{"id":299025,"date":"1963-01-01T00:01:15","date_gmt":"1962-12-31T23:01:15","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/dbnl\/proustdoor-h-drion\/"},"modified":"2021-07-08T10:17:28","modified_gmt":"2021-07-08T09:17:28","slug":"proustdoor-h-drion","status":"publish","type":"dbnl","link":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/proustdoor-h-drion\/","title":{"rendered":"Proust\r\n\r\ndoor H. Drion"},"content":{"rendered":"
\r\n\r\n <\/interp><\/interp>
[p. 361]<\/div>\r\n

[Tirade zomernummer 1963]<\/h2>\r\n\r\n

Sarkofaag<\/h2>\r\n\r\n<\/a>\r\n

Proust\r\n
door H. Drion<\/i>\r\n<\/h3>\r\n\r\n

Toen mij door Tirade de vraag werd gesteld iets te schrijven over het boek dat mij het meest \u2018gedaan\u2019 heeft, stond het onmiddellijk voor mij vast, dat – zou ik er op in gaan – dit iets over Proust zou moeten worden. Hoe veel liever was het me geweest als ik naar eer en geweten de een of ander betrekkelijk onbekende roman had kunnen noemen!<\/p>\r\n\r\n

Voor mijzelf is het merkwaardige van deze spontane reactie, dat het zo gemakkelijk is redenen op te sommen, waarom Prousts grote roman mij eigenlijk niet behoorde aan te trekken. In de eerste plaats al de omvang ervan: 3200 pagina’s in de Pl\u00e9iade editie. Dan de onfrans lange zinnen, waarvan niet weinigen over meer dan een halve bladzij voortkronkelen. Homosexuele verhoudingen beheersen een groot deel van het verhaal. De duidelijke invloed van Bergson, die juist in de tijd dat Proust door de Parijse monde werd veroverd diezelfde monde had veroverd, is ook eerder iets om mij af te schrikken. Los daarvan zijn cultus van het verdriet, van het lijden (\u2018la souffrance est la meilleure chose que l’on puisse rencontrer dan la vie\u2019). Tenslotte dan nog de uitgesproken esthetische levenshouding. Geen van allen zijn het kwaliteiten of aspecten, die op zich zelf die aantrekkingskracht voor mij begrijpelijk maken. En toch valt de aantrekkingskracht en de blijvende fascinering van Proust niet te betwisten. Evenmin – voorzover iemand zijn eigen snobisme ooit volledig kan doorzien – laten zij zich verklaren uit een verkapt litterair snobisme, al kan dat natuurlijk wel een rol hebben gespeeld bij het oorspronkelijke besluit de \u2018C\u00f4t\u00e9 de chez Swann\u2019 te gaan lezen. Heel wat lezersplezier, ik beken het met schaamte, dank ik aan de weinig honorable wens bepaalde boeken \u2018gelezen te hebben\u2019.<\/p>\r\n\r\n

Het is nu al weer een halve eeuw geleden dat, in 1913, op\r\n<\/p>

[p. 362]<\/div>

kosten van de schrijver, het eerste deel van \u2018A la recherche du temps perdu\u2019 verscheen, Veertien jaar zou het duren – Proust was toen al 5 jaar dood – v\u00f3\u00f3rdat \u2018Le temps retrouv\u00e9\u2019 uitkwam, het sluitstuk van deze kolossale roman, die geen roman is. Op dat moment was de unieke betekenis van Prousts werk voor de Europese letterkunde allang in Frankrijk zelf, maar ook daarbuiten: vooral in Engeland – \u2018so familiar as almost to rank as an English writer\u2019 -, volledig aanvaard.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Unieke betekenis\u2019 is een naar clich\u00e9: maar de uniciteit, de onnavolgbaarheid van Proust valt bij hem nog dwingender op dan bij de meeste andere schrijvers van zijn niveau. Dwingend genoeg in ieder geval om alle epigonisme te hebben verhinderd.<\/p>\r\n\r\n

Waarin schuilt die uniciteit van Proust? Wat is het, dat hem een genre \u00e0 part maakt, zodat men romans kan lezen, gedichten kan lezen, essays kan lezen en Proust kan lezen? Romans, gedichten, essays: er is van dat alles in de \u2018Recherche du temps perdu\u2019, maar niet z\u00f3, dat stukjes roman worden afgewisseld met stukjes po\u00ebzie of met stukjes essayistisch proza. Men kan het even goed – en even slecht – \u00e9\u00e9n grote roman noemen, als \u00e9\u00e9n groot gedicht, als \u00e9\u00e9n groot essay, \u00e9\u00e9n reuze collectie geniale aforismen.<\/p>\r\n\r\n

Een bijna schokkende vari\u00ebteit van materialen, en toch een volstrekte homogeniteit, homogeniteit die verkregen is door een alles beheersende eenheid van licht, waardoor de meest onbarmhartig intelligente analyses van het menselijk hart de esthetische vreugde van een gedicht kunnen geven, en de po\u00ebtische beschrijving van een kastanjetak de luciditeit heeft van een aforisme. Po\u00ebtisch en lucide, als de schilderijen van zijn lievelingsschilder Vermeer.<\/p>\r\n\r\n

De eenheid van zijn werk lag Proust na aan het hart. Om die reden had hij gewild, dat het tegelijk zou verschijnen, in drie delen, zonder verdere onderverdeling, ja liefst zonder alinea’s. De uitgave in drie delen is uiteindelijk gekomen (in de voortreffelijke editie van de Pl\u00e9iade) lang na zijn dood, maar het prijsgeven van iedere indeling in alinea’s hebben zelfs de vurigste bewonderaars niet aangedurfd.<\/p>\r\n\r\n

Zelf hechtte hij vooral grote waarde aan de constructie van zijn boek, die hij graag met die van een kathedraal ver-<\/p>

[p. 363]<\/div>

geleek. Zeker is de constructieve eenheid groter dan bij eerste lezing lijkt: kleine episodes uit het begin blijken essentieel voor belangrijke ontwikkelingen aan het eind, en de eerste veertig pagina’s over het wakker worden bevatten al duidelijk het thema dat in de \u2018Temps retrouv\u00e9\u2019 zijn magistrale ontwikkeling zal vinden, eindigend met de woorden, die de toonaard van het hele werk nog eens in een slotakkoord aangeven: \u2018…dans le Temps\u2019.<\/p>\r\n\r\n

Maar toch zou deze constructie de enorme massa van themata niet bij elkaar hebben kunnen houden, als daar niet de eenheid van Prousts taal was geweest: die in eindeloze zinnen, van beeld naar beeld, van nuancering naar nuancering, voortmeanderende taal.<\/p>\r\n\r\n

De constructie van \u2018A la recherche du temps perdu\u2019 heeft trouwens – buiten de ongewilde onduidelijkheden, veroorzaakt doordat de tweede helft van het werk pas na zijn dood is verschenen, zodat hij de voor de vormgeving juist bij hem zo essenti\u00eble laatste fase niet in eigen handen heeft gehad – ook enkele gewilde dubbelzinnigheden.<\/p>\r\n\r\n

Daar is in de eerste plaats de \u2018d\u00e9doublement\u2019 tussen de verteller – de \u2018ik\u2019 – en Proust. Is het een ik-roman of een autobiografie? Proust zelf heeft er altijd de nadruk op gelegd dat de \u2018narrateur\u2019 een ander was dan Marcel Proust, wat hem op een gegeven moment zelfs tot deze curieuse objectivering van de \u2018ik\u2019 in<\/i> de roman brengt: \u2018elle disait: \u201cMon\u201d ou \u201cMon ch\u00e9ri\u201d, suivis, l’un ou l’autre de mon nom de bapt\u00eame, ce qui, en donnant au narrateur le m\u00eame pr\u00e9nom qu’\u00e0 l’auteur de ce livre,<\/i> e\u00fbrt fait: \u201cMon Marcel\u201d, Mon ch\u00e9ri Marcel’.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ongetwijfeld had hij gelijk, dat het geen zuiver autobiografisch verhaal was, maar even ongetwijfeld is het boek uit de stof van zijn leven gesneden. Alleen gaf de afsplitsing van de \u2018narrateur\u2019 hem de mogelijkheid om de stof vrijer te hanteren, en vooral wat betreft de beschrijving van anderen heeft hij zeker terecht gevochten tegen de begrijpelijke neiging van zijn tijdgenoten er een sleutelroman in te zien.<\/p>\r\n\r\n

N\u00e8t als Proust is de \u2018narrateur\u2019 de zoon uit een intellectueel bourgeoismilieu, met een Joodse moeder. Hij is, \u00e0ls Proust, overgevoelig, op het pathologische af, ernstig asthma-lij der vanaf zijn jongensjaren, waardoor hij de laatste helft\r\n<\/p>

[p. 364]<\/div>

van zijn leven praktisch niet meer buiten zijn kamer kan komen, en in een hermetisch gesloten huis leeft, ‘s nachts werkend, overdag slapend. \u00c0ls Proust is hij een snob, en gaat hij tot aan de dood van zijn geadoreerde moeder geheel in het leven van de Parijse \u2018monde-monde\u2019 op. En \u00e0ls Proust tenslotte vindt de \u2018narrateur\u2019, langs de weg van de spontane herinnering, als deze wordt gekatalyseerd door de een of andere op zichzelf onbetekenende zintuigelijke ervaring – een in thee gedoopt koekje, de ongelijke stenen van een plaveisel – de weg naar zijn litteraire schepping. Pas aan het eind wordt die weg door de narrateur ontdekt, maar daarmee is tegelijk de schepping van Marcel Proust voltooid. En dat is dan het tweede aspect van de dubbele bodem in deze \u2018roman\u2019: \u2018A la recherche du temps perdu\u2019 is het verhaal, hoe \u2018A la recherche du temps perdu\u2019 geschreven zal worden.<\/p>\r\n\r\n

Die afsplitsing tussen \u2018verteller\u2019 en schrijver was nodig, omdat Proust wist dat ook in een zogenaamd zuiver autobiografisch verhaal de schrijvende \u2018ik\u2019 nooit identiek kan zijn met de schrijver. Al schrijvend maakt de schrijver zichzelf een persoon. Het was slechts een bewijs van psychologische zuiverheid dit openlijk te aanvaarden.<\/p>\r\n\r\n

Bovendien gaf het hem een groter vrijheid tegenover zichzelf. Op \u00e9\u00e9n punt heeft hij die vrijheid bewust gebruikt om de narrateur anders te maken dan hij zelf was. De homosexuele liefdes van Proust worden heterosexuele liefdes van de narrateur Tenminste, z\u00f3 was het bedoeld. Waarom deze \u2018vervalsing\u2019? Wat heeft Proust er toe gebracht zijn homosexuele natuur te verloochenen achter de getourmenteerde liefde voor \u2018Albertine\u2019? Te verloochenen, nauwelijks te verbergen; het is haast ondenkbaar dat hij dat laatste niet geweten heeft. Ondenkbaar dat hij niet begrepen heeft, dat de obsessie van het Gomorra van de lesbische liefden van zijn vrouwenfiguren de geobsedeerdheid zou verraden van de homosexueel met de mogelijkheid van heterosexuele verhoudingen van zijn vrienden.<\/p>\r\n\r\n

Zelf heeft hij als reden voor deze merkwaardige maskering van neigingen, die hij overigens allang niet meer maskeerde, opgegeven de angst om door een openlijk homosexuele liefde van de narrateur de lezers af te stoten, nu hij hen op dat gebied toch al genoeg liet slikken. Het lijkt me\r\n<\/p>

[p. 365]<\/div>

dat we deze reden niet zonder meer als een verzonnen excuus op zij mogen schuiven. Hij past te goed in de missionarische ijver van de kunstenaar Proust om zijn schepping tot de mensen te brengen.<\/p>\r\n\r\n

Misschien is daar bijgekomen de angst om zijn moeder pijn te doen met een openlijk beleden abnormaliteit. Ik weet wel: toen hij de Albertine-geschiedenis schreef was zijn moeder overleden. Maar de gevoeligheid van Proust op dit punt, ook tegenover zijn overleden moeder, verraadt zich op een merkwaardige wijze in een episode uit de \u2018C\u00f4t\u00e9 de chez Swann\u2019, die nogal wat aanstoot heeft gegeven. Episode waar de dochter van de overleden componist Vinteuil in een neiging tot sadistisch melodrama – Proust spreekt hier zelf van sadisme – het portret van haar vader, die haar had verafgood, laat toekijken op haar lesbisch liefdesspel. Het is niet uitgesloten dat Proust zelf een dergelijk \u2018sadisme\u2019 jegens de nagedachtenis van zijn moeder heeft gepleegd, het lijkt waarschijnlijk dat hij er zich althans in de geest aan heeft schuldig gemaakt en dat de beschreven episode daarvan de literaire kristallisatie is. In beide gevallen bewijst het hoe belangrijk het voor de andere Proust kan zijn geweest zelfs de nagedachtenis van zijn moeder te sparen voor de openbaring van zijn abnormale neigingen.<\/p>\r\n\r\n

Tenslotte heeft hij met de heterosexuele transscriptie van zijn liefdeservaringen wellicht willen aangeven, wat er in normale en abnormale liefde gemeen is, daarmee op dit bepaalde gebied nog weer eens het meest karakteristieke van zijn kunstenaarsnatuur tot uiting brengend. Want het zien van verbanden, het ontdekken van wetmatigheden in schijnbaar volstrekt onsamenhangende ervaringsfeiten, is niet alleen het meest typerende voor zijn werk, maar het was ook wat door Proust zelf werd ervaren als de bron van het meest pure geluk, \u2018ne reprenant vie que quand se manifestait quelque essence g\u00e9n\u00e9rale, commune \u00e1 plusieurs choses, qui faisait sa nourriture et sa joie\u2019. Hij is slechts gelukkig \u2018quand il a d\u00e9couvert, entre deux oeuvres, entre deux sensations, une partie commune\u2019. Telkens komt die gedachte terug. Het maakt dat zijn beeldspraak bijna altijd m\u00e9\u00e9r dan beeldspraak is, zijn vergelijkingen gelijkenissen, die meer betekenen dan uiterlijke gelijkheden. En w\u00e0t een beelden, w\u00e0t een\r\n<\/p>

[p. 366]<\/div>

vergelijkingen! In de rijkheid aan deze thematiek is Proust de Mozart van de litteratuur.<\/p>\r\n\r\n

Als zijn grootmoeder – in wie hij, met de oneindige tederheid waarover hij beschikte, het mooiste vrouwenportret heeft getekend dat ik ken – als zijn grootmoeder op een van haar wandelingen door de tuin in Combray loopt – \u2018toujours heureuse d’avoir un pr\u00e9texte pour faire un tour de jardin de plus\u2019 – profiteert zij van de gelegenheid \u2018pour arracher subrepticement au passage quelques tuteurs de rosiers afin de rendre aux roses un peu de naturel, comme une m\u00e8re, pour les faire bouffer, passe la main dans les cheveux de son fils, que le coiffeur a trap aplatis\u2019.<\/i>\r\n<\/p>\r\n\r\n

Of de toren van Saint-Hilaire op een mooie dag: \u2018il faisait si beau et si tranquille que, quand sonnait l’heure, on aurai t dit non qu’elle rompait le calme du jour, mais qu’elle le d\u00e9barrassait de ce qu’il contenait et que le clocher, avec l’exactitude indolente et soigneuse d’une personne qui n’a rien d’autre \u00e0 faire, venait seulement – pour exprimer et laisser tomber lese quelques gouttes d’or que la chaleur y avait lentement et naturellement amass\u00e9es – de presser, au moment voulu, la pl\u00e9nitude du silence\u2019.<\/p>\r\n\r\n

Of de Proustiaanse vergelijking van de waterlelie in de Vivonne, \u2018\u00e0 qui le courant au travers duquel il \u00e9tait plac\u00e9 d’une fa\u00e7on malheureuse laissait si peu de repos que, comme un bac actionn\u00e9 m\u00e9caniquement, il n’abordait une rive que pour retourner \u00e0 celle d’o\u00f9 it \u00e9tait venu\u2019, met de dwanghandelingen van zenuwpatienten, \u2018qui nous offrent sans changement au cours des ann\u00e9es le spectacle des habitudes bizarres qu’ils se croient chaque foit \u00e0 le veille de secouer et qu’ils gardent toujours\u2019.<\/p>\r\n\r\n

Typerend voor Prousts beelden en vergelijkingen is hun strekking verbanden te leggen, een \u2018essence g\u00e9n\u00e9rale, commune \u00e0 plusieurs choses\u2019 bloot te leggen, en dat niet ter bevrediging van een zuiver intellectuele behoefte, maar omdat het ervaren van die verbanden hem een werkelijk esthetisch genot gaf. Voor hem – als voor zoveel Fransen, voor wie logisch redeneren minder met zuiverheid van denken dan met schoonheid heeft te maken – was de intellectuele vreugde van ontdekte verbanden – \u2018les belles g\u00e9n\u00e9ralit\u00e9s\u2019 – een primair esthetische vreugde. Dat maakt, dat zijn soms\r\n<\/p>

[p. 367]<\/div>

bijna essayistische uitwijdingen en zijn prachtige aforismen \u00e9\u00e9n geheel blijven vormen met het \u2018verhaal\u2019, of met – kleine gedichten in proza – zijn natuurtekeningen van een Japanse raakheid en precisie. Van deze laatste \u00e9\u00e9n voorbeeld uit honderden, een beschrijving van de tuin in Combray (Illiers) in een stille zomeravond: \u2018ce qui avait besoin de bouger, quelque feuillage de marronnier, bougeait. Mais son frissonnement minutieux, total, ex\u00e9cut\u00e9 jusque dans ses moindres nuances et ses derri\u00e8res d\u00e9licatesses, ne bavait pas sur le reste, ne se fondait pas avec lui, restait circonscrit\u2019.<\/p>\r\n\r\n

Wat dergelijke beschrijvende passages onderscheidt van de natuurbeschrijvingen bij bijvoorbeeld de Tachtigers, is in de eerste plaats, dat die beschrijvingen er nooit zijn om zich zelf, dat zij altijd een essenti\u00eble functie vervullen in het geheel. Maar bovendien maakt Proust zich nergens schuldig aan litterair woordgebruik. Zijn taal is onlitterair, en dat niet door een opzettelijke keuze van \u2018eenvoudige\u2019 woorden – vaak gebruikt Proust hoogst ongewone wetenschappelijke woorden – maar doordat hij zelf die waarde aan zijn woorden geeft die hij wil, niet een waarde tracht te winnen uit een vermeende intrinsieke kunstwaarde van het woord.<\/p>\r\n\r\n

Zijn overheersend esthetische wijze van denken en zien openbaart zich ook in de wijze waarop hij citaten uit de Franse klassieken, vooral Racine, als elementen in zijn verhaal verwerkt, niet zelden in verbanden waar ze als \u2018profanatie\u2019 van deze verheven teksten moeten schijnen voor wie in de intrinsieke verhevenheid van bepaalde teksten en in de intrinsieke laag-bij-de-grondsheid van bepaalde situaties gelooft: \u2018Pour cette ambassade dont le jeune personnel [geselecteerd op hun homosexuele neigingen] vint tout-entier serrer la main de M. de Charlus, M. de Vaugoubert prit l’air \u00e9merveill\u00e9 d’Elise s’\u00e9criant dans Esther:<\/i> \u201cCiel! quel nombreux essaim d’innocentes beaut\u00e9s \/ S’offre \u00e0 mes yeux en foule et sort de tous c\u00f4t\u00e9s!\u201d\u2019<\/p>\r\n\r\n

Het moet worden toegegeven dat juist in het hier gegeven voorbeeld de wil tot profanatie waarschijnlijk niet geheel afwezig is geweest. Naast een \u2018sentiment tr\u00e8s vif des convenances\u2019 (zoals Gide het in zijn Journal uitdrukte), bezat Proust een satanistische trek, die de zonde om de zonde zocht, of althans – maar dat geldt vermoedelijk voor veel\r\n<\/p>

[p. 368]<\/div>

satanisme – om de esthetische waarde van een \u2018affinement des qualit\u00e9s morales\u2019. In die geest verzet hij zich dan ook tegen een vergelijking van zijn christelijke \u2018Sodom\u2019 met de schuldeloze \u2018homosexualit\u00e9 de coutume\u2019 van de klassieke oudheid: \u2018En \u00e9change d’un peu de beaut\u00e9 plastique, que de sup\u00e9riorit\u00e9 morale!\u2019 Des te merkwaardiger uitlating bij een schrijver die er zo weinig op uit was aanstoot te geven, zo weinig rebel was.<\/p>\r\n\r\n

Want Proust is het tegendeel van een \u2018angry young man\u2019. Zijn sociaal snobisme is bekend – ook aan hemzelf. Geen intelligenter analist van dit snobisme dan Proust, die met zijn enorme vermogen tot zelf-observatie heel goed de begoocheling van de snob zag: \u2018Jamais le snobisme de Legrandin ne lui conseillait d’aller voir souvent une duchesse. Il chargeait l’imagination de Legrandin de lui faire appara\u00eetre cette duchesse comme par\u00e9e de toutes les gr\u00e2ces\u2019.<\/p>\r\n\r\n

Voor een deel zal de aantrekkingskracht die de aristocratische Foubourg St. Germain van omstreeks 1900 op hem heeft uitgeoefend misschien ook verklaard mogen worden door een esthetische appreciatie van het gemakkelijk zich bewegen, waartoe – zoals een grate reserve aan spierkracht de gracieuse loop van de panter mogelijk maakt – de reserves aan sociaal superioriteitsgevoel h\u00e8n in staat stellen die zich aan de top van een sociale hi\u00ebrarchie weten: \u2018Leur amabilit\u00e9, s\u00e9par\u00e9e de tout snobisme et de la peur de para\u00eetre trop aimable, devenue ind\u00e9pendante, a cette aisance, cette gr\u00e2ce des mouvements de ceux, dont les membres assouplis ex\u00e9cutent exactement ce qu’ils veulent, sans participation indiscr\u00e8te et maladroite du reste du corps\u2019. Zo zien wij heel scherp tegenover elkaar gesteld de afstotende brusquerie van de aan zijn onzekerheden lijdende Joodse streber Bloch, en de sociale gratie van de markies de Saint-Loup. Maar tegelijk weet Proust dat \u2018ce savoir-vivre est malgr\u00e9 tout l’indice de grandes entraves pour l’esprit. Celui qui ne sait pas les rejeter reste un homme du monde\u2019. Wat niet wegneemt dat \u2018cette \u00e9l\u00e9gante m\u00e9diocrit\u00e9 est d’ailleurs d\u00e9licieuse\u2019.<\/p>\r\n\r\n

Prousts snobisme heeft hem wel een gevoeligheid gegeven voor bepaalde nuances van het mondaine leven, maar zonder dat het hem als schrijver heeft verblind voor de onbelangrijkheid van de meesten dezer nuances, en voor de onbe-<\/p>

[p. 369]<\/div>

langrijkheid van het mondaine leven zonder meer. Hoe meer het verhaal vordert, hoe onbarmhartiger zijn oordeel wordt over de \u2018c\u00f4t\u00e9 de Guermantes\u2019, zoals \u00fcberhaupt na \u2018\u00c0 l’ombre des jeunes filles en fleurs\u2019 het licht harder wordt, en er nog maar weinig overblijft van de tederheid, die aan grote stukken van het eerste deel zijn fluwelen kwaliteit geeft.<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

Met dat al ben ik – behalve aan de obsessie van Sodom en Gomorra – nog nauwelijks toegekomen aan de grote thema’s van de \u2018Recherche du temps perdu\u2019: het thema van de discontinu\u00efteit van het menselijk hart, dat van de onbestendigheid van de sociale indelingen – verticale mobiliteit heet dat tegenwoordig -, dat van de fundamentele eenzaamheid van de mens in zijn onvermogen wezenlijk met anderen te communiceren (de \u2018solitude morale\u2019 van de romantiek), en daaraan verbonden het thema van de jalousie als essentieel en alles overheersend element van de erotische liefde.<\/p>\r\n\r\n

Deze thema’s zijn ongetwijfeld belangrijk voor het werk van Proust, maar belangrijker is de ongelofelijke rijkdom van de \u2018orkestratie\u2019. Er is een dichtheid van verrassende vergelijkingen en beelden, van filosofische of psychologische gedachten, die doet denken aan die kathedralen uit de middeleeuwen, waar geen plekje ongebruikt is gelaten voor een gebeeldhouwd figuurtje of op zijn minst een ornament.<\/p>\r\n\r\n

Naast die beelden, vergelijkingen en gedachten zijn er de magistrale portretten. De portretten van de hoofdfiguren zoals Swann, de baron de Charlus, de markies de Saint-Loup, waaraan Proust de gecompliceerdheid, de dupliciteit van zijn eigen natuur heeft meegegeven, zonder er overigens zelfportretten van te maken. En de meer \u2018sociale\u2019 portretten, zoals het onverbeterlijke portret van de gedienstige oude stijl: Fran\u00e7oise, met haar wortels in het platteland en zijn standstradities van eeuwen, of dat van de pompeuse ambassadeur de Norpois met de zwaarwichtige tot niets verbindende clich\u00e9s over de buitenlandse politiek. En natuurlijk de collecties portretten van de \u2018C\u00f4t\u00e9 de Guermantes\u2019 – de aristocratische wereld van de Faubourg Saint-Germain met wat daar omheen leeft – en van de kring – \u2018le petit noyau\u2019 – van de heerszuchtige Mme Verdurin.<\/p>\r\n

[p. 370]<\/div>\r\n

Bij de meeste grote schrijvers vindt men naast de driedimensionale portretten van de hoofdpersonen de meer in twee dimensies gehouden tekeningen van de bijfiguren. Dat geldt ook voor Proust, maar met \u00e9\u00e9n verschil: van de belangrijkste figuren uit de \u2018Recherche du temps perdu\u2019 kan men zeggen dat zij \u2018vierdimensionaal\u2019 zijn gegeven, door toevoeging van die voor Proust zo essenti\u00eble dimensie: de tijd. Men kan er slechts over twijfelen, in hoever die vierde dimensie – subjectief – wordt toegevoegd via het medium van de zelf in de tijd evoluerende \u2018narrateur\u2019, en in hoever zij een objectief gegeven eigen tijdsdimensie van de geschilderde personen is: onzekerheid die voor mij de aantrekkingskracht van Prousts portretten nog versterkt.<\/p>\r\n\r\n

Van de vrouwenportretten hebben het meest volheid gekregen de vrouwen die al tijdens zijn kinderjaren in zijn leven zijn gekomen: zijn grootmoeder, Fran\u00e7oise, tante L\u00e9onie. Oriane de Gu\u00e9rmantes, hoe verrukkelijk ook getekend, is toch vooral de exponent van de oude aristocratie met al haar betoverende aantrekkingskracht voor de in het snobistische sprookje gelovende Proust. En Albertine wordt bijna volledig bepaald door de pathologisch possessore liefde van de \u2018narrateur\u2019. Zij is de spiegel van diens jaloesie\u00ebn en van diens behoefte tot lijden in de liefde. Wij leren haar zo weinig kennen als we welke vrouw ook leren kennen uit het verhaal van haar minnaar, althans wanneer deze dezelfde per definitie onbevredigbare eisen aan zijn geliefde stelt als Proust dat deed. Maar de minnaar, of beter – hoewel het op hetzelfde neerkomt – de liefde van de minnaar leren wij er w\u00e8l door kennen, op een manier die geheel in de lijn van de klassieke Franse traditie ligt, en met een subtiliteit en een zekerheid van formulering die een verdere ontwikkeling van die lijn onmogelijk schijnt te maken.<\/p>\r\n\r\n

Misschien nog unieker dan de individuele portretten zijn de groepsschilderingen. Het vierdimensionaal perspectief is hier nog sterker geprononceerd. Satyrisch en in lichte toets de kostelijk getekende \u2018clan\u2019 van Madame Verdurin, startend als een groepje getrouwen uit de bourgeoisie met een heftig anti-mondaine code, en eindigend – als Madame Verdurin uiteindelijk de Prins de Guermantes trouwt – als de meest gezochte mondaine salon.<\/p>\r\n

[p. 371]<\/div>\r\n

Voller en dieper geschilderd de magistrale beschrijvingen van de partijen \u2018du c\u00f4t\u00e9 de Guermantes\u2019, die de beschrijvingen in \u2018Oorlog en Vrede\u2019 overtreffen in beweging, arrangement en subtiliteit. Met enorme toewijding en met een liefde voor het detail die aan de Vlaamse primitieven doet denken heeft Proust zijn \u2018monde\u2019 getekend in haar voortdurende beweging, haar \u2018prodigieuse aptitude au d\u00e9classement\u2019.<\/p>\r\n\r\n

In de \u2018Temps retrouv\u00e9\u2019 komt dan nog eenmaal deze wereld terug, als de narrateur, na zich – als Proust – jaren uit haar te hebben teruggetrokken, weer eens een uitnodiging aanneemt voor een matinee bij de princesse de Guermantes: het wordt de meest beklemmende danse macabre die er in de litteratuur bestaat.<\/p>\r\n\r\n

Op navrante wijze wordt het doodsthema ingezet met de ontmoeting, die de verteller heeft met de baron de Charlus, vlak bij de woning van de princesse de Guermantes. Van de trotse, impertinente en intelligente aristocraat die de Charlus was, is weinig overgebleven. Als Mme de Saint-Euverte voorbijkomt, voor wie hij altijd de meest superieure minachting heeft gehad, zoekt hij er zijn eer van door uitspattingen en apoplexie\u00ebn uitgeleefde oude man in, haar met een diepe buiging te kunnen groeten. \u2018Plus que n’e\u00fbt fait tel choeur de Sophocle sur l’orgueil abaiss\u00e9 d’Oedipe, plus que la mort m\u00eame et toute oraison fun\u00e8bre sur la mort, le salut empress\u00e9 et humble du baron \u00e0 Mme de Saint-Euverte, proclaimait ce qu’a de fragile et de p\u00e9rissable l’amour des grandeurs de la terre et tout l’orgueil humain\u2019. Hij somt dan aan de narrateur al degenen op die intussen zijn overleden, \u2018moins, semblait-il, avec la tristesse qu’ils ne fussent plus en vie qu’avec la satisfaction de leur survivre\u2019. Want wie dicht bij de dood staat voelt minder het farize\u00efsch medelijden van de levenden met de gestorvenen. \u2018C’est avec une duret\u00e9 presque triomphale qu’il rep\u00e9tait sur un ton uniforme, l\u00e9g\u00e8rement b\u00e9gayant et aux sourdes r\u00e9sonnances s\u00e9pulchrales: Hannibal de Br\u00e9aut\u00e9, mort! Antoine de Mouchy, mort! Charles Swann, mort!…\u2019<\/p>\r\n\r\n

Als de narrateur daarna de salons van de Prinses de Guermantes betreedt, begrijpt hij eerst niet, waarom hij moeite heeft de gastheer en de gasten te herkennen, waarom \u201cchacun semblait s’\u00eatre \u2018fait une t\u00eate\u201d, g\u00e9n\u00e9ralement poudr\u00e9e et\r\n<\/p>

[p. 372]<\/div>

qui les changeait compl\u00e8tement\u2019. Het uitzonderlijkst van allen vindt hij zijn oude vijand, d’Argencourt, nu vervallen tot een beverige grijsaard: \u2018le v\u00e9ritable clou de la matin\u00e9e\u2019.<\/p>\r\n\r\n

Er is geen twijfel aan dat Proust met opzettelijke harteloosheid – de harteloosheid van de estheticus die het kunstwerk van de Tijd savoureert – spreekt van de \u2018clou\u2019. Opzettelijke harteloosheid, dat wil ook zeggen, dat de harteloosheid wordt weerlegd door de opzettelijkheid ervan. Want al serveert hij ons dit matin\u00e9e van oud geworden mensen als een chef d’oeuvre van de Tijd – zoals een geslaagde creatie van een groot kok, voordat zij wordt aangesneden, aan de gasten wordt vertoond – dat zelfde chef d’oeuvre is tegelijk de supreme uitdrukking van Prousts eigen lijden aan de tijd; een lijden aan de tijd dat, na zich eerst geconcentreerd te hebben in de discontinu\u00efteit van het menselijke hart, van het emotionele leven, nu de beklemming krijgt van de discontinu\u00efteit van het leven \u2018tout court\u2019. Niet dat Proust bang is voor de dood, banger dan andere mensen, maar het duizelt hem \u2018de voir au-dessous de moi, en moi pourtant, comme si j’avais des lieues de hauteur, tant d’ann\u00e9es\u2019, en hij voelt de angst dat hem niet de tijd gegeven zal zijn, zijn grote leerdicht op de Tijd en tegen de Tijd te voltooien. \u2018Je d\u00e9couvrais cette action d\u00e9structrice du Temps au moment m\u00eame o\u00f9 je voulais entreprendre de rendre claires, d’intellectualiser dans une oeuvre d’art, des r\u00e9alit\u00e9s extratemporelles\u2019.<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

Aan het begin van Prousts bewuste kunstenaarsleven staat zijn kinderverrukking over de weerspiegeling van een door een late zon verlicht dak in een bosmoeras: \u2018En voyant sur l’eau et \u00e0 la face du mur un p\u00e2le sourire r\u00e9pondre au sourire du ciel, je m’\u00e9criai dans tout mon enthousiasme en brandissant mon parapluie referm\u00e9: Zut, zut, zut, zut. Mais en m\u00eame temps je sentis que mon devoir e\u00fbt \u00e9t\u00e9 de ne pas m’en tenir \u00e1 ces mots opaques et de t\u00e2cher de voir plus clair dans mon ravissement\u2019. Aan het eind van dit opstel gekomen, vraag ik me af of ik, in mijn plaats, niet beter had kunnen volstaan met een: Zut, zut, zut. Maar zou Tirade het hebben genomen?<\/p>\r\n<\/div>

\n

Over dit hoofdstuk\/artikel<\/h3>\n

H. Drion<\/a><\/p>\n

over Marcel Proust<\/a><\/p>\n
\n<\/div><\/div><\/div><\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

[p. 361] [Tirade zomernummer 1963] Sarkofaag Proust door H. Drion Toen mij door Tirade de vraag werd gesteld iets te schrijven over het boek dat mij het meest \u2018gedaan\u2019 heeft, stond het onmiddellijk voor mij vast, dat – zou ik er op in gaan – dit iets over Proust zou moeten worden. Hoe veel liever… Lees verder <\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","class_list":["post-299025","dbnl","type-dbnl","status-publish","hentry"],"acf":[],"yoast_head":"\nProust door H. Drion · Uitgeverij Van Oorschot<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/proustdoor-h-drion\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Proust door H. Drion · Uitgeverij Van Oorschot\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"[p. 361] [Tirade zomernummer 1963] Sarkofaag Proust door H. Drion Toen mij door Tirade de vraag werd gesteld iets te schrijven over het boek dat mij het meest \u2018gedaan\u2019 heeft, stond het onmiddellijk voor mij vast, dat – zou ik er op in gaan – dit iets over Proust zou moeten worden. Hoe veel liever... Lees verder\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/proustdoor-h-drion\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Uitgeverij Van Oorschot\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2021-07-08T09:17:28+00:00\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"22 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/proustdoor-h-drion\/\",\"url\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/proustdoor-h-drion\/\",\"name\":\"Proust door H. Drion · Uitgeverij Van Oorschot\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website\"},\"datePublished\":\"1962-12-31T23:01:15+00:00\",\"dateModified\":\"2021-07-08T09:17:28+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/proustdoor-h-drion\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/proustdoor-h-drion\/\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/proustdoor-h-drion\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"DBNL\",\"item\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":3,\"name\":\"Proust door H. Drion\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website\",\"url\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/\",\"name\":\"Uitgeverij Van Oorschot\",\"description\":\"\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Proust door H. Drion · Uitgeverij Van Oorschot","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/proustdoor-h-drion\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Proust door H. Drion · Uitgeverij Van Oorschot","og_description":"[p. 361] [Tirade zomernummer 1963] Sarkofaag Proust door H. Drion Toen mij door Tirade de vraag werd gesteld iets te schrijven over het boek dat mij het meest \u2018gedaan\u2019 heeft, stond het onmiddellijk voor mij vast, dat – zou ik er op in gaan – dit iets over Proust zou moeten worden. Hoe veel liever... Lees verder","og_url":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/proustdoor-h-drion\/","og_site_name":"Uitgeverij Van Oorschot","article_modified_time":"2021-07-08T09:17:28+00:00","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Est. reading time":"22 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/proustdoor-h-drion\/","url":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/proustdoor-h-drion\/","name":"Proust door H. Drion · Uitgeverij Van Oorschot","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website"},"datePublished":"1962-12-31T23:01:15+00:00","dateModified":"2021-07-08T09:17:28+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/proustdoor-h-drion\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/proustdoor-h-drion\/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/proustdoor-h-drion\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"DBNL","item":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/"},{"@type":"ListItem","position":3,"name":"Proust door H. Drion"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website","url":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/","name":"Uitgeverij Van Oorschot","description":"","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/dbnl\/299025","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/dbnl"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/dbnl"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=299025"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=299025"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}