Theater

Tot tien jaar geleden had ik weinig met toneel, maar heel geleidelijk ben ik er toch in gerold. Het begon met Nita, die me vroeg om mee te werken aan een experimenteel stuk over mannelijkheid.

Ik ontmoette haar in Paramaribo en ze zal daar iets in me gezien hebben, maar ik ben te ongemakkelijk op een toneel; doe te veel of te weinig – ontspannen wordt onmogelijk als er dat soort focus op me staat. Het maken van de voorstelling Amsterman was een leuk proces, maar ik zou zoiets nooit meer doen.

Allebei mijn kinderen gaan sinds jonge leeftijd naar toneelles, en blijken op een podium zo mogelijk relaxter dan erbuiten; vol verwondering kijk ik naar de optredens van mijn zoon Nadim (14) – naar hoe tekstvast hij is en hoe vrij hij zich beweegt.

Een paar jaar geleden raakte ik bevriend met Manoushka, die bijna elke dag optreedt. Naar al haar stukken neem ik ook mijn kinderen mee, en zo waren B, onze dochter Ada (9) en ik afgelopen vrijdag in de Meervaart om Moeder van Europa te zien.

Ga erheen als je de kans nog hebt, het is een belangrijke toevoeging aan je denken over onze geschiedenis. De stukken van Orkater werken – ook als ze voor volwassenen bedoeld zijn – goed voor kinderen omdat er veel muziek in zit.

Zelf had Aad de hele week gerepeteerd voor een stuk dat de dag erna zou worden opgevoerd; mijn dochter was doodmoe en zag bleek als een zeepje, maar ze moest en zou mee naar het theater. Manoushka is de afgelopen jaren ook een vriendin van háár geworden.

Moeder van Europa is een lange voorstelling en Ada, tussen B en mij in op een verhoogde stoel, kon met geen mogelijkheid snappen waar het allemaal over ging, maar ze wilde géén cola of snoep; volgde de acteurs met grote ogen tot het doek om half elf viel.

In de foyer vroegen we haar of ze niet naar huis wilde, morgen was tenslotte haar eigen voorstelling, maar Aad zei stellig dat ze zou wachten op de spelers. Ik keek op mijn horloge, zette mijn boevenpet op en sloop via een verboden gang met haar naar de kleedkamers, waar ze stralend door Manoushka werd ontvangen. Ze kreeg ijsthee van Michiel (uit een eigen koelkast!) en Shahine herkende haar.

‘Ik weet wie jij bent,’ zei hij. ‘Jij brengt mij altijd drankjes als je vader in De Druif werkt.’

Na de ijsthee droeg ik onze dochter naar de parkeergarage, haar armen hingen slap over mijn schouders.

‘Heb je nog dingen,’ vroeg B haar toen we in de auto zaten, ‘waarvan je dacht: die neem ik morgen mee in mijn eigen spel?’

De hoge lampen boven de Pieter Calandlaan schitterden in Ada’s wijdopen ogen; ze knikte traag.

‘Dit,’ zei ze even later, ‘was de mooiste avond van mijn leven.’

De volgende dag speelde ze de sterren van de hemel.

"Foto van Gilles van der Loo"
Gilles van der Loo

Gilles van der Loo (Breda, 1973) is schrijver en schrijfdocent. Tussen 2011 en 2015 was hij redacteur van Tirade. Bij Van Oorschot publiceerde hij de verhalenbundel Hier sneeuwt het nooit en de romans Het laatste kind, Het jasje van Luis Martín, Dorp en  Café Dorian. Meest recent verscheen Mens blijven aan het front bij Hollands Diep, dat hij samen met zijn Oekraïense vriend Andrii Kobaliia schreef.

recent

Lezers

‘Ja,’ zei W in het kleine café waar we zaten om een boekje te bespreken dat ik voor haar uitgeverij gemaakt heb. ‘We gaan natuurlijk ten onder met dat hele boekenvak, maar laten we dat dan wél feestelijk doen.’

We nipten van een glaasje crémant terwijl ik bedacht wat een geluk het was om op een zinkend schip te zitten; hoe belangrijk de kleinste dingen dan worden. Een man en een muis die zich zij aan zij vasthouden aan het laatste droge stukje reling, met heel hun wezen opkijkend naar de wolken, naar de zon.

Toen mijn eerste verhaal vijftien jaar geleden verscheen verwachtte ik niet te kunnen leven van mijn eigen werk. Ik geloofde in dat verhaal en in alle verhalen die volgden, maar in mijn tijd en taalgebied is leven van de literatuur onmogelijk. Ik ben groot gekomen in een kleine vijver.

Soms draag ik ergens voor en merk dan hoe oud mijn publiek is – grijze haren in die paar bezette rijen van de schouwburg. Binnen twintig jaar valt de groep die nog opgroeide met lezen en de radio weg.

Toch geloof ik dat er altijd echte lezers zullen zijn, zoals er altijd mensen zullen zijn die willen leren haken, die een obscuur soort keelzang onder de knie willen krijgen, die Sloveens willen leren.

Ik zie ze als ik achter de bar sta in De Druif, zelfs op de drukste avonden: jonge mensen komen binnen met een roman onder hun arm en wachten lezend op hun vrienden – soms blijven ze lezen als die vrienden er zijn.

Een tafel vol open boeken in een druk café – ze ontroeren me, die lezers. Het zijn mensen met een grote interesse in de ander en een nog groter hart, die steeds weer bereid zijn om die eerste stap te zetten, zich over te geven aan dat verhaal. Ze doen moeite om de ander echt te snappen.

Nu ik het zo opsom: als het lezen ooit stopt, dan is de hele wereld reddeloos verloren.

"Foto van Gilles van der Loo"
Gilles van der Loo

Gilles van der Loo (Breda, 1973) is schrijver en schrijfdocent. Tussen 2011 en 2015 was hij redacteur van Tirade. Bij Van Oorschot publiceerde hij de verhalenbundel Hier sneeuwt het nooit en de romans Het laatste kind, Het jasje van Luis Martín, Dorp en  Café Dorian. Meest recent verscheen Mens blijven aan het front bij Hollands Diep, dat hij samen met zijn Oekraïense vriend Andrii Kobaliia schreef.

Blijf op de hoogte, ontvang onze nieuwsbrief.

DE MENS ALS BIOPIC 13 Catherina

Catherina had drie vriendinnen. Deze vrouwen zijn nooit in levenden lijve gesignaleerd. Ze zijn bedacht en op jonge leeftijd overleden. Zo gaat dat met helden, met personages die we kennen van films en televisieseries.

Ik was een seizoen lang scriptredacteur bij een dramaserie over Catherina, Babette, Robin en Donna:

ROZENGEUR & WODKA LIME

Waarom ik voor die klus gevraagd werd weet ik niet meer, en ook niet waarom ik er weer werd uitgegooid. Maar het was een ervaring.

Mensen die werken aan soaps, aan langlopend relatiedrama zoals Oogappels of aan sitcoms bewonder ik. Het is ploeteren. Er moeten dagelijks vingers aan de pols worden gehouden van het publiek, de actualiteit, kijkcijfers en commerciële belangen. En dat allemaal zonder een gram originaliteit en creativiteit te verliezen.

Er wordt nogal lacherig gedaan over dat machinaal produceren van tv-drama, het woord ‘soap’ is spreekwoordelijk geworden. Toch is het juist de anonimiteit van makers en producenten die dit genre zo’n autonome status geeft: het is er gewoon, zoals water uit de kraan, zoals soepblikken van Campbell.

Nog steeds ben ik verbaasd over mijn onstilbare verlangen naar film. Zijn alle dramatische middelen niet allang tot op het bot toe afgekloven? Niet wéér foute ouders, nare kinderen, misdadigers, extraterrestrial aliens, natuurrampen, misbruik. Niet weer een terminale ziekte. Komt er dan nooit dat nou-weet-ik-het-welmoment? Het antwoord is nee. Hoe kan dat?

In dit verband wordt het woord ‘spiegel’ vaak gebruikt, of ‘herkenning’. Maar herken ik mijzelf in een Smurf, in een Marvel-zombie, in een hoogbejaarde courtisane? Niet letterlijk natuurlijk, maar de smurf, de zombie en de courtisane representeren mij. Acteurs, in welke idiote gedaante ook – Sara de Zebra – moeten menselijke emoties vertegenwoordigen, anders zijn ze ongeschikt voor een verhaal. Zo zijn ook Catherina en haar vriendinnen slechts dummy’s gehuld in kostuums van verdriet, ambitie, haat, liefde, angst, zorg en verlangen, heel veel verlangen.

*

Voor ik aan Rozengeur & Wodka Lime begon hield ik me tijdelijk bezig met het ontwikkelen van een daily soap. Ik werd al snel wanhopig van de protocollen, de richtlijnen en wetten die wij als scriptschrijvers dienden te hanteren. Voorbeelden:

‘Scenes met twee mensen die een scène lang op de bank zitten te praten zijn verboden.’

‘Iemand die gaat staan kan niet nog eens gaan staan zonder tussendoor te gaan zitten.’

‘Laat niemand uit het raam staren, want alles is studio.’

‘Laat je karakters ook alledaagse dingen doen: een boodschap, toiletbezoek, een kapotte magnetron e.d.’

‘Zo min mogelijk figuranten.’

‘Overdag wordt er geen alcohol gedronken.’

‘Geen harde seks. Geen lichaamsdelen benoemen.’

‘Vechten tegen tranen levert meer drama op dan de tranen zelf.’

‘Nooit twee onderwerpen in één scène.’

‘Een woord mag maar één keer in de scène gebruikt worden, uiteraard wel lidwoorden.’

‘Gebruik geen stopwoordjes als joh, hé, ik bedoel, trouwens.’

‘Geen scheldwoorden, en nooit koosnaampjes.’

‘Gebruik weinig spreekwoorden of gezegden. Als iemand zegt “We gaan de koe bij de hoorns vatten”, of “Daar kraait geen haan naar”, dan denkt het publiek dat we op een boerderij zijn.’

‘Elke scène moet een mini cliffje hebben.’

‘Buit een conflict uit of pomp het op.’

‘Neem als schrijver je eigen twijfels en óf problemen mee in de scènes.’

‘Dus ga uit van jezelf.’

Dit alles en veel meer verlamde mij. Vooral dat ‘Ga uit van jezelf’ zat me dwars. Schrijvers moeten niet, of zelden, uitgaan van zichzelf. Maar daar zijn de meningen over verdeeld.

*

Ik bel met de ‘echte’ Catherina: actrice, schrijfster en redacteur Sabine van den Eynden. Ik vraag naar haar ervaringen bij R&WL.

‘Toen ik werd toegevoegd aan het R&WL-team waren ze al bezig met de constructie van de vier hoofdpersonen. Het karakter Catherina was gemodelleerd naar mij! Ik was stomverbaasd. “Catherina is impulsief, ongericht, een beetje dom en falend in alles wat ze probeert. De pias, die voor de komische noot moet zorgen.” Ik was diep beledigd en besloot de vergelijking tussen mij en fictieve Catherina te negeren.’

‘Maar had je geen last van alle beperkingen?’ vraag ik Sabine. ‘Want een aflevering moet precies 21’30’’ duren, de grote lijnen worden door anderen uitgezet, je moet bruggetjes maken, rode draden uitzetten, niet te veel informatie in één zin en ritmeverschillen. Dat is toch om gek te worden?’

‘Nee! Ik voelde me juist heel vrij om binnen de situatie waarvoor ik werd ingehuurd ideeën van anderen vorm te geven. Een heel prettige positie, want mijn expertise als schrijver en als vrouw van begin dertig, toen, werden gewaardeerd.’

Ik ben geen Sabine. Ik werd wanhopig van de do’s and don’ts, van al die wetten die soms ook nog ter plekke werden uitgevonden. Als ik voorstelde dat Babette zou zeggen dat… dan riep iedereen: ‘Oh nee nooit! Want Babette is…’

‘En als Catherine nou ‘s…’

‘Zou ze nooit doen!’

Geen Rozengeur & Wodka Lime voor mij.

*

Netflixfilms en -series en ook een nieuw seizoen van Oogappels, dat drama wordt voortaan allemaal geschreven door ChatGPT.