{"id":299710,"date":"1966-01-01T00:01:32","date_gmt":"1965-12-31T23:01:32","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/dbnl\/h-l-leffelaarhet-evangelie-naar-mulischeen-poging-tot-inzicht-in-de-post-psychologische-mythische-literatuur\/"},"modified":"2021-06-04T12:30:31","modified_gmt":"2021-06-04T11:30:31","slug":"h-l-leffelaarhet-evangelie-naar-mulischeen-poging-tot-inzicht-in-de-post-psychologische-mythische-literatuur","status":"publish","type":"dbnl","link":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/h-l-leffelaarhet-evangelie-naar-mulischeen-poging-tot-inzicht-in-de-post-psychologische-mythische-literatuur\/","title":{"rendered":"H.L. Leffelaar\r\n\r\nHet evangelie naar Mulisch\r\n\r\nEen poging tot inzicht in de post-psychologische mythische literatuur"},"content":{"rendered":"
\r\n\r\n <\/interp><\/interp>
[p. 598]<\/div>\r\n<\/a>\r\n

\r\nH.L. Leffelaar<\/i>\r\n\r\n
\r\nHet evangelie naar Mulisch\r\n
\r\nEen poging tot inzicht in de post-psychologische mythische literatuur<\/h3>\r\n\r\n
\r\nWant om aan de waarheid daarvan te morrelen is toch, waar al deze theorie\u00ebn op uit zijn. Het zijn de hoge sprongen van de rat in nood.<\/i> Harry Mulisch: \u2018Anekdoten rondom de dood\u2019 (De Gids 4 en 5, 1966).<\/blockquote>\r\n\r\n

Het verzameld werk van Mulisch, dat een kwart meter boekenplank beslaat (in eerste druk), vertoont twee eigenschappen. Een \u2018verontwerkelijking\u2019 van de werkelijkheid, en de onherkenbaarheid van zijn romanfiguren als mensen. Zijn personages leven bijna zonder uitzondering aan de rand van de waanzin. Of het nu Corinth is in \u2018Het stenen bruidsbed\u2019, Tanchelijn, Sander Broodman in \u2018Keuring\u2019, of de heer Tiennoppen, – zij schijnen allen te worstelen met een innerlijke demon die hen ieder ogenblik kan overmeesteren. Wat zij gemeen hebben, is het ontbreken<\/i> van persoonlijke, identificeerbare eigenschappen. Het zijn personages die op mensen lijken, maar het niet zijn.<\/p>\r\n\r\n

Daar is \u00e9\u00e9n uitzondering op: soldaat Waranef in \u2018Tussen hamer en aambeeld\u2019. Waranef is de russische soldaat die in de koude oorlog wordt opgeofferd, ge\u00ebxecuteerd, om een internationaal diplomatiek incident te voorkomen. Met Waranef kan men zich identificeren. Hij is herkenbaar als mens. Hij heeft in tegenstelling tot de andere protagonisten geen last van alchymische inzichten, kraamt nauwelijks wartaal uit, produceert geen filosofische dieptebommen.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Tussen hamer en aambeeld\u2019 is Mulisch’ vroegste werk. Weliswaar geen meesterwerk, maar een redelijk goed ge-<\/p>

[p. 599]<\/div>

schreven verhaal waarin de menie hier en daar wat sporen van lapmiddelen verraadt. Toch schrijft Mulisch in de tweede van de negentien in De Gids afgedrukte \u2018Anekdoten rondom de dood\u2019 over deze novelle: \u2018… Tussen hamer en aambeeld,<\/i> waarvan de titel door mijn vader is bedacht (is) hierbij geannuleerd en doodverklaard. Zij mag nooit worden herdrukt, niet in het verzameld werk voorkomen heeft nooit bestaan.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Vanwaar deze niet nader gemotiveerde heftige uitval? De freudianen hebben het natuurlijk al geraden: doordat zijn vader de titel bedacht en Mulisch die gebruikte,<\/i> is het boekje een voortdurende herinnering aan zijn afhankelijkheid van het vaderlijk gezag. Vandaar de annulerende bezweringsformule. (Paternalisme is wel ongeveer het laatste waar Mulisch aan herinnerd wil worden.) Nu is het zo met bezweringen, dat zij datgene wat zij teniet willen doen, juist bewijzen. Iemand die onafhankelijk is,<\/i> – waarom zou die zich nog onafhankelijk willen maken?<\/i> Dat doen alleen zij die afhankelijk zijn. Hun bezweringen zijn daarom geen tekenen van macht, maar uitingen van onmacht. Tot zover de freudianen.<\/p>\r\n\r\n

Maar zo eenvoudig is het niet. Er is een nog persoonlijker reden voor de totale afwijzing van \u2018Tussen hamer en aambeeld\u2019. Want deze op de werkelijkheid ge\u00efnspireerde<\/i>1)<\/span><\/a> novelle verhoudt zich tot Mulisch’ overige werk als een foto tot een fata morgana. Het is de vlieg in het heilig oliesel. Want als enige protagonist van vlees en bloed in Mulisch’ panopticum kan soldaat Waranef de anderen, – Corinth, Broodman, Tiennoppen, Akelei, ontmaskeren als \u2018non-mensen\u2019. \u2018Tussen hamer en aambeeld\u2019 heeft in het verzameld werk geen plaats omdat het er de ontkenning van is<\/i>. En omdat Mulisch gelooft dat hij niet bestaat, dan alleen in het geschrevene<\/i>2)<\/span><\/a>, zou dat ook de ontkenning van hemzelf betekenen. Soldaat Waranef wordt doodverklaard. Zijn werkelijkheid is het haar in de soep van Mulisch’ schijn-werkelijkheid. Oftewel mythe.<\/p>\r\n\r\n

Rijst de vraag waarom men de werkelijkheid ontvlucht\r\n<\/p>

[p. 600]<\/div>

en zich aan de mythe verslingert. Het antwoord daarop staat op de pagina’s 241-243 van \u2018archibald strohalm\u2019 (eerste druk). Daar valt Mulisch, als auteur, zijn hoofdpersoon archibald strohalm in de rede, en zegt:<\/p>\r\n\r\n

Hier sta ik: de hoofdpersoon. (…) Er is iets van mij gek geworden in jou. Iets dat in mij gek was geworden, heb ik in jou naar buiten geworpen. Misschien was het nog niet gek toen ik daarmee begon, misschien was het pas gek aan het w\u00f2rden: ik wist daar toen niets van. Maar misschien dat mijn instinkt tot zelfbehoud er lucht van kreeg en het uitwierp, nog juist op tijd. (…) Wat heb ik gedurfd? Is het geoorloofd? Ook een vader mag uit noodweer de hand aan zijn zoon slaan. (…)\r\n
\r\nJe hebt me beter gemaakt, daarom houd ik van je. Zo is dat met de liefde. Maar je bent overal boven deze bestemming uitgegroeid, je bent over\u00e0l uitgegroeid: zelfs boven je eigen psychologie, – zeker boven de mijne. (…) Je hebt mijn kruis overgenomen, kleine verlosser van mij. Ik zal slagen waar jij moest falen. (…)\r\n
\r\nIk heb het gevoel of ik nu op je schouders zit (kijk maar verbaasd naar boven) en je de grond in ga drukken, zodat alleen ik nog te zien ben, – of ook: alleen jij. Wij zijn samen \u00e9\u00e9n schizofreen.<\/blockquote>\r\n\r\n

Wat hier gebeurt is dat Mulisch, uit angst om zijn greep op de werkelijkheid te verliezen (= gek worden), archibald strohalm belast met de worsteling om zich namens hem van de on<\/i>werkelijkheid te ontdoen. Alleen op deze manier kan Mulisch zich overtuigen dat hij zelf in<\/i> de werkelijkheid staat: door de ander (strohalm, Corinth, Akelei, etc.) erbuiten<\/i> te plaatsen en te houden.<\/p>\r\n\r\n

Dat was het gevaar van soldaat Waranef. Die stond w\u00e8l in de werkelijkheid, die maakte Mulisch niet \u2018beter\u2019, maar vergrootte<\/i> zijn angst om de greep op de werkelijkheid te verliezen. Aan Waranef kon Mulisch zijn \u2018kruis\u2019 niet overdoen; de russische soldaat was geen \u2018non-mens\u2019 waarmee\r\n<\/p>

[p. 601]<\/div>

Mulisch zich kon overtuigen zelf w\u00e8l in de werkelijkheid te staan. Hoe beroerd Mulisch eraan toe was in die tijd, totdat hij strohalm in 1949 met de rotzooi op kon schepen, staat in \u2018Voer voor psychologen\u20193)<\/span><\/a> waar blijkbaar een feestartikelen-magazijn uitbrandt: \u2018Ik was in een sterrenregen terechtgekomen. In mijn hoofd brandden bengaalse vuren, steenrode, pruisischblauwe, zonwitte, sommige zo zwart als vogels; mijn handen vonkten wanneer ik iets aanraakte; waar ik liep werd de grond verschroeid.\u2019 Vijf jaar later krijgt hij nog hoofdpijn als hij eraan terugdenkt: \u2018Al lezende stegen de angsten van toen weer in mij op, die van te sterven en de diepere: die van krankzinnig te worden.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Heus, ik zuig niets uit mijn duim.<\/p>\r\n\r\n

Met \u2018archibald strohalm\u2019 koos Mulisch dus de mythe, maar alleen h\u00edj dacht dat de therapie daarmee zijn werk had gedaan. Ook dat is een kwestie van zelfbehoud. Maar buiten zijn mythe, dus in werkelijkheid<\/i> bleef de therapeutische noodzaak bestaan, en werd dan ook keer op keer het ritueel van de kruis-overdracht voltrokken – op Corinth, op Akelei, op alle personages sinds strohalm. Dit verklaart waarom zij aan de rand van de waanzin leven en tegen een innerlijke demon schijnen te vechten. Het is de consequent doorgevoerde structuur van Mulisch’ werk, en het is de reden waarom het er bij Mulisch niet toedoet of Sander Broodman de avonturen beleeft van Corinth, Akelei in \u2018Keuring\u2019 optreedt, of dat archibald strohalm de wondersprong volvoert in \u2018Oneindelijke aankomst\u2019. Want zijn figuren zijn onderling verwisselbaar. Zij beschikken niet over individuele eigenschappen, hebben geen karakterologisch bepaalde reacties, voldoen aan geen eigen innerlijke wetten. Zij zijn, net als strohalm, \u2018boven hun eigen psychologie uitgegroeid\u2019, – psychologieloon. \u2018Non-mensen\u2019, aan de rand van de waanzin, onderling gelijkend en verwisselbaar zijn Mulisch’ personages als mongolo\u00efden. Over deze mongooltjes heeft hij het wanneer hij verklaart dat hij alleen in het geschrevene<\/i> bestaat, en waarvan hij zegt dat een schrijver zijn protagonisten niet maakt, maar dat zij hun auteur scheppen.4)<\/span><\/a>\r\n<\/p>\r\n

[p. 602]<\/div>\r\n

Ik heb beweerd dat Mulisch de mythe koos. Dat was geen handigheidje om te bewijzen dat de werkelijkheid in zijn verzameld werk niet voorkomt. Dat heb ik van hemzelf. In juni 1954, twee jaar na publikatie van \u2018archibald strohalm\u2019, kreeg het zelfbehoud van Mulisch zijn beslag in een lezing. Deze werd gehouden in de Haarlemse Soci\u00ebteit Teisterbant en de titel was \u2018Op weg naar de mythe\u2019. Het Haarlems Dagblad rapporteerde:<\/p>\r\n\r\n

Uitvoerig toonde spreker eerst het failliet van de psychologische roman aan, zijns inziens een feit geworden sinds de grote \u2018ontdekking\u2019 van Dostojewski: de protoplasmatische structuur van de psyche. (…) Is de literatuur tot dusverre centripetaal geweest – tot steeds kleiner eenheden analyserend, net zo lang tot zij in het protaplasmatische slop belandde – thans zal zij centrifugaal worden. Daarmede zouden wij ons dan in de sfeer van de mythe bevinden. (… )\r\n
\r\nDe post-psychologische mythische literatuur zal zich van het voorgaande onderscheiden door kracht en eenvoud. Van de oude mythen zal zij zich onderscheiden door de dubbele bodem van het weten. (…) De rest is literatuur die zich ten dode rent en zichzelf verslindt.<\/blockquote>\r\n\r\n

Alle moeite om het verzameld werk van Mulisch te classificeren is overbodig geworden: het is krachtige en eenvoudige centrifugale post-psychologische mythische literatuur met een dubbele bodem van het weten. Daar gaat het om. En \u2018wie beweert van niet – niet diens bewering moet om te beginnen onderzocht worden, maar zijn motief voor die bewering.\u20195)<\/span><\/a> Maar soms begrijp ik Mulisch toch weer minder. In zijn filosofische dienstregeling \u2018Manifesten\u2019 schrijft hij: \u2018Moraal van het schrijven: werkelijkheid.\u2019 En een regel verder: \u2018Werkelijkheid: boeken, die voor stervenden geen tijdverspilling zijn.\u2019 Hoe is dit te rijmen met de post-psychologische mythische literatuur? Zo misschien: Anti-moraal van het schrijven: mythe; – Mythe: boeken, die voor geen sterveling van belang zijn.<\/p>\r\n

[p. 603]<\/div>\r\n

Mulisch koos de mythe, – dat is nog steeds het uitgangspunt. Daar is veel voor te zeggen, vooral wanneer men te maken heeft met een onwaarschijnlijk animeer-talent als het zijne. Maar het heeft ook zijn nadelen. De schrijver die uit zelfbehoud de mythe kiest, moet om dezelfde reden de werkelijkheid buiten zijn werk houden. Anders moet de brandweer er weer aan te pas komen. Zodra de werkelijkheid toegelaten wordt, zal deze (opnieuw uit zelfbehoud) omgevormd moeten worden tot mythe. Het risico daarvan is dat de lezer het als zodanig zal herkennen, en er zijn eigen werkelijkheid tegenover stelt. Dat is het geval met \u2018Bericht aan de rattenkoning\u2019, en minder opvallend met \u2018De zaak 40\/61\u2019. Ook in de provincie heeft men al nattigheid geroken.<\/p>\r\n\r\n

M.L.S. schrijft in het Utrechtsch Nieuwsblad: \u2018Wat Mulisch heeft gedaan lijkt in wezen sterk op de manier waarop hij het proces-Eichmann heeft verslagen: de schrijver vormde de dingen naar zijn wil. Hij schreef niet over<\/i> het proces Eichmann, maar naar aanleiding<\/i> ervan. Zo is het ook met \u201cBericht aan de rattenkoning\u201d.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Nu dit opstel toch een dissertatie dreigt te worden, is niets mij te veel. Bij wijze van steekproef daarom wat exegetische vraagtekens in de kantlijn van deze laatste aflevering van het evangelie naar Mulisch.<\/p>\r\n\r\n

\r\nDe rijken, zegt Mulisch in zijn bericht, bewonen de top van de wereld tot, globaal, de 35ste breedtegraad. Daaronder wonen de armen. Deze scheiding valt dan bovendien samen met het \u2018niet zo erg toevallige feit\u2019, dat de rijken blank zijn en de armen niet. Dit, aldus Mulisch, is nu levensgevaarlijk.<\/i>\r\n<\/p>\r\n\r\n

Wat te zeggen van een ander onderscheid dat veel levensgevaarlijker is en dat geen bal te maken heeft met de 35ste breedtegraad, maar met zulke gebieden als Zuid- en Centraal-Amerika, en met zulke landen als Zuid-Afrika, Rhodesi\u00eb, Angola? Want waar in het gebied van de blanke rijken de welvaart de verschillen tussen rijk en arm heeft ge\u00ebgaliseerd, zijn zij in die<\/i> gebieden blijven bestaan. D\u00e1\u00e1r is het gevaar, en niet in de \u2018horizontale\u2019 tegenstellingen die Mulisch vermoedelijk met andere posities verwart.<\/blockquote>\r\n
[p. 604]<\/div>\r\n
Het gevaar bestaat zelfs niet tussen rijk en arm, maar tussen rijk en rijk. Iedere rijkaard met een H-bom in zijn dubbele garage, weet dat een arme sloeber geen garage heeft, laat staan een H-bom. En China dan? China is allang niet arm meer, al dragen ze er sloeberpakken. Het heeft de H-bom.<\/blockquote>\r\n\r\n

\r\nDe eerste wereldoorlog, evangeliseert Mulisch, werd ontketend door de bezittende klasse om de proletari\u00ebrs aller Landen de kop in te drukken, en dat lukte.<\/i>\r\n<\/p>\r\n\r\n

Was het dan toch de duitse keizer die in dienst stond van de \u2018bezitloze\u2019? Of was hij een rijkaard incognito die met de tsaar, de fransen en de engelsen had afgesproken dat hij de oorlog zou beginnen en verliezen, om daarna nog rijker te worden?<\/blockquote>\r\n\r\n

\r\n\u2018Er is geen daad van Hitler die de geschiedenis heeft weten te bereiken.\u2019<\/i>\r\n<\/p>\r\n\r\n

En koning Herodes dan, hoe is die in de geschiedenis verzeild geraakt? En dat waren er heel wat minder. Om maar wat te noemen.<\/p>\r\n\r\n

\r\n\u2018De wereld van de nazi’s kan niet in enige ontwikkeling ingepast worden, want zij is volstrekt zinloos.\u2019<\/i>\r\n<\/p>\r\n\r\n

Misschien dat Mulisch die wereld nergens in zijn mythe kan inpassen, maar Hitler had er in ieder geval geen moeite mee.<\/blockquote>\r\n\r\n

\r\nGebeurtenissen, zegt Mulisch, gebeuren pas in het vertellen.<\/i>\r\n<\/p>\r\n\r\n

Dat is nu toevallig w\u00e8l zo. Bij hysterici en mythomanen. Vermoedelijk ook de reden waarom Mulisch de naziwereld nergens kan inpassen.<\/blockquote>\r\n\r\n

Van de wereldpolitiek naar Amsterdam, daar draait Harry zijn hand niet voor om. Maar als ik daaraan begin komt mijn dissertatie nooit af. Bovendien, dit is geen recensie, maar een Poging tot Inzicht in de Post-Psychologische Mythische Literatuur. Dan maar iets over het soort co\u00efncidenties waar Mulisch zegt heel anders over te denken (in\r\n<\/p>

[p. 605]<\/div>

\u2018Anekdoten rondom de dood\u2019), al zegt hij gelukkig niet wat hij dan w\u00e8l denkt. Op bladzij 175 van zijn oorkonde voor de rattenkoning schrijft hij: \u2018Misschien is het omdat deze regels voor mij onlosmakelijk met het monument verbonden zijn, dat ik ook het enige levende wezen ben, dat de echte regels op het monument ooit in zijn geheel heeft gelezen. (Om een of andere reden begin ik plotseling slecht te schrijven.)\u2019<\/p>\r\n\r\n

Om je wat op dreef te helpen, Harry, zal ik even pag. 87 opzoeken van \u2018Mandarijnen op zwavelzuur\u2019 van Hermans. Daar staat:<\/p>\r\n\r\n

Onlangs bekeek ik het Verzetsmonument op de Dam. Het bestaat uit een \u2018pyloon\u2019 aan de voet omgeven door een halve-cirkelvormige muur. Op de holle zijde van de muur staat een tekst. Ik mocht tot mijn genoegen vaststellen dat de verheven tekst die deze constructie voor vreemdeling en nazaat verduidelijkt, volstrekt onleesbaar is. (…) De hoofdletters waarin dit proza is weergegeven zijn namelijk van een zodanige grootte en op een zo geringe hoogte van de grond aangebracht, dat een belangstellende behoorlijk afstand moet nemen om de volzinnen in hun geheel te overzien. Maar daar nu juist steekt (in letterlijke zin) de \u2018pyloon\u2019 van Oud een stokje voor. Alleen zeer bijziende lilliputters zullen ooit van de dichterlijke woorden door A. Roland Holst kennis kunnen nemen. (…) Maar wat heeft nu De Groene gedaan? Een verslaggever erop afgestuurd met een potlood, een opschrijfboekje, een verkleinglas en een kruipbroekje. Letter voor letter noterend, aanvankelijk in gebukte houding, later over de grond heen en weer kruipend, is het die journalist gelukt het hele verhaal woord voor woord bij elkaar te krijgen. En nu staat het afgedrukt op de voorpagina van het laatste nummer. (12-5-’56).\u2019<\/blockquote>\r\n\r\n

Er zijn twee mogelijkheden. df het is Harry die daar op de grond in zijn kruipbroekje heen en weer scharrelt, \u00f2f het is hem niet. In dat geval heeft Harry alleen maar gedacht<\/i> dat hij de enige was die de volzinnen van Roland Host\r\n<\/p>

[p. 606]<\/div>

heeft gelezen. Maar ook dit is onwaarschijnlijk wanneer ik verder lees in Harry’s oorkonde:<\/p>\r\n\r\n

Nu is het lezen van die regels om twee redenen ook bijna ondoenlijk. In de eerste plaats zijn zij gebeiteld in een muur, die om de basis van de pyloon gebogen staat, zodat deze zich steeds tussen de lezer en de tekst bevindt, – zo alsof iemand onafgebroken zijn arm voor deze bladzijde zou houden. Verder is de uitvoering van de letters zodanig, dat, precies op de afstand waarop men een regel zo goed en zo kwaad als het gaat kan overzien, de letters onzichtbaar zijn geworden. (…) De oplossing is: de letters met de vingers aftasten, zoals een blinde het brailleschrift, en \u00e9\u00e9n voor \u00e9\u00e9n op een papiertje overnemen.<\/blockquote>\r\n\r\n

Ik weet wel beter wat hij daar aan het overnemen is. Geen wonder dat Harry slecht begon te schrijven. Hij had zijn verkleinglas niet bij zich en parafraseerde maar wat. Na dit toeval waar Mulisch zoals gezegd heel anders over denkt, komt hij tien bladzijden later in levensgevaar te verkeren. Neemt hij deel aan de bekogeling van de politie? Wordt er op hem geschoten? Dreigt een sabel zijn schedel te splijten? Niets daarvan. Harry staat (goed) te kijken, – waar het levensgevaar dreigt. Dat is wel iets anders dan in levensgevaar verkeren, maar mythomanen die \u00e0 la Sjors van de Rebellenclub \u2018onafgebroken op hun post blijven\u2019, \u2018raids\u2019 uitvoeren, en \u2018stoottroepen\u2019 formeren, mag men dat niet euvel duiden.<\/p>\r\n\r\n

Wat w\u00e8l mag, zelfs bij mythomanen, is van hen verlangen dat zij, wanneer zij niet in levensgevaar verkeren, de moed opbrengen om hun eigen mythes te voltooien. In \u2018Bericht aan de rattenkoning\u2019 heeft Mulisch het over de spreuk die op de toegangspoort van het kamp Buchenwald stond: JEDEM DAS SEINE. Die woorden laat hij nog een keer opdraven, alleen gaat het dan niet over Buchenwald, maar over de TRES-zaak. Wat doen die woorden daar, Mulisch? Zijn die soms per ongeluk uit de centrifuge gevallen van de post-psycho-enzovoort? Of durf je te zeggen dat de rechter in de TRES-zaak, waar niemand het mee eens kan zijn, dat\r\n<\/p>

[p. 607]<\/div>

die rechter zich schuldig heeft gemaakt aan datgene waardoor ook jij weet dat JEDEM DAS SEINE op de Buchenwaldpoort stond? Maar Mulisch zegt niets.<\/p>\r\n\r\n

Als ik mij niet vergis, dan is het o.a. ook dit waarop W.L. Brugsma zinspeelt in het cryptogrammatische aanhangsel \u2018Naschrift voor een vriend\u2019 van zijn artikel \u2018’56-’66\u20196)<\/span><\/a>:<\/p>\r\n\r\n

Let op het volgende verschil. Als een Amsterdamse agent een Vietnam-demonstrant met de lange wapenstok aftuigt, gaat men eerst op de openbare rijweg zitten en vervolgens weer naar huis. Als een Gr\u00fcne een jood uit zijn woning sleept, laat men het niet bij op de rijweg zitten en gaat daarom dan later ook niet naar huis.<\/blockquote>\r\n\r\n

Zijn wij weer in Amsterdam, en daarmee bij de opgeklopte slagroom van Mulisch’ taart: de paternalistische regenten. Daarover kunnen wij korter zijn dan Mulisch de room kan kloppen. Als de Amsterdamse crisis iets bewezen heeft, dan is het dat een crisis in een vacuum was. Waar men een regent veronderstelde, was in werkelijkheid niets. De regenten bleken geen regenten te zijn, maar autoriteiten die geen autoriteit hadden. Wie het in 1966 over een regent heeft, maakt dezelfde vergissing als de biograaf die Gerbrandt Adriaansz. Bre\u00earo in een pijlsnelle automobiel met een rotgang van 150 kilometer per uur door Amsterdam laat scheuren, op weg naar de rederijkerskamer D’Eglantier.<\/p>\r\n\r\n

Welke regent zou zich door \u2018een paar oproerkraaiers\u2019 laten ringeloren? Welke regent zou niet eerder zijn ontslag indienen, dan met een \u2018ongewassen langharige rotjongen\u2019 in zijn<\/i> stadsbestuur te zitten? D\u00e0t is paternalistische regententaal. Van Hall niet, want Van Hall is geen regent maar een non-autoriteit die geen regententaal uitslaat, maar krokodillentranen weg pinkt. Dat is wel het tegendeel van een paternalistische regentenmentaliteit. In Nederland zijn in het Jaar van de Rattenkoning geen regenten meer, hoogstens autoriteiten zonder autoriteit. Dat ook is het verschil: een autoriteit zonder gezag is niets, maar een regent blijft altijd een regent. En de rest is mythe.<\/p>\r\n

[p. 608]<\/div>\r\n

Er komt geen eind aan mijn dissertatie, want nu moet ik nog uitleggen hoe het mechaniekje van de mythe in elkaar zit. Het proc\u00e9d\u00e9 dat daaraan te pas komt, staat algemeen bekend als het proc\u00e9d\u00e9 van de Openvallende Bek. Het principe ervan is gebaseerd op het omkeren van stellingen, het verwarren van kabalisme met wiskunde, het aanzien van een stuiter voor een wereldprobleem, het suggereren van dubbele bodems die even dubbel zijn als een dubbeltje, en dit alles binnen drie weken naar een uitgever brengen met het dreigement dat je al op je zestiende boekjes over logica las.7)<\/span><\/a>\r\n<\/p>\r\n\r\n

Het resultaat is dat zowel uitgever als lezer hun mond open sperren, van verbazing. Dat is dan het moment waarop bekwame mythomanen als Mulisch hun mythe naar binnen werpen. Onmiddellijk treden verschijnselen van aanbidding op. De uitgever gaat uitgeven, en de lezer gaat denken<\/i> dat hij w\u00e9\u00e9t, wat Mulisch van zijn leven niet geweten heeft. En dan is het oppassen geblazen. Niet voor de aanbidders, want deze stumpers kunnen een pocket nauwelijks van een zak onderscheiden. Maar voor Mulisch.<\/p>\r\n\r\n

Wat is het geval met aanbidders? Die willen hun nieuwe heilige zien! En niet alleen zien, maar horen! Zij smeken om tekst en uitleg, zodat zij zeker weten<\/i> dat zij al de dubbele bodem van het weten hebben bereikt. Nu is er wel een tekst, maar geen uitleg. Dat weet alleen Mulisch, en daarom zegt hij niets. Het klassieke voorbeeld hiervan is het tragische geval van de aanbidder Gregoor, die Mulisch tot zes keer toe over de radio heeft gesmeekt om uitleg. Maar Mulisch sprak, en zei niets.<\/p>\r\n\r\n

Had Gregoor maar geluisterd naar H. van den Bergh, die al in maart 19608)<\/span><\/a> waarschuwde: \u2018Ik ben niet bereid mee te werken aan de offici\u00eble Mulisch-dienst. Zolang hij zijn bekende stelregel blijft volgen: Hoe minder ik zelf zeg, hoe meer de anderen me prijzen, blijf ik wachten tot hij zich wat duidelijker in gewone woorden gaat uitdrukken. Tot de God Mulisch weer een mens geworden is…\u2019<\/p>\r\n

[p. 609]<\/div>\r\n

Rest de verklaring hoe een mythe een mythe kan baren. Dat kan alleen wanneer een aanbidder niet langer denkt, maar w\u00e9\u00e9t dat hij de dubbele bodem van het weten heeft bereikt. Zo’n aanbidder bestaat. Dat meldt de trotse mythomaan Mulisch namelijk zelf in \u2018Bericht aan de rattenkoning\u2019, waar hij niet langer voor zich kan houden ook al heeft het niets te maken met klazen of met stuiters, dat zijn uitgever een telegram van Kroese heeft ontvangen met de mededeling dat \u2018Voer voor psychologen\u2019 en \u2018De Knop\u2019 hem (Kroese) in staat hebben gesteld om o.a. ideaallichtstructuren en ideaallichtwetten van de vijfde dimensie te herontdekken, zo ook de harmoniewetten voor priemkwadraten.<\/p>\r\n\r\n

Dat is een leuk succesje voor Mulisch. Maar h\u00edj had dan ook al vijftien jaar eerder \u2018op eigen houtje de hegeliaanse dialektiek tot in de finesses\u2019 herontdekt, evenals de \u2018legendarische herontdekking op eigen houtje van de meetkunde-stellingen van Pascal.\u20199)<\/span><\/a> Dat is geen rattepis. Dat is de hogeschool van de post-psychologische mythische literatuur.<\/p>\r\n<\/div>

\n

Over dit hoofdstuk\/artikel<\/h3>\n

H. Leffelaar<\/a><\/p>\n

over Harry Mulisch<\/a><\/p>\n
\n<\/div>

\r\n
\r\n
\n
\r\n1)<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Het gegeven werd ontleend aan een krantenknipsel.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n2)<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
?In gesprek met Harry Mulisch?, Nol Gregoor, p. 48.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n3)<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
De citaten staan op de pagina’s 24, 25 en 30.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n4)<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
?Manifesten?, p. 26.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n5)<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
?Bericht van de rattenkoning?, p. 11.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n6)<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
De Gids 7 en 8, 1966.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n7)<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Het Parool, oktober 1966, ?Harry Mulisch in gesprek met Aad van der Mijn?.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n8)<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
In Hollands Weekblad, n.a.v. ?Tanchelijn?.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n9)<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
?Voer voor psychologen?, p. 27.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div><\/div><\/div><\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

[p. 598] H.L. Leffelaar Het evangelie naar Mulisch Een poging tot inzicht in de post-psychologische mythische literatuur Want om aan de waarheid daarvan te morrelen is toch, waar al deze theorie\u00ebn op uit zijn. Het zijn de hoge sprongen van de rat in nood. Harry Mulisch: \u2018Anekdoten rondom de dood\u2019 (De Gids 4 en 5,… Lees verder <\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","class_list":["post-299710","dbnl","type-dbnl","status-publish","hentry"],"acf":[],"yoast_head":"\nH.L. Leffelaar Het evangelie naar Mulisch Een poging tot inzicht in de post-psychologische mythische literatuur · Uitgeverij Van Oorschot<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/h-l-leffelaarhet-evangelie-naar-mulischeen-poging-tot-inzicht-in-de-post-psychologische-mythische-literatuur\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"H.L. Leffelaar Het evangelie naar Mulisch Een poging tot inzicht in de post-psychologische mythische literatuur · Uitgeverij Van Oorschot\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"[p. 598] H.L. Leffelaar Het evangelie naar Mulisch Een poging tot inzicht in de post-psychologische mythische literatuur Want om aan de waarheid daarvan te morrelen is toch, waar al deze theorie\u00ebn op uit zijn. Het zijn de hoge sprongen van de rat in nood. Harry Mulisch: \u2018Anekdoten rondom de dood\u2019 (De Gids 4 en 5,... Lees verder\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/h-l-leffelaarhet-evangelie-naar-mulischeen-poging-tot-inzicht-in-de-post-psychologische-mythische-literatuur\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Uitgeverij Van Oorschot\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2021-06-04T11:30:31+00:00\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"18 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/h-l-leffelaarhet-evangelie-naar-mulischeen-poging-tot-inzicht-in-de-post-psychologische-mythische-literatuur\/\",\"url\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/h-l-leffelaarhet-evangelie-naar-mulischeen-poging-tot-inzicht-in-de-post-psychologische-mythische-literatuur\/\",\"name\":\"H.L. Leffelaar Het evangelie naar Mulisch Een poging tot inzicht in de post-psychologische mythische literatuur · Uitgeverij Van Oorschot\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website\"},\"datePublished\":\"1965-12-31T23:01:32+00:00\",\"dateModified\":\"2021-06-04T11:30:31+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/h-l-leffelaarhet-evangelie-naar-mulischeen-poging-tot-inzicht-in-de-post-psychologische-mythische-literatuur\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/h-l-leffelaarhet-evangelie-naar-mulischeen-poging-tot-inzicht-in-de-post-psychologische-mythische-literatuur\/\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/h-l-leffelaarhet-evangelie-naar-mulischeen-poging-tot-inzicht-in-de-post-psychologische-mythische-literatuur\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"DBNL\",\"item\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":3,\"name\":\"H.L. Leffelaar Het evangelie naar Mulisch Een poging tot inzicht in de post-psychologische mythische literatuur\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website\",\"url\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/\",\"name\":\"Uitgeverij Van Oorschot\",\"description\":\"\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"H.L. Leffelaar Het evangelie naar Mulisch Een poging tot inzicht in de post-psychologische mythische literatuur · Uitgeverij Van Oorschot","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/h-l-leffelaarhet-evangelie-naar-mulischeen-poging-tot-inzicht-in-de-post-psychologische-mythische-literatuur\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"H.L. Leffelaar Het evangelie naar Mulisch Een poging tot inzicht in de post-psychologische mythische literatuur · Uitgeverij Van Oorschot","og_description":"[p. 598] H.L. Leffelaar Het evangelie naar Mulisch Een poging tot inzicht in de post-psychologische mythische literatuur Want om aan de waarheid daarvan te morrelen is toch, waar al deze theorie\u00ebn op uit zijn. Het zijn de hoge sprongen van de rat in nood. Harry Mulisch: \u2018Anekdoten rondom de dood\u2019 (De Gids 4 en 5,... Lees verder","og_url":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/h-l-leffelaarhet-evangelie-naar-mulischeen-poging-tot-inzicht-in-de-post-psychologische-mythische-literatuur\/","og_site_name":"Uitgeverij Van Oorschot","article_modified_time":"2021-06-04T11:30:31+00:00","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Est. reading time":"18 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/h-l-leffelaarhet-evangelie-naar-mulischeen-poging-tot-inzicht-in-de-post-psychologische-mythische-literatuur\/","url":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/h-l-leffelaarhet-evangelie-naar-mulischeen-poging-tot-inzicht-in-de-post-psychologische-mythische-literatuur\/","name":"H.L. Leffelaar Het evangelie naar Mulisch Een poging tot inzicht in de post-psychologische mythische literatuur · Uitgeverij Van Oorschot","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website"},"datePublished":"1965-12-31T23:01:32+00:00","dateModified":"2021-06-04T11:30:31+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/h-l-leffelaarhet-evangelie-naar-mulischeen-poging-tot-inzicht-in-de-post-psychologische-mythische-literatuur\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/h-l-leffelaarhet-evangelie-naar-mulischeen-poging-tot-inzicht-in-de-post-psychologische-mythische-literatuur\/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/h-l-leffelaarhet-evangelie-naar-mulischeen-poging-tot-inzicht-in-de-post-psychologische-mythische-literatuur\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"DBNL","item":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/"},{"@type":"ListItem","position":3,"name":"H.L. Leffelaar Het evangelie naar Mulisch Een poging tot inzicht in de post-psychologische mythische literatuur"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website","url":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/","name":"Uitgeverij Van Oorschot","description":"","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/dbnl\/299710","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/dbnl"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/dbnl"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=299710"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=299710"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}