voor José Agostinho Baptista en Miguel Bastos

Hij had de deur bereikt. Hij zocht

niemand speciaal, bleef staan

in de cafédeur, nog omgeven

door de sfeer van twee uur ‘s ochtends,

op borgtocht vrij, veroordeeld

slechts zichzelf te zijn. Hij zou zijn leven geven

voor de lege glimlach van die mensen,

voor hun vurige agonie tot aan het eind

van wat geen eind kon hebben. Hij ontwapende

de arsenalen van zijn trots, geleidelijk toegevend

aan de bijna-pijn die hem al niet meer hechtte

aan de mensen of de goden of aan wat dan ook

want alles had reeds om zich heen gegrepen

als een doorslaggevende besmetting, als een hemel

die straks neer kon storten op die catacomben

en ze met miljoenen kleuren kon bedekken,

maar niets hielp hem, zelfs niet deze

vluchtige vuurwerkerij – hij dacht alleen maar

dat hij sterven zou onder een sterrenhemel

die niet meer dezelfde was als deze, en die nooit

gelijk zou zijn aan het geluid der vele hese, reeds

verwrongen stemmen, telkens verder

van de lijven die de hele nacht door dansten

hopend op een duisternis die ze zou kussen

met alle liefde van de wereld. Hun behoorde

die gezegende vervloeking,

het dissonante koor van de voor altijd

onzinnige verlangens, vonkend

in de zweetdruppels van elke porie,

brandend op de huid. Hij wilde zijn als zij,

die poppen met bezielde hengsels,

dat ritme neuriën dat uit hun borst komt

en dat scheuren opent in sommige schedels

tot ze barsten, net alsof daarbinnen

de muziek zich concentreerde – maar nee,

geen mens zou hem dat trucje leren,

de betekenis die voortvloeit uit dat wat half af is,

wat men nooit te weten komt en bij het vierde,

vijfde glas de oude smaak laat van de angst

die er niet is voor dat wat wij niet kennen,

dat ons van de prijs en van de last van deze schuld verlost

wanneer het onze hand ontglipt, wanneer het afdaalt

in een werveling die onze ziel opslorpt

en ons het spoor toont van een wet,

de wind van de meest vreemde woorden.

Vannacht ben ik dikwijls gestorven, wachtend

op een droom die plotseling zou komen

en zou dansen, in het donker, met mijn ziel,

terwijl jij zijn spookachtige ritme

dirigeerde in het duister van mijn lichaam,

die hele spiraal der uren die op zouden rijzen

in de put der zintuigen. Wie ben jij,

jij, denkbeeldige belofte die mij leert

de intenties van de wind te ontcijferen

en de muziek van regen op de ramen

in de februarikou? Liefde

heeft mij je absoluut gelaat geboden,

heeft je ogen op mijn hemel afgebeeld

en fluistert mij één woord toe:

jouw naam – dat laatste woordje van de laatste

ster, bijna op sterven,

allengs opgezogen in mijn eigen bloed,

bloed dat op zoek is naar jouw hart.

Ik weet niet wat een geest is. Niemand

kent door en door het licht van zijn ravijn

wanneer de wind, des nachts, de eindeloze

deuren openrukt van een leeg

huis. Mijn stem

probeert een andere stem te antwoorden,

het wenen van de schimmen die hun zwarte

mis opdienen, hun eeuwige

paniek. Op een verlaten plek

van de bezeerde stad hoor ik nog altijd

het gerucht van een orakel,

de koorts van een vaarwel dat voortduurt

in de rochel van de wijzers van een klok,

in dat wilde ritme, in het slaan

van mijn verbannen bloed dat zich hemelse

schut herinnert. Onze vader, die tussen

hemel en aarde zijt, leid mij

naar de afgrond waar de ziel heeft overwinterd

en leer mij door de dageraad te breken

als was mijn gelaat

een splinter van het uwe

en als smolten daarop, door een wonder,

deze druppels ijs of van kristal

die niet weten hoe ze tranen moeten zijn.

Mijn tijdgenoten praten veel

en zeggen: ‘Het zit dus zó’,

met het ontspannen air van wie leeft van

het horen van zijn eigen stem, wanneer ze

tekst en uitleg geven van de laatste stromingen

in kunst en letteren, en in de maatschappij,

die trouwens steeds meer op elkaar gaan lijken,

in deze eerste wereld waarin wij geboren zijn

nu dat de tweede al niet meer bestaat

en dat de derde, beetje oorlog hier, beetje honger daar,

een abstractum blijft in een verre folklore.

 

Het lijkt wel of de metafysica gestorven is

en of de ingeslapen waarheid nu slaapwandelt

door de lege gangen waar miljoenen holle frasen

van mijn tijdgenoten, in het donker,

elkaar kruisen. Niettemin

spreken ze over alles met de geestdrift

van wie drieste ‘proposities’ voorlegt

en de ‘opties’ onderzoekt voor nieuwe wegen

naar een ‘menselijker samenleving’, terwijl ze zich

het alcoholvrij bier goed laten smaken, en de koffie

zonder cafeïne en vooral

de liefde zonder liefde, om hun fysiek

en psychisch evenwicht in stand te houden.

 

Mijn tijdgenoten zeggen haast altijd

dat ze niet moralistisch zijn, en daarom juist

dwingen ze iedereen, ook mensen die niet willen,

vrij te zijn, gezond, gelukkig:

ze verbieden nicotine, suiker,

en als ze soms niet lekker zijn, dan nemen ze een pil

want blijdschap is een kwestie van chemie,

die moet je op vaste uren bij je hebben, net als

voorbehoedsmiddelen die waken over het genot

en andere altijd verplichte veiligheids-

gordels, opdat ze ooit zeker zullen weten

dat ze barstend van gezondheid doodgaan.

 

Wanneer ik mijn tijdgenoten zo bekijk

in hun trendy gesprekken en op inne plekken,

dan ‘struikel ik van tederheid’, dan zou ik

minstens zo onnozel willen zijn als zij,

in elke trilling van hun lippen opgaan,

in de ijdele steekvlam van hun schaterlach

tot in de vroege ochtend. Maar toch

overvalt mij dan de slapheid

zo te willen blijven, luier nog dan een Oblomov

op z’n Portugees – o zoete anesthesie

die mijn lichaam doortrekt, die mij bevrijdt

van die beheksing, ook de ‘geest

des tijds’ genaamd, waarin wij leven, in de puinhoop

van een hemel die te pletter is gestort in duizend

nog lichtende kleine scherven, virtuele

sterren die uitgaan en aangaan

overal op alle screens

die mijn tijdgenoten aan- en uitzetten

op elke nieuwe dag, waarbij ze nooit vergeten

op de toets voor save

te drukken en aldus

zich te verzekeren van de eeuwigheid.

In de woorden die slapen of die overwinteren

tussen lippen van zand;

in het compacte grijs der wolken

die de atmosfeer verduisteren en ons bedreigen

met hun bijna-bliksem en hun bijna-

donder;

in de lichamen die door de eerste zonnestralen

kouder en eenzamer worden;

in de holronde stilte waar de melodieën

uit ontstaan die niemand heeft gedroomd,

de transparante verzen die het noodlot

zouden kunnen profileren;

in het pact dat wij met spiegels tekenden,

met fotonegatieven,

met reeds dode sterren, welker schijnsel

door miljoenen jaren reist;

in de vingers die wij hebben aangeraakt en die

zouden veranderen in de definitieve hand,

in de omhelzing waar alles mee begint;

in de lege voornaamwoorden – ik of jij –

waarin de ademtocht der schimmen blaast,

het pneuma dat vervloeit tussen wie roepen,

de niet te vertalen taal van de beloften

die nog nagekomen moeten worden na de laatste

nacht;

in de hechtingen waarmee al eeuwenlang

de wond genaaid wordt of de navelstreng

die ons tot gijzelaars van het onmogelijke maakt;

in die god die deze god schiep die de wereld

schiep; en in een andere wereld,

wereld van de meest volmaakte antimaterie

waar wij elk gezicht weerspiegeld

zullen zien in de keerzijde van de hemel;

 

daar en enkel daar

zul je de sleutel vinden die je zoekt,

die welke de toverkracht te hebben leek

het vuur te openbaren,

maar die nu geen deur kan openen,

zelfs niet die van de verlaten herberg

die jij nog altijd noemt: het hart.

Een staande klok waarvan de slagen nog naklinken;

een prent met de vier fasen van de maan;

een inktpot uit de jaren veertig;

een eeuwigdurende kalender van de firma Merck;

een Paris-Match van april 1981 met een glimlachende Jacques Chirac op de voorplaat;

een vinyl grammofoonplaat met het Requiem van Mozart;

een paar enorme metalen bobines waaruit geen geluid meer komt;

de eenentwintig delen van de Encyclopédie Française in een uitgaaf van de jaren vijftig;

een thermometer in de vorm van een molentje, meegebracht uit Holland;

mijn eerste schrijfmachine, een Hermes Baby;

een doos met het spel Master Mind;

een Expresso van augustus 1981 met een artikel over de crisis in de Democratische Partij;

een kinkhoorn van vrijwel volmaakte vorm;

de twaalf delen van het Traité d’Anatomie Humaine van Testut;

een flesje Peruaande brandewijn Inca Pisco, in 1976 meegebracht uit Ventimiglia;

een oude elektrocardiograaf;

een Newsweek van september 1987 met Helmut Kohl en Erich Honecker, leiders van de beide Duitslanden;

een schemerlamp die ik zojuist heb aangeknipt, met op de abat-jour een Engels jachttafereel…

 

Ik weet niet wie ik ben als ik naar deze dingen kijk,

ik weet niets van mijzelf – zij zijn het die naar mij kijken,

het zijn spiegels waarin ik niets zie,

het zijn stomme stemmen die van alles spreken

wat ik om joost mag weten welke reden niet geweest ben:

familie, vrienden, voorvallen, omstandigheden

lijken van alles te verklaren

maar het is gelogen. Niets verklaart iets,

zelfs de regen niet daarbuiten als de herfst

een nutteloze zegen is.

 

Ik bekijk die dingen – hun gezicht

is mijn nu reeds misvormd gezicht;

hun tijd is nu een naklank

van vergeten werelden. Wolken drijven over,

slokken de helling op, de schemering,

en ik weet dat geen woord in staat is

van mijn angst te spreken, mijn paniek

wanneer alles gelijk aan alles wordt,

wanneer de ziel als een beslagen ruit is

waardoor ik nog net de silhouetten

van de bijna zwarte bomen zie

bij ‘t vallen van de nacht.

Der Tod ist eine Blume
Paul Celan

‘De dood is een bloem’ – laat ons die pukken

en haar geur zo zoet

als as inademen:

ieder zwart bloemblad is een menselijk

facet, het litteken

van een niet eindigende nacht. Het hart

van deze wereld klopt nog steeds

sedert het eerste licht,

sedert het eerste ja, sedert het eerste

nee,

maar de stappen die wij in het duister doen

blijven verloren: de materie

van de traan is ijs

en kan geen vrucht dragen. De liefde

leert de liefde haat; het goede

leert het goede kwaad. Elk woord

is het vergif, het sap, het zaad

van deze bloem van duizend aangezichten

– een hoop op God in winterslaap

in onze wanhoop.

Misschien wordt onze ziel alleen

in spiegelbeeld ons weergegeven

en is het beeld dat ons verscheen

dat van toekomstig leven.

 

In de contouren die zich tonen

die van vroeger zijn gebleven

onderscheiden wij personen

uit dit schoner leven.

 

Omgekeerde fotootjes

van het bewustzijn dat verglijdt

vragen ons straks hun hoge prijs

voor de zwaarmoedigheid,

 

maar ‘t is zo goed naar ze te kijken

ín ons, aan een firmament

waar ook de sterren staan en prijken

van dát puur raffinement

 

dat onze duisternis verlicht

met plotselinge, ongewone

kracht: misschien tilt ons dat licht

naar hoger regionen.