{"id":299864,"date":"1967-01-01T00:00:59","date_gmt":"1966-12-31T23:00:59","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/dbnl\/poetisch-kookpraatjew-a-wilmink\/"},"modified":"2021-06-04T12:36:24","modified_gmt":"2021-06-04T11:36:24","slug":"poetisch-kookpraatjew-a-wilmink","status":"publish","type":"dbnl","link":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/poetisch-kookpraatjew-a-wilmink\/","title":{"rendered":"Po\u00ebtisch kookpraatje\r\n\r\nW.A. Wilmink"},"content":{"rendered":"
\r\n\r\n <\/interp>
[p. 385]<\/div>\r\n<\/a>\r\n

Po\u00ebtisch kookpraatje\r\n
W.A. Wilmink<\/i>\r\n<\/h3>\r\n\r\n

\r\n1. historische schets.<\/i>\r\n<\/h4>\r\n\r\n
\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nErschrocken staunt der Heide Schaf mich an,<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nals s\u00e4hs in mir den ersten Menschenmann.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nSein Blick steckt an; wir stehen une im Schlaf;<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nmir ist, ich s\u00e4h zum ersten Mal ein Schaf.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Aldus een gedicht van Morgenstern, getiteld \u2018Geburtsakt der Philosophie\u2019. Het verschrikte schaap zou een dichter geweest kunnen zijn, gezien deze uitspraak van Kafka: \u2018De dichters proberen de mens andere ogen in te zetten, om daardoor de werkelijkheid te veranderen. Daarom zijn ze eigenlijk staatsgevaarlijke elementen, want ze willen veranderen. De staat en (…) al zijn toegewijde dienaren willen namelijk alleen duurzaam zijn.\u2019<\/p>\r\n\r\n

De eerste zin van dit citaat kan als samenvatting dienen van de theorie\u00ebn der Russische Formalisten, taalgeleerden die tussen 1915 en 1930 in een reeks publicaties een literatuurtheorie hebben ontwikkeld. Volgens hen gaat het er in de literatuur om, de dingen \u2018moeilijk te maken\u2019, \u2018vreemd te maken\u2019, teneinde onze relatie met de wereld om ons heen te vernieuwen; afwijkingen van het dagelijks taalgebruik en allerlei andere \u2018dichterlijke vrijheden\u2019 dienen deze bedoeling.<\/p>\r\n\r\n

De invloed van hun denkbeelden op Amerikaanse literatuur-theoretici blijkt alleen al uit boektitels als \u2018The Language of Paradox\u2019 en \u2018Seven Types of Ambiguity\u2019. In Nederland deed de methode zijn invloed gelden op de \u2018stilistiek op lingu\u00efstische grondslag\u2019, waarvan het boek \u2018Kreatiewe Analise van Taalgebruik\u2019 van Hellinga en Van der Merwe Scholtz, en verder een aantal proefschriften en artikelen de vruchten zijn. Vandaaruit drongen Russische discussies over het al dan niet benutten van biografische gegevens en andere specifieke zakenkennis door tot het tijdschrift \u2018Merlyn\u2019, en via de benoeming van Gomperts ook tot \u2018Tirade\u2019.<\/p>\r\n\r\n

Ondertussen kwam in de taalkunde onder invloed van Noam Chomsky een methode tot ontwikkeling die tot een herwaardering van de aloude schoolgrammatica’s heeft geleid, al geldt die herwaardering dan ook m\u00e9\u00e9r de onder-<\/p>

[p. 386]<\/div>

scheidingen zelf (onderwerp, naamwoordelijk gezegd, lidwoord, zelfstandig naamwoord, etc.) dan de manier waarop ze worden gemotiveerd en gedefinieerd. Het zal er in de toekomst dan ook wel van komen, dat men die oude terminologie benut om duidelijk te maken hoe bepaalde gedichten zo’n indruk kunnen maken en andere niet. Waarbij dan het waardeoordeel het uitgangspunt, en niet het resultaat is van het onderzoek, al kan dat oordeel tijdens het onderzoek worden gewijzigd.<\/p>\r\n\r\n

In het hiervolgende zal ik voorbeelden van po\u00ebtische uitdrukkingsmiddelen van grammatisch commentaar voorzien.<\/p>\r\n\r\n

\r\n2. \u2018er had iets anders moeten staan.\u2019<\/i>\r\n<\/h4>\r\n\r\n

Er is heel wat geschreven over meerduidigheid, woordspelingen, dubbelzinnigheden, en hoe dergelijke verschijnselen ook verder genoemd worden. Gevallen dus, waarin we twee mededelingen in \u00e9\u00e9n gepresenteerd krijgen. In het cabaret zijn de galabal van Toon Hermans en de bridge-maniak van Paul van Wely met zijn rouwadvertentie \u2018In plaats van kaarten\u2019, er voorbeelden van.<\/p>\r\n\r\n

Er zijn ook dan \u2018twee mededelingen in \u00e9\u00e9n\u2019, als er ergens iets staat wat er eigenlijk niet had moeten staan, zodat de lezer geconfronteerd wordt met wat er staat \u00e8n met wat er had moeten staan. Als voorbeeld een gedicht van Wilfred Smit:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\nRococo<\/i>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nGracielijk en licht sterven,<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\neen kleine zucht in de paniers<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nen ‘t is niet meer.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\ndien avond heeft men ons<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\ngekleed te bed gelegd,<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nals in een rose medaillon<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nvoor iedereen te kijk –<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nen o bepoederde horreur<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nhet clavecin speelt door.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Hoewel het gedicht rijmloos is, speelt in het laatste woord het precieuze rijmwoord \u2018de\u00f9r\u2019 mee, en de preciositeit van het gedicht bereikt zijn climax doordat de dichter dat woord nu juist niet<\/i> gebruikt, en ons voor de mal houdt met het gewone Hollandse \u2018door\u2019.<\/p>\r\n\r\n

Merwe Scholtz constateert in een gedicht van Pierre Kemp iets vergelijkbaars, alleen gaat het daar om een \u2018taalfout\u2019:<\/p>\r\n

[p. 387]<\/div>\r\n
\r\n\r\n
\r\nStilleven<\/i>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDat is een spiegel en dit ben ik,<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nglas en vlees van het ogenblik.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nIk ga er bloemen en kaarsen bij zetten<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nen om het recht een boek met wetten.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDan een likeur en ik erken,<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\ndat ik zo langzaam een stilleven ben.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Het is ongewoon, zegt Merwe Scholtz, dat er \u2018ben\u2019 staat en niet \u2018word\u2019; het woord \u2018word\u2019 komt daarmee eigenlijk ook op de proppen, \u2018uit protest tegen zijn weglating\u2019, en de taalfout die hier in het spel is, begaat<\/i> de dichter niet, maar gebruikt<\/i> hij.<\/p>\r\n\r\n

Het gebruiken van taalfouten, een beproefd po\u00ebtisch middel, heeft altijd een meerduidigheid tot gevolg die bestaat uit een presentatie van wat er staat \u00e8n van wat er had moeten staan. Nemen we Leopold:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEen sneeuw ligt in den morgen vroeg<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nonder de muur aan, moe en goed<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nbeschut en een arm kind komt toe<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nen staat en ziet en met zijn voet<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\ngaat het dan schrijven over dit<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nprachtige vlak en schuifelt licht<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nbezonnen en loopt door, zijn mond<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\ntrilt in het donker klein gezicht.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Men kan een onderscheid maken tussen telbare en niet-telbare substantieven. Tot de laatste categorie behoren woorden als \u2018sneeuw\u2019, \u2018goud\u2019, \u2018hout\u2019, etc.: \u2018een sneeuw\u2019, \u2018twee gouden\u2019, etc., zijn geen Nederlandse zinsdelen, anders dan \u2018een man\u2019, \u2018twee godsdiensten\u2019, etc. Een woord als \u2018kip\u2019 hoort nu eens tot de ene, dan weer tot de andere categorie, gezien \u2018ik eet een kip \/ drie kippen\u2019 tegenover \u2018ik eet kip\u2019. Omdat \u2018sneeuw\u2019 tot de niet-telbare substantieven behoort, kan het niet worden voorafgegaan door een lidwoord van onbepaaldheid, als we tenminste afzien van gevallen als \u2018er viel een natte sneeuw\u2019 (in \u2018wat een sneeuw\u2019 is \u2018een\u2019 geen lidwoord, gezien \u2018wat een kinderen<\/i>\u2019). Het gedicht van Leopold begint dus met een taalfout: \u2018Een<\/i> sneeuw ligt…\u2019. Om te weten te komen wat die taalfout te betekenen heeft, kunnen we kijken naar het verschil in betekenis tussen \u2018ik eet kip\u2019 en \u2018ik eet een kip\u2019. In het eerste geval wordt substantie<\/i> te kennen gegeven, van een niet nader aangeduide hoeveelheid, in het tweede geval iets dat we lichaam<\/i> kunnen noemen, iets dat ruimtelijk begrensd is. De taalfout bij Leopold maakt van een woord dat in gewoon taal-<\/p>

[p. 388]<\/div>

gebruik dient om substantie aan te geven, een woord dat \u2018ruimtelijke begrenzing\u2019, \u2018lichaam\u2019 aanduidt. De sneeuw die aldus tot lichaam gemaakt is (want Leopold benut<\/i> zijn taalfout, evenals Pierre Kemp het deed), krijgt in de tweede regel ook nog persoonlijkheid: de sneeuw heet daar \u2018moe\u2019. De confrontatie van het kind met de sneeuw is dan ook niet minder dan een ontmoeting tussen twee levende wezens.<\/p>\r\n\r\n

Wordt in Leopold’s gedicht een niet-telbaar woord gebruikt als een telbaar woord, in een sonnet van Focquenbroch (dat ik citeer naar de bloemlezing uit zijn werk door W.F. Hermans, Van Oorschot, Amsterdam, 1946) zien we het omgekeerde gebeuren:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\nKlinkdicht<\/i>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nToen Midas eindelyk zyn wensch verkregen had,<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEn dat hy zyn geluk reets dacht volmaakt te wezen,<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nToen was het dat hy eerst zyn onluk zag verrezen,<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEn dat hy zich bevond te lydig in de mat.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nWant ‘t geen hy had gewenst, dat wiert de borst haast zat;<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nHet gout wierd hem een straf, schoon het nochtans voor dezen<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nZyn grootste wellust was; want na ik heb gelezen,<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nWierd het al gout, al wat hy raakte, dronk, of at.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nZiet men dit daaglyks mee in ‘t huwlyk niet gebeuren?<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nWanneer men meenig zot daar door lang ziet betreuren,<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEen staat van hem gezocht voor dees met ziel en lyf?<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEn mag men zo een borst niet voor een Midas achten?<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDie, ‘t zy in huis, of bed, by dagen of by nachten,<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nAl wat hy raakt, of tast, niet anders vind als wyf.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Het woord \u2018gout\u2019, in de laatste regel van de tweede strofe, is gebruikt zoals het hoort: als een niet-telbaar substantief. Maar \u2018wyf\u2019, het laatste woord van het gedicht, is naar analogie van \u2018gout\u2019 voor de gelegenheid niet-telbaar gemaakt, door weglating van het lidwoord. En terwijl bij Leopold de substantie<\/i> sneeuw tot lichaam<\/i> werd, ziet men bij Focquenbroch de eenheid van lichaam en ziel die \u2018wyf\u2019 heet, uiteenvloeien tot substantie.<\/p>\r\n\r\n\r\n

\r\n3. slordigheid als economie.<\/i>\r\n<\/h4>\r\n\r\n

Toont het voorgaande aan dat po\u00ebtica iets met grammatica van doen heeft, de grammatici uit wier kennis ik putte, beschrijven<\/i> de normen van een taal, ze\r\n<\/p>

[p. 389]<\/div>

\r\nstellen<\/i> geen normen, ze zijn geen \u2018taalbouwers\u2019. Het verwijt van de psycholoog Wendell Johnson aan leraren die grammaticale precisie verwarren met goed schrijven, is op hen niet van toepassing. Johnson schrijft: \u2018Als het de bedoeling is, de leerlingen te vertellen hoe zij moeten communiceren, dan moet men hen bijbrengen dat niet grammaticale keurigheid hun eerste verplichting tot de lezers is, maar duidelijkheid en samenhang.\u2019 Dat dit inderdaad twee verschillende dingen zijn, blijkt bijvoorbeeld uit twee constructies met \u2018als\u2019 in gedichten van Vasalis. Haar beroemde \u2018Afsluitdijk\u2019 begint met de regel \u2018De bus rijdt als een kamer door de nacht\u2019. Een andere beginregel van Vasalis, namelijk die van het gedicht \u2018Thuiskomst van de kinderen\u2019, luidt: \u2018Als groote bloemen komen zij uit ‘t blauwe duister\u2019. We kunnen hier lezen \u2018de bus rijdt door de nacht zoals kamers dat doen\u2019, en \u2018de kinderen komen uit het duister zoals grote bloemen dat doen\u2019, maar dat is in geen van de twee gevallen erg ter zake. In \u2018Afsluitdijk\u2019 niet, omdat de eerste strofen van dat gedicht een doodgewone busrit beschrijven, en geen deel uitmaken van een sprookje, in \u2018Thuiskomst van de kinderen\u2019 niet, omdat de mededeling anders wel erg ingewikkeld zou worden, met die bloemen, waarvan het in het duister lijkt of ze je tegemoetkomen, en met kinderen die dan weer op dat gezichtsbedrog lijken. Elk zinnig mens leest dan ook: \u2018de bus lijkt op een kamer, terwijl hij door de nacht rijdt\u2019, \u2018de kinderen lijken op grote bloemen, terwijl ze uit het duister komen\u2019. Misverstand is eigenlijk niet mogelijk, en Vasalis doet dan ook geen poging om een misverstand geheel<\/i> buiten te sluiten ten koste van meer woorden. Haar \u2018onnauwkeurigheid\u2019 is een kwestie van economie. Empson \r\nomschrijft in zijn boek \u2018Seven Types of Ambiguity\u2019 een dergelijke weinig precieze instelling als een \u2018indifference to irrelevant meaning\u2019, hetgeen, vrij vertaald, neerkomt op een weigering, rekening te houden met gekken en oudere neerlandici.<\/p>\r\n\r\n\r\n

\r\n4. betekenis en interpretatie.<\/i>\r\n<\/h4>\r\n\r\n

De grammatica helpt ons aan een onderscheiding die voor de po\u00ebzie erg belangrijk is, namelijk die tussen betekenis en interpretatie. De betekenis wordt bepaald door de woordbetekenissen en de grammaticale structuur, de term \u2018interpretatie\u2019 heeft \u2018betrekking op alles wat een hoorder weet doordat een spreker in een bepaalde situatie iets tegen hem zegt\u2019 (A. Kraak, Negatieve zinnen). In gevallen van ironie<\/i> vormen de betekenis van een mededeling en de wijze waarop hij ge\u00efnterpreteerd moet worden een tegenstelling.<\/p>\r\n\r\n

Een beproefd middel om ironie te bewerkstelligen is grote nadruk: denk aan Barbra Streisand’s \u2018Happy days are here again\u2019, aan het Schubert-lied over het voorjaar met het steeds herhaalde \u2018Nun soll sich alles, alles wenden\u2019, aan het steeds weer geopperde plan om naar Moskou te gaan in Tsjechof’s \u2018Drie zusters\u2019, aan \u2018Brutus is an honourable man\u2019. Een zekere J.C. Pruimers, levend van 1799-1822, omschrijft het effect van al te grote stelligheid niet onaardig:<\/p>\r\n

[p. 390]<\/div>\r\n
\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nSchoon ik geen kwaad van u vermoede,<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nIs ‘t toch, als gij gedurig zegt:<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n\u2018Zie, ik ben eerlijk en oprecht!\u2019<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nAls zeidet gij: \u2018wees op uw hoede!\u2019 –<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Hans Lodeizen past het hierboven omschrevene heel subtiel toe aan het slot van het volgende gedicht:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\nZei ze…<\/i>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\ndeze oude vieze wereld<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\ndie kun je gerust weggooien:<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nde romantiek van<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nuilskuikens<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nhet is verdomd<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nmoeilijk om te leven<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nzie in de hemel:<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nalles is rotzooi<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nmaar als we maar<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nhoop hebben<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nzolang we maar<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nhoop hebben…<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Van de wanhoop die het gedicht \u2018Zei ze…\u2019 tegen de betekenis in suggereert, wordt ook de reden gegeven, en wel in code. \u2018Hemel\u2019 is namelijk een codewoord uit de tijd dat homofielen ook buiten Den Haag nog vervolgd werden, en er daardoor vrijmetselaarsmanieren op nahielden; het betekent: \u2018de wereld der heterosexuelen\u2019. \u2018Uilskuikens\u2019 kunnen we in samenhang hiermee interpreteren als een, misschien strikt persoonlijke, variant op \u2018uilen\u2019, dat \u2018heterosexuelen\u2019 betekende. En gezien dit alles is het heel goed mogelijk dat met \u2018zei ze<\/i>\u2019 verwezen wordt naar iemand die biologisch gezien een hij is. De ietwat aanstellerige omkering \u2018zei ze\u2019 in plaats van \u2018ze zei\u2019, aan het begin van het gedicht, zijnde een stijlfiguur die we kennen uit \u2018Time\u2019 en uit de \u2018Haagse Post\u2019, zou kunnen dienen om een \u2018nicht als een huis\u2019 te introduceren, wiens coquetterie het uiteindelijk aflegt, en plaatsmaakt voor volslagen hopeloosheid.<\/p>\r\n\r\n\r\n

\r\n5. bekken, beweging en grammatica.<\/i>\r\n<\/h4>\r\n\r\n

Een andere relatie tussen po\u00ebtica en grammatica wordt, onverwachts en per ongeluk, aangetoond door Poelhekke. Het hoofdstuk \u2018Ritme en metrum\u2019 in zijn\r\n<\/p>

[p. 391]<\/div>

schoolboek \u2018Woordkunst\u2019 opent met een bewijs uit het ongerijmde voor de schoonheid van \u2018beweging\u2019 in twee versregels van Jacques Perk. Die regels luiden:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDes avonds heb ik mij in slaap geweend,<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEn uit mijn wenen ben ik weer ontwaakt.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Poelhekke maakt ervan:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nIn slaap heb ik mij geweend des avonds,<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEn ontwaakt ben ik uit mijn wenen weer.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Waarmee dan de \u2018beweging\u2019 verstoord is. Even verderop past hij eenzelfde werkwijze toe op een versregel van Kloos: \u2018Ik denk altoos aan u als aan die dromen\u2019 wordt veranderd in \u2018Aan u denk ik als aan die dromen altoos\u2019.<\/p>\r\n\r\n

Poelhekke ziet in zijn omzettingen uitsluitend verstoringen van het versritme, en het ontgaat hem blijkbaar dat de woordvolgorde in de oorspronkelijke dichtregels veel gewoner is dan in zijn transformaties. \u2018In slaap heb ik mij geweend des avonds\u2019 is een ongebruikelijke zinsvolgorde, die maakt dat men zich iets af gaat vragen in de trant van \u2018hoe kan men zich anders wenen dan in slaap?\u2019 \u2018En ontwaakt ben ik uit mijn wenen weer\u2019 is ongeveer net zo vreemd als \u2018en gekocht heb ik gisteren een boek\u2019. Bij \u2018Aan u denk ik als aan die dromen altoos\u2019 tenslotte, gaat een interpretatie meespelen als \u2018ik denk aan u als aan die dromen die ik steeds maar weer droom\u2019.<\/p>\r\n\r\n

Uit het voorgaande blijkt, dat het kan samenhangen met de ongebruikelijkheid van de zinsstructuur, als iets niet gemakkelijk in het gehoor ligt. Dit wordt bevestigd door het volgende geval: in een gedicht van Bredero (\u2018Van Gijsje en Trijn Luls\u2019) veranderde een acteur de regel \u2018Wou nog enkel Gijs te bier\u2019, een regel die volgens hem \u2018niet lekker bekte\u2019, in \u2018Wou Gijs enkel nog te bier\u2019. Dit laatste gaat tegen het metrum in<\/i>, maar de zinsstructuur is normaler, omdat het hier een hoofdzin betreft, en persoonsvorm en onderwerp in hoofdzinnen gewoonlijk niet door andere woorden van elkaar worden gescheiden.<\/p>\r\n\r\n\r\n

Aantekening<\/h4>\r\n\r\n

Wat ik meedeelde over de Russische Formalisten is te vinden in Victor Erlich, Russian Formalism: History – Doctrine. Een kort overzicht van de beweging geeft de oratie van C.L. Ebeling. Kafka citeerde ik naar een artikel van J.H. Schouten, Persoonlijke ontmoeting met het werk en de auteur.<\/p>\r\n\r\n

De syntactische informatie over gevallen als \u2018een sneeuw\u2019 en \u2018wyf\u2019 ontleen ik aan een boek in wording: W.G. Klooster en A. Kraak, Syntaxis van het Nederlands. Voor de semantische consequenties van gevallen als deze ging ik af op het proefschrift van mevrouw Balk, De grammatische functie.<\/p>\r\n\r\n

De suggestie dat de \u2018onnauwkeurigheid\u2019 van Vasalis een kwestie van economie is, dank ik aan Leo Mosheuvel. Het geval van de in de versregel \u2018Wou nog enkel Gijs te bier\u2019 aangebrachte verandering werd mij meegedeeld door Fons Eickholt.<\/p>\r\n

[p. 392]<\/div>\r\n

De volgende literatuur werd genoemd:<\/p>\r\n\r\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n
\nF. Balk-Smit Duyzentkunst.<\/i> De grammatische functie: Methode van grammaticale analyse, aan het Nederlands gedemonstreerd. Proefschrift Amsterdam; Groningen, 1963 (p. 140-142 over gevallen als \u2018een sneeuw\u2019).<\/td>\r\n<\/tr>\n
\nC.L. Ebeling.<\/i> Taal- en letterkunde: Aspecten van het Russische Formalisme. Oratie Amsterdam; ‘s-Gravenhage, 1955.<\/td>\r\n<\/tr>\n
\nWilliam Empson.<\/i> Seven Types of Ambiguity. Penguin Books, 19612<\/sup> (p. 208 over \u2018indifference to irrelevant meaning\u2019).<\/td>\r\n<\/tr>\n
\nVictor Erlich.<\/i> Russian Formalism: History – Doctrine. With a Preface by Ren\u00e9 Wellek. Slavistische drukken en herdrukken, ‘s-Gravenhage, 1955.<\/td>\r\n<\/tr>\n
\nW. Gs Hellinga & H. van der Merwe Scholtz.<\/i> Kreatiewe Analise van Taalgebruik: Prinsipes van Stilistiek op Linguistiese Grondslag. Amsterdam\/Pretoria, 1955.<\/td>\r\n<\/tr>\n
\nWendell Johnson.<\/i> You Can’t Write Writing. In: Language, Meaning and Maturity: Selections from ETC.: A Review of General Semantics 1943-1953.<\/i> Ed. by S.I. Hayakawa. New York, 1954 (p. 101 en 102 over grammaticale keurigheid en goed schrijven).<\/td>\r\n<\/tr>\n
\nW.G. Klooster & A. Kraak.<\/i> Syntaxis van het Nederlands. In voorbereiding. (Over gevallen als \u2018een sneeuw\u2019).<\/td>\r\n<\/tr>\n
\nA. Kraak.<\/i> Negatieve zinnen: Een methodologische en grammaticale analyse. Proefschrift Amsterdam; Hilversum, 1966 (p. 49 over betekenis en interpretatie).<\/td>\r\n<\/tr>\n
\nM.A.P.C. Poelhekke.<\/i> Woordkunst. Opnieuw herzien door Jos. J. Gielen. Groningen, 1961 24<\/sup> (het hoofdstuk \u2018Ritme en metrum\u2019 over schone beweging).<\/td>\r\n<\/tr>\n
\nH. van der Merwe Scholtz.<\/i> Die Dans van die Sluiers. In: Beskouings oor Po\u00ebsie: ‘n Bundel Opgedra aan Prof. G. Dekker op Sy Sestigste Verjaarsdag, 11 November 1957.<\/i> Pretoria, 1957 (De aan dit artikel ontleende opmerkingen over Pierre Kemp’s gedicht \u2018Stilleven\u2019 zijn ook te vinden in een artikel van Merwe Scholtz in Tirade,<\/i> januari 1961).<\/td>\r\n<\/tr>\n
\nJ.H. Schouten.<\/i> Persoonlijke ontmoeting met het werk en de auteur. In: Benaderingen van het literaire werk.<\/i> Door J.H. Waszink, e.a. Den Haag, 1961 (op p. 134 het citaat van Kafka).<\/td>\r\n<\/tr>\n<\/table><\/div>
\n

Over dit hoofdstuk\/artikel<\/h3>\n

Willem Wilmink<\/a><\/p>\n
\n<\/div><\/div><\/div><\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

[p. 385] Po\u00ebtisch kookpraatje W.A. Wilmink 1. historische schets. \u00a0 Erschrocken staunt der Heide Schaf mich an, \u00a0 als s\u00e4hs in mir den ersten Menschenmann. \u00a0 Sein Blick steckt an; wir stehen une im Schlaf; \u00a0 mir ist, ich s\u00e4h zum ersten Mal ein Schaf. Aldus een gedicht van Morgenstern, getiteld \u2018Geburtsakt der Philosophie\u2019. Het… Lees verder <\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","class_list":["post-299864","dbnl","type-dbnl","status-publish","hentry"],"acf":[],"yoast_head":"\nPo\u00ebtisch kookpraatje W.A. Wilmink · Uitgeverij Van Oorschot<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/poetisch-kookpraatjew-a-wilmink\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Po\u00ebtisch kookpraatje W.A. Wilmink · Uitgeverij Van Oorschot\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"[p. 385] Po\u00ebtisch kookpraatje W.A. Wilmink 1. historische schets. \u00a0 Erschrocken staunt der Heide Schaf mich an, \u00a0 als s\u00e4hs in mir den ersten Menschenmann. \u00a0 Sein Blick steckt an; wir stehen une im Schlaf; \u00a0 mir ist, ich s\u00e4h zum ersten Mal ein Schaf. Aldus een gedicht van Morgenstern, getiteld \u2018Geburtsakt der Philosophie\u2019. Het... Lees verder\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/poetisch-kookpraatjew-a-wilmink\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Uitgeverij Van Oorschot\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2021-06-04T11:36:24+00:00\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"14 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/poetisch-kookpraatjew-a-wilmink\/\",\"url\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/poetisch-kookpraatjew-a-wilmink\/\",\"name\":\"Po\u00ebtisch kookpraatje W.A. Wilmink · Uitgeverij Van Oorschot\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website\"},\"datePublished\":\"1966-12-31T23:00:59+00:00\",\"dateModified\":\"2021-06-04T11:36:24+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/poetisch-kookpraatjew-a-wilmink\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/poetisch-kookpraatjew-a-wilmink\/\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/poetisch-kookpraatjew-a-wilmink\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"DBNL\",\"item\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":3,\"name\":\"Po\u00ebtisch kookpraatje W.A. Wilmink\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website\",\"url\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/\",\"name\":\"Uitgeverij Van Oorschot\",\"description\":\"\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Po\u00ebtisch kookpraatje W.A. Wilmink · Uitgeverij Van Oorschot","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/poetisch-kookpraatjew-a-wilmink\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Po\u00ebtisch kookpraatje W.A. Wilmink · Uitgeverij Van Oorschot","og_description":"[p. 385] Po\u00ebtisch kookpraatje W.A. Wilmink 1. historische schets. \u00a0 Erschrocken staunt der Heide Schaf mich an, \u00a0 als s\u00e4hs in mir den ersten Menschenmann. \u00a0 Sein Blick steckt an; wir stehen une im Schlaf; \u00a0 mir ist, ich s\u00e4h zum ersten Mal ein Schaf. Aldus een gedicht van Morgenstern, getiteld \u2018Geburtsakt der Philosophie\u2019. Het... Lees verder","og_url":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/poetisch-kookpraatjew-a-wilmink\/","og_site_name":"Uitgeverij Van Oorschot","article_modified_time":"2021-06-04T11:36:24+00:00","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Est. reading time":"14 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/poetisch-kookpraatjew-a-wilmink\/","url":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/poetisch-kookpraatjew-a-wilmink\/","name":"Po\u00ebtisch kookpraatje W.A. Wilmink · Uitgeverij Van Oorschot","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website"},"datePublished":"1966-12-31T23:00:59+00:00","dateModified":"2021-06-04T11:36:24+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/poetisch-kookpraatjew-a-wilmink\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/poetisch-kookpraatjew-a-wilmink\/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/poetisch-kookpraatjew-a-wilmink\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"DBNL","item":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/"},{"@type":"ListItem","position":3,"name":"Po\u00ebtisch kookpraatje W.A. Wilmink"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website","url":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/","name":"Uitgeverij Van Oorschot","description":"","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/dbnl\/299864","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/dbnl"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/dbnl"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=299864"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=299864"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}