{"id":299620,"date":"1966-01-01T00:00:30","date_gmt":"1965-12-31T23:00:30","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/dbnl\/w-a-wilminkde-moeheid-in-een-bootje\/"},"modified":"2021-06-04T12:29:28","modified_gmt":"2021-06-04T11:29:28","slug":"w-a-wilminkde-moeheid-in-een-bootje","status":"publish","type":"dbnl","link":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/w-a-wilminkde-moeheid-in-een-bootje\/","title":{"rendered":"W.A. Wilmink\r\n\r\nDe moeheid in een bootje"},"content":{"rendered":"
\r\n\r\n <\/interp><\/interp>
[p. 212]<\/div>\r\n<\/a>\r\n

\r\nW.A. Wilmink<\/i>\r\n\r\n
\r\nDe moeheid in een bootje<\/h3>\r\n\r\n
\r\nvoor Tineke Krol en M. Scholten<\/i>\r\n<\/blockquote>\r\n\r\n

De bundel \u2018Het innerlijk behang\u2019 is bij mijn weten het enige wat Lodeizen ooit van zichzelf in druk zag. Al het andere is nagelaten werk1)<\/span><\/a>.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Het innerlijk behang\u2019 opent met het volgende gedicht:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nde moeheid in een bootje<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nroeit langs geweldige steden<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\ndie drijven ieder een eiland<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nlangs de kust van het<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\ngefantazeerde intellect.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Wat is dit voor gedicht, en waarom is juist dit gedicht het eerste van de bundel?<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nde moeheid in een bootje<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nroeit langs geweldige steden<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Vergelijken we 1 \u2018de man in de mist liep naar huis\u2019 met 2 \u2018de man liep in de mist naar huis\u2019, dan wordt duidelijk dat \u2018in de mist\u2019 in 1 gebruikt is om de genoemde man van een of meer andere mannen te onderscheiden. In 2 is dit niet het\r\n<\/p>

[p. 213]<\/div>

geval. \u2018De moeheid in een bootje\u2019 is een specifieke moeheid, ter onderscheiding van andere \u2018moeheden\u2019.<\/p>\r\n\r\n

We staan hier meteen voor een probleem, gevolg van het \u2018op de letter nemen\u2019 van de mededeling. En zolang zich geen oplossing aandient, kan men zich afvragen, \u00f2f we wel zo nauwkeurig moeten lezen. Komt het er zo op aan, bij Lodeizen?<\/p>\r\n\r\n

Ik zal twee voorbeelden geven van gevallen waarin een secure lezing de moeite waard is gebleken. Het eerste ontleen ik aan het gedicht \u2018De stad is een marionettenspel\u2019, waarin de volgende zinsnede voorkomt:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
\r\nde hand<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\ndie bewegelijk het geluk van jou<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nof zonder jou beoefent<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Lofleizen is te gedesillusioneerd om het geluk te zien als iets dat iemand overkomt.<\/i> Het moet worden beoefend. Volgens mij is het hier beoefende geluk, gezien ook het \u2018onwillige plezier\u2019 verderop in het gedicht, de mutuele onanie. Men kan zich nu afvragen, waarom er staat \u2018het geluk van<\/i> jou of zonder jou\u2019, terwijl \u2018met<\/i> jou of zonder jou\u2019 de gewone manier van zeggen is. Ik heb de volgende verklaring:<\/p>\r\n\r\n

De hand van de ik is in staat de ander, of hemzelf, tot de climax te brengen, weet het lichaam van de ander (dat ge\u00efsoleerd blijft) of het eigen lichaam (dat ge\u00efsoleerd blijft) te bespelen, maar kan geen relatie tot stand brengen. \u2018Het geluk met<\/i> jou\u2019 zou saamhorigheid te kennen geven. Doordat \u2018van\u2019 gekozen is in plaats van \u2018met\u2019, wordt die saamhorigheid geelimineerd, en het beoefenen van het geluk wordt een des te triester \u2018faire l’amour\u2019.<\/p>\r\n\r\n

Ook het gedicht \u2018De schuldeiser\u2019, uit het nagelaten werk, bevat een dergelijke subtiele afwijking van wat men zou verwachten. Ik citeer de betreffende strofe:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nnee ik kan de wereld niet verzaken ik<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nzal het leven door moeten gaan mijn<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nvrienden hulde brengend me op de<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nwolken voortslepend langzaam oud<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nwordend als een boom in een bosbrand.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n
[p. 214]<\/div>\r\n

\u2018Me op de wolken voortslepend\u2019 is wonderlijk genoeg, maar valt in het gedicht als geheel wel te interpreteren, omdat er iets als een identificatie met de zon plaatsvindt in de strofe die aan de geciteerde voorafgaat. \u2018Langzaam oud wordend als een boom in een bosbrand\u2019 is een wanhopige constatering over het leven dat, ook in het zicht van de spoedige dood, zijn trage tempo niet versnelt. De boom is van nature, de ik is door zijn plichtplegingen (\u2018mijn vrienden hulde brengend\u2019) geremd in een snelle ontwikkeling.<\/p>\r\n\r\n

Het voorgaande zou kunnen volstaan als verklaring voor \u2018langzaam ouder<\/i> wordend als een boom in een bosbrand\u2019. Er staat \u2018langzaam oud<\/i> wordend\u2019. En een boom in een bosbrand wordt niet oud. \u2018Oud\u2019 (in plaats van \u2018ouder\u2019) voegt een aspect van leugen aan de mededeling toe. De boom in zijn groeitempo, en de ik in zijn plichtplegingen, pretenderen dat zij de tijd hebben. Zij negeren de naderende ramp, groeien naar ouderdom toe, alsof die bereikbaar was.<\/i>\r\n<\/p>\r\n\r\n

Er is een frappante gelijkenis tussen deze strofe en wat Morri\u00ebn in Libertinage (jaargang 1951, blz. 41) over Lodeizen schrijft:<\/p>\r\n\r\n

Achteraf heb ik pas begrepen hoeveel spel er in alles van hem was, hoe hij met de zekerheid van een spoedige dood voor ogen zijn vrienden met zijn vrolijkheid om de tuin leidde.<\/blockquote>\r\n\r\n

Gezien het voorgaande is er alle reden om Lodeizen’s taalgebruik op de voet te volgen. Het onderscheid tussen \u2018de moeheid in een bootje\u2019 en andere vermoeidheden blijft dus van kracht, en blijft voorlopig als probleem genoteerd.<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nroeit langs geweldige steden<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

De moeheid, gespecificeerd door \u2018in een bootje\u2019 en gepersonifieerd door \u2018roeit\u2019, \u2018roeit langs geweldige steden\u2019. Nu moet men een heel eind roeien om meer dan \u00e9\u00e9n geweldige stad te passeren, tenzij de \u2018steden die drijven ieder een eiland\u2019 samen de stad New York uitmaken. En er is veel in \u2018Het innerlijk behang\u2019 dat met Lodeizen’s reis naar Amerika te maken heeft, met name de gedichten \u2018De avond in Central Park, New York\u2019, \u2018Avond bij de Merrill’s\u2019, \u2018Voor Jim\u2019, en \u2018Jim ik zou\r\n<\/p>

[p. 215]<\/div>

willen weten\u2019 (de laatste twee omdat ze waarschijnlijk gericht zijn tot Lodeizen’s Amerikaanse vriend Jim Merrill).<\/p>\r\n\r\n

Er is een andere mogelijkheid, die misschien beter past in de gedichten van Lodeizen. De steden zouden dromen of dagdromen kunnen zijn. Ook in dat geval zou men er op korte termijn een aantal kunnen passeren, en er zijn bij Lodeizen nogal wat voorbeelden van de meervoudsvorm \u2018steden\u2019, gebruikt in een context die van de werkelijkheid is losgeraakt. Een paar voorbeelden:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nik drijf in een gondola<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nlangs versierde steden; muziek<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nkomt mij als zwermen duiven tegemoet<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nik lach en weet dat ik zeer ziek ben.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

(uit: \u2018Ik ben een mijl verder dan gisteren\u2019)<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\ntoen de moeheid kwam<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nben je met haar meegevaren<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\ndoor het betoverd donker<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nsteden in van wit genot<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

(uit: \u2018De buigzaamheid van het verdriet: Er was wild geruis van stemmen\u2019)<\/p>\r\n\r\n

Beide fragmenten hebben veel weg van het gedicht \u2018De moeheid in een bootje\u2019. Het eerste zou regelrecht afkomstig kunnen zijn uit een po\u00ebtisch getint reisverslag, als er sprake was van \u00e9\u00e9n stad. Nu lijkt het er meer op, dat er droomsteden opdoemen, fata morgana’s, die alleen maar uit de verte met Veneti\u00eb van doen hebben. Bij de \u2018steden van wit genot\u2019 uit het tweede fragment hebben we nog duidelijker te doen met visioenen: alle realiteit is er vreemd aan.<\/p>\r\n\r\n

De \u2018versierde steden<\/i>\u2019 en de \u2018steden<\/i> van wit genot\u2019 maken deel uit van een wereld die in Lodeizen zelf zijn begin en zijn einde heeft. Zo zijn in \u2018verdronken in steden<\/i> van ongewillige pijn\u2019 (de eerste woorden van \u2018Op bezoek\u2019) de steden onwerkelijk, terwijl de woorden in het plaveisel van de stad<\/i> verdrinken’ (uit: \u2018Hij was de allerbeste\u2019) alles met een re\u00eble stad te maken hebben.<\/p>\r\n

[p. 216]<\/div>\r\n

Lodeizen gebruikt het meervoud \u2018steden\u2019 vaak met betrekking tot visioenen, maar het kan best zijn dat hij dat in zijn openingsgedicht nu juist niet doet: New York blijft als mogelijkheid aanwezig.<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nlangs de kust van het gefantazeerde intellect<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Als \u2018steden\u2019 staat voor New York, dan zou \u2018de kust van het gefantazeerde intellect\u2019 de kust kunnen zijn van Amerika, dat immers zo’n hoge dunk heeft van zijn verstandelijke vermogens. Het is evenwel de vraag of het woord \u2018van\u2019 in deze zinsnede hetzelfde doet als in de structuur \u2018de kust van<\/i> Amerika\u2019.<\/p>\r\n\r\n

In het gedicht \u2018Ik kan in nieuw gebouwde steden wonen\u2019 beschrijft Lodeizen een moment waarop de ochtend \u2018ongewassen en een beetje huilerig in het douchehokje van de hemel<\/i> staat\u2019. Dit betekent niet dat de hemel een douchehokje heeft,<\/i> zoals Amerika een kust heeft, maar dat de hemel een douchehokje is<\/i>. De hemel wordt gereduceerd tot douchehokje, en het is dus niet zo, dat het hokje een onderdeel van de hemel is. Was dat wel het geval, waar zou het zich dan moeten bevinden? Wat voor deel van de hemel zou het zijn?<\/p>\r\n\r\n

Een dergelijke structuur van het type \u2018de meren van haar ogen\u2019, waarbij dan de ogen geen meren hebben,<\/i> maar meren zijn,<\/i> is in de po\u00ebzie niet ongebruikelijk. Lodeizen maakt er veel werk van: \u2018de weg van zijn oor\u2019, \u2018de rivier van zijn ogen\u2019 (in \u2018Luister: toen ik nog met hem leefde\u2019), \u2018de weg van je oren\u2019, \u2018de boerderij van je mond\u2019, \u2018de put van je ogen\u2019, \u2018de beek van je haren\u2019 (in \u2018De buigzaamheid van het verdriet: Er was wild geruis van stemmen\u2019), \u2018de schommel van de wind\u2019, \u2018de dauwdrop van de maan\u2019 (in \u2018Brief van boord\u2019) etcetera.<\/p>\r\n\r\n

Met vergelijkingen in de strikte zin van het woord hebben we in dit soort gevallen niet te maken. Als we namelijk \u2018de meren van haar ogen\u2019 stellen tegenover \u2018haar ogen zijn als meren\u2019, dan blijkt dat het laatste zinnetje \u2018ogen\u2019 en \u2018meren\u2019 als verschillende en alleen maar vergelijkbare<\/i> objecten uit de werkelijkheid te kennen geeft, terwijl in \u2018de meren van haar ogen\u2019 twee ogen \u2018meren\u2019 genoemd worden, waarmee twee meren zijn gecre\u00eberd die buiten die ogen om niet bestaan.<\/p>\r\n\r\n

Zo zijn de \u2018steden van wit genot\u2019 en de \u2018steden van onge-<\/p>

[p. 217]<\/div>

willige pijn\u2019 (door ons al eerder als visioenen uit de realiteit gebannen) slechts de manifestaties van respectievelijk genot en pijn: slechts het genot en de pijn zijn re\u00ebel aanwezig, en de steden bestaan bij de gratie van die gevoelens. En zo ook is in de woorden \u2018in de lange avond van zijn begeerte gaat hij dood\u2019 (slotregels van \u2018In de grote cirkel van de zee\u2019) geen sprake van een werkelijke avond, maar alleen van begeerte, die zich tot iets als \u2018avond\u2019 heeft verdicht.<\/p>\r\n\r\n

In \u2018steden van wit genot\u2019, \u2018steden van ongewillige pijn\u2019, \u2018de lange avond van zijn begeerte\u2019 is steeds het psychische het uitgangspunt, en de rest is illustratie van de wijze waarop het psychische zich manifesteert. Dit zou ook het geval kunnen zijn in \u2018de kust van het gefantazeerde intellect\u2019, als we hier met eenzelfde structuur te maken hebben.<\/p>\r\n\r\n

Voor het gedicht \u2018De moeheid in een bootje\u2019 hebben we nu de volgende mogelijkheden:<\/p>\r\n\r\n\n\n\n\n
1.<\/td>\nDe reis is langs New York. Het land achter de kust is Amerika.<\/td>\r\n<\/tr>\n
2.<\/td>\nDe reis voert door de psyche, voor dat doel in kaart gebracht. Het land achter de kust is het intellect. New York en Amerika zijn hoogstens als reminiscentie aanwezig.<\/td>\r\n<\/tr>\n
3.<\/td>\nEr is helemaal geen sprake van een land achter de kust: het intellect heeft geen kust, maar is een kust. Die kust bestaat niet buiten het intellect om. Ook hier: New York en Amerika hoogstens als reminiscenties.<\/td>\r\n<\/tr>\n<\/table>\n
\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nroeit langs geweldige steden<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\ndie drijven ieder een eiland<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

De steden \u2018drijven ieder een eiland\u2019, waarbij men mijns inziens niet moet lezen dat de eilanden door de steden worden voortgedreven, maar dat de steden, zoals ze daar drijven, eilanden zijn. Van \u2018drijven\u2019 kan men al spreken, als iets in het water ligt. Het hoeft dus niet zo te zijn dat de eilanden zich verplaatsen, maar mogelijk is dit wel: daar de eilanden zich bevinden tussen de roeier en de kust, kan de roeier bepaalde vaste punten op de eilanden minder lang in het oog houden dan bepaalde vaste punten op de kust, die nu eenmaal verder weg ligt. Voor hem veranderen dus de eilanden van positie ten opzichte van het bootje \u00e8n de kust.<\/p>\r\n

[p. 218]<\/div>\r\n

Lodeizen’s eilanden zijn, evenals zijn \u2018steden\u2019, in geen atlas te vinden. \u2018Eiland\u2019 staat bij hem dikwijls voor een meer of minder erotische \u2018splendid isolation\u2019:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nlevend heb ik bestaan<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nop een eiland zwevend<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nmidden in zee<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

(uit: \u2018Levend heb ik bestaan\u2019, een gedicht dat waarschijnlijk over zelfbevrediging gaat)<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\neen troebele<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\ngenade zwemt als lover<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nop de nacht drijvend naar<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nmijn ondergrondse eiland<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

(uit: \u2018Op bezoek\u2019)<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nhij was de dertig net gepasseerd<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nen glimmend van vrolijkheid hoorde<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nhij de tuinen van zijn gevoel als een<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\neiland dat zucht van genot.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

(uit: \u2018O! en de gracieuze handbeweging\u2019)<\/p>\r\n\r\n

\u2018Eiland\u2019, gecombineerd met het meervoud \u2018steden\u2019, maakt voor het gedicht \u2018De moeheid in een bootje\u2019 een psychisch landschap tot het meest waarschijnlijke, wat er ook verder nog meespeelt. Of het woord \u2018ieder\u2019 aan de confrontatie met de steden nog iets toevoegt (er een \u2018ontmoeting\u2019 van maakt) laat ik in het midden.<\/p>\r\n\r\n

Een poging tot interpretatie.<\/h4>\r\n\r\n

Om tot een samenvatting te komen van wat in dit gedicht wordt meegedeeld, ga ik er van uit dat de ik zich in dezelfde \u2018geografische\u2019 positie bevindt als de moeheid. Misschien is de moeheid in zijn huid gekropen, om met hem te handelen naar believen.<\/p>\r\n\r\n

De ik is dan, met de moeheid mee, van de kust van het intellect losgeraakt. Tussen hen en de kust bevinden zich eilanden, die vanaf de kust misschien ook wel waarneembaar zijn, maar dan in hun ware aard, namelijk als fantasie\u00ebn. Vanuit de positie waarin de moeheid Lodeizen gebracht heeft, zijn ze re\u00ebel: het intellect kan, om een term van Freud te\r\n<\/p>

[p. 219]<\/div>

gebruiken, geen censuur<\/i> meer uitoefenen op de met steden bevolkte eilanden, kan ze niet langer als waanvoorstellingen van de hand wijzen. Nu de moeheid regeert over de ziel, heeft het intellect er geen vat meer op, en veranderen alle waarden. Verzinsels worden normatief; het kritisch vermogen, dat ze als verzinsels kon bestempelen, wordt nu zelf een verzinsel, en wel van de meest precieuze soort, gezien de z in \u2018gefantazeerde\u2019.<\/p>\r\n\r\n

Voor deze interpretatie maakt het niet veel uit, of het intellect hier een kust is<\/i> (\u2018de meren van haar ogen\u2019), dan wel een kust heeft<\/i> (\u2018de kust van Amerika\u2019): de tweede mogelijkheid maakt de zaken ingewikkelder, omdat er in dat geval ook nog van een land achter de kust sprake is, maar valt toch wel te interpreteren. De kust zou namelijk het randgebied kunnen zijn, waar de gecontroleerde waarheden ophouden en de fantasie begint.<\/p>\r\n\r\n

\u2018De moeheid in een bootje\u2019 is, zoals we zagen, een nader gespecificeerde soort moeheid. Het is die moeheid, die de verschillende functies van de psyche uit elkaar doet drijven. Met deze vage omschrijving volsta ik. Een nauwkeuriger aanduiding (postco\u00eftum of dope, of de bewustzijnsvernauwing en bedrieglijke luciditeit van vlak voor het inslapen of van de inspiratie) zou het gedicht vastpinnen op \u00e9\u00e9n soort situatie, en dat lijkt me niet de bedoeling.<\/p>\r\n\r\n

Lodeizen doet in het gedicht \u2018De moeheid in een bootje\u2019 mededelingen over een psychische toestand, en is in zijn wijze van formuleren van een stenografische beknoptheid. Het wonderlijke van zijn kortschrift is, dat het picturale consequenties heeft. Het hele gedicht is, afgezien van moeheid en intellect, een surrealistisch tafereel. En dit is typerend voor Lodeizen’s methode van dichten. Men vergelijke (uit \u2018Op bezoek\u2019) de strofe:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nik heb wel<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nhonderd dagen die ik<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\naangelengd heb, mengend<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nde wind met het verlangen<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nin het lege horloge<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

De wind, de vitale realiteit van elke dag, is aangelengd, is verdund met verlangen. Het verlangen rekt de dag uit, maakt\r\n<\/p>

[p. 220]<\/div>

hem langer dan hij is. Zelfs in die mate, dat elk besef van tijd verdwijnt: het horloge is leeg. Het spel, met de woorden \u2018aanlengen\u2019 en \u2018verlangen\u2019 gespeeld, lijkt op wat Hooft doet in het sonnet \u2018Gezwinde grijsaard\u2019:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nMaar ‘t schijnt verlangen daar zijn naam af heeft gekregen,<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDat ik de tijd, die ik verkorten wil, verlang.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Binnen de interpretatie van deze strofe van Lodeizen heeft \u2018het lege horloge\u2019 een duidelijke functie. Maar daarbij is het dan ook nog een verwijzing naar surrealistische voorstellingen. Men kan bijvoorbeeld denken aan horloges zonder wijzers en cijfers, en ook aan de impotente horloges van Dali, die slap en leeg over allerlei voorwerpen hangen.<\/p>\r\n\r\n\r\n

\u2018De moeheid in een bootje\u2019 als motto<\/h4>\r\n\r\n

De vraag waarom Lodeizen zijn dichtwerk met \u2018De moeheid in een bootje\u2019 opent,<\/i> is in het voorgaande eigenlijk al impliciet beantwoord. Zowel qua inhoud als wat betreft de po\u00ebtische technieken is het gedicht exemplarisch voor zijn werk. Om met het laatste te beginnen: \u2018typisch Lodeizen\u2019 zijn het eiland en de steden, de constructie met \u2018van\u2019 (als die tenminste een vergelijking bevat), het gebruik (in \u2018roeit\u2019, en vooral in \u2018drijven\u2019) van \u2018connotaties van trage vloeibaarheid, van rhythmische deining (ik citeer hier Paul Rodenko – over Hans Lodeizen, Maatstofdeeltje nr. 11, ‘s-Gravenhage 1954, blz. 29 – die dit gebruik typerend acht voor hem). Verder de precieuze spelling \u2018gefantazeerde\u2019 (ook iets wat hij vaker toepast, bijvoorbeeld in: \u2018op een Zondagmorgen met een princes\u2019, regel uit het gedicht \u2018Voice wise yet stammering\u2019), en de manier waarop hij zijn informatie te berde brengt, in een kortschrift met picturale consequenties.<\/p>\r\n\r\n

Wat de inhoud van het gedicht betreft: de verwisseling van realiteit en visioen is een leitmotiv in Lodeizen’s werk. Daar komt nog bij, dat hij er de essentie van zijn dichterlijke bezigheden mee aangeeft.<\/p>\r\n\r\n

Rest nog de openheid van het gedicht, zijn toepasbaarheid op verschillende, zij het soortgelijke, situaties. Maar met deze conclusie moet ik voorzichtig zijn: hij is de eerste die kan komen te vervallen.<\/p>\r\n\r\n<\/div>

\n

Over dit hoofdstuk\/artikel<\/h3>\n

Willem Wilmink<\/a><\/p>\n

over Hans Lodeizen<\/a><\/p>\n
\n<\/div>

\r\n
\r\n
\n
\r\n1)<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Na de dood van Lodeizen verscheen een herdruk van ?Het innerlijk behang?, vermeerderd met een keuze, die Bloem, Greshoff en Morri?n maakten uit zijn nagelaten werk. Van deze uitgave, ?Het innerlijk behang en andere gedichten?, bevat de eerste druk (Van Oorschot, Amsterdam, 1952) een aantal gedichten dubbel, een fout die later werd gecorrigeerd. Verder zijn alle uitgaven op een enkele drukfout na identiek. Alles wat ik van Lodeizen citeer, is afkomstig uit deze verzamelbundel, en is in elke druk daarvan te vinden.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div><\/div><\/div><\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

[p. 212] W.A. Wilmink De moeheid in een bootje voor Tineke Krol en M. Scholten De bundel \u2018Het innerlijk behang\u2019 is bij mijn weten het enige wat Lodeizen ooit van zichzelf in druk zag. Al het andere is nagelaten werk1). \u2018Het innerlijk behang\u2019 opent met het volgende gedicht: \u00a0 de moeheid in een bootje \u00a0… Lees verder <\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","class_list":["post-299620","dbnl","type-dbnl","status-publish","hentry"],"acf":[],"yoast_head":"\nW.A. Wilmink De moeheid in een bootje · Uitgeverij Van Oorschot<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/w-a-wilminkde-moeheid-in-een-bootje\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"W.A. Wilmink De moeheid in een bootje · Uitgeverij Van Oorschot\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"[p. 212] W.A. Wilmink De moeheid in een bootje voor Tineke Krol en M. Scholten De bundel \u2018Het innerlijk behang\u2019 is bij mijn weten het enige wat Lodeizen ooit van zichzelf in druk zag. Al het andere is nagelaten werk1). \u2018Het innerlijk behang\u2019 opent met het volgende gedicht: \u00a0 de moeheid in een bootje \u00a0... Lees verder\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/w-a-wilminkde-moeheid-in-een-bootje\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Uitgeverij Van Oorschot\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2021-06-04T11:29:28+00:00\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"14 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/w-a-wilminkde-moeheid-in-een-bootje\/\",\"url\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/w-a-wilminkde-moeheid-in-een-bootje\/\",\"name\":\"W.A. Wilmink De moeheid in een bootje · Uitgeverij Van Oorschot\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website\"},\"datePublished\":\"1965-12-31T23:00:30+00:00\",\"dateModified\":\"2021-06-04T11:29:28+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/w-a-wilminkde-moeheid-in-een-bootje\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/w-a-wilminkde-moeheid-in-een-bootje\/\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/w-a-wilminkde-moeheid-in-een-bootje\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"DBNL\",\"item\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":3,\"name\":\"W.A. Wilmink De moeheid in een bootje\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website\",\"url\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/\",\"name\":\"Uitgeverij Van Oorschot\",\"description\":\"\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"W.A. Wilmink De moeheid in een bootje · Uitgeverij Van Oorschot","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/w-a-wilminkde-moeheid-in-een-bootje\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"W.A. Wilmink De moeheid in een bootje · Uitgeverij Van Oorschot","og_description":"[p. 212] W.A. Wilmink De moeheid in een bootje voor Tineke Krol en M. Scholten De bundel \u2018Het innerlijk behang\u2019 is bij mijn weten het enige wat Lodeizen ooit van zichzelf in druk zag. Al het andere is nagelaten werk1). \u2018Het innerlijk behang\u2019 opent met het volgende gedicht: \u00a0 de moeheid in een bootje \u00a0... Lees verder","og_url":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/w-a-wilminkde-moeheid-in-een-bootje\/","og_site_name":"Uitgeverij Van Oorschot","article_modified_time":"2021-06-04T11:29:28+00:00","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Est. reading time":"14 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/w-a-wilminkde-moeheid-in-een-bootje\/","url":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/w-a-wilminkde-moeheid-in-een-bootje\/","name":"W.A. Wilmink De moeheid in een bootje · Uitgeverij Van Oorschot","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website"},"datePublished":"1965-12-31T23:00:30+00:00","dateModified":"2021-06-04T11:29:28+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/w-a-wilminkde-moeheid-in-een-bootje\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/w-a-wilminkde-moeheid-in-een-bootje\/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/w-a-wilminkde-moeheid-in-een-bootje\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"DBNL","item":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/"},{"@type":"ListItem","position":3,"name":"W.A. Wilmink De moeheid in een bootje"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website","url":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/","name":"Uitgeverij Van Oorschot","description":"","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/dbnl\/299620","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/dbnl"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/dbnl"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=299620"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=299620"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}