{"id":300012,"date":"1968-01-01T00:01:11","date_gmt":"1967-12-31T23:01:11","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/dbnl\/russische-notitiescharles-b-timmer-3\/"},"modified":"2021-06-04T12:38:13","modified_gmt":"2021-06-04T11:38:13","slug":"russische-notitiescharles-b-timmer-3","status":"publish","type":"dbnl","link":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/russische-notitiescharles-b-timmer-3\/","title":{"rendered":"Russische notities\r\n\r\nCharles B. Timmer"},"content":{"rendered":"
\r\n\r\n <\/interp><\/interp>
[p. 445]<\/div>\r\n<\/a>\r\n

Russische notities\r\n
Charles B. Timmer<\/i>\r\n<\/h3>\r\n\r\n

\r\nEen geschiedenis van leestekens<\/i>\r\n<\/h4>\r\n\r\n

Wij bezitten lijvige standaardwerken over de Russische politieke, economische, sociale, kulturele geschiedenis, kortom, alle facetten van de Russische werkelijkheid schijnen beschreven, geanalyseerd en ge\u00efnterpreteerd te zijn, in het verleden, in het heden en (door zekere Kremlinologen) soms zelfs in de toekomst. Maar er zijn uitzonderingen, er bestaan nog onbeschreven gebieden, nog ongeclassificeerde verschijnselen. Want wie is er ooit op de gedachte gekomen een sociaal-literaire geschiedenis van de Russische leestekens te schrijven? Niemand. En dat, terwijl het materiaal in de Russische literatuur voor het opscheppen ligt. Ik doe een greep…<\/p>\r\n\r\n

In 1885 publiceerde Anton Tsjechow een kort verhaal, getiteld Het uitroepteken<\/i>1.<\/span><\/a>. Het gaat om een nacht uit het leven van een tsaristische staatsambtenaar, de college-secretaris Perekladin die in de echtelijke sponde droomt van de leestekens die hij tijdens zijn veertig dienstjaren in de offici\u00eble stukken heeft gebruikt en waarbij hij zich plotseling realiseert dat hij in al die jaren nooit ergens een uitroepteken heeft geplaatst. Het uitroepteken vervolgt hem in zijn droom en dan komt er uit het verhaal iets als een kleine \u00e9\u00e9nacter naar voren:<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

\r\ncollege-secretaris<\/span>. Dat is me ook een toestand! Veertig jaar lang heb ik zitten schrijven en in al die tijd heb ik nooit ergens een uitroepteken geplaatst. Tot zijn vrouw.<\/i> Zeg schat, kun jij me misschien vertellen, wanneer je in een officieel stuk een uitroepteken moet plaatsen?<\/p>\r\n\r\n

\r\nzijn vrouw<\/span>. Ik ben niet voor niks zeven jaar op kostschool geweest. Citeert uit haar leerboek.<\/i> \u2018… Dat teken dient te worden gebezigd bij zinswendingen, uitroepen of uitdrukkingen van geestdrift, verontwaardiging, blijdschap, toorn en dergelijke gevoelens…\u2019<\/p>\r\n\r\n

\r\ncollege-secretaris<\/span>. Hm… Geestdrift, verontwaardiging, blijdschap, toorn en dergelijke gevoelens… Denkt na.<\/i> Veertig jaar heb ik stukken afgeschreven, duizenden, tienduizenden zijn door mijn handen gegaan, maar ik kan me geen enkel stuk herinneren dat iets in die geest zou hebben uitgedrukt…\r\n<\/p>

[p. 446]<\/div>

\r\nPauze.<\/i> \u2018En dergelijke gevoelens…\u2019 Maar, dienen er in offici\u00eble stukken dan gevoelens te zijn?<\/p>\r\n\r\n

\r\nhet uitroepteken<\/span> werpt hem spottend knipoogjes toe.<\/i> Een schrijvende machine ben je! Een machine! Een gevoelloos blok hout!…<\/p>\r\n\r\n

\r\ncollege-secretaris<\/span>. O ja? Wacht maar! Morgenochtend, v\u00f3\u00f3r Kerstmis, ga ik bij mijn chef op bezoek om mijn handtekening en mijn \u2018zalig Kerstfeest\u2019 op de presentielijst te zetten…<\/p>\r\n\r\n

\r\nhet uitroepteken<\/span>. Een felicitatie-machine!<\/p>\r\n\r\n

\r\ncollege-secretaris<\/span>. En dan doop ik mijn pen in de inkt en dan zet ik mijn handtekening: College-secretaris Jefim Perekladin!!!! Daar dan! Daar dan! zeg ik en ik prik mijn pen dwars door het papier. Slaapt tevreden in.<\/i>\r\n<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

De conclusie uit Tsjechow’s schets is duidelijk: op de staatskanselarijen waren in Tsaristisch Rusland \u2018gevoelens van geestdrift, verontwaardiging, blijdschap, toorn en dergelijke\u2019 uit den boze. Het uitroepteken bestond niet in het openbare leven, het was zelfs verdacht, het rook naar een revolutionaire gezindheid.<\/p>\r\n\r\n

Om die reden brak er dan ook in 1917 een revolutie uit. Want tekens zijn niet tegen te houden. En alles werd anders. Het in ere herstelde uitroepteken oefende zijn proletarische diktatuur uit. De dichter Majakowski schreeuwde luidkeels, hij en zijn volgelingen bezatten zich aan uitroeptekens. De gulden tijd van het kommunisme was aangebroken: geestdrift, blijdschap golden de nieuwe orde, verontwaardiging en toorn werden op de reeds lang onderdrukte onderdrukkers losgelaten. De tijd ging verder. De geschiedenis schreef zijn eigen verhaal en liet zijn sporen achter in de literatuur. Vijftig jaren sowjetbewind hebben aangetoond dat de huidige Rus, van bovenaf gedirigeerd, mag en moet schreeuwen, zoveel hij wil en kan. Een voorbeeld van de triomf van het uitroepteken onder het sowjetbewind is te vinden in een gedicht van de eens progressieve en populaire dichter Jewgeni Jewtoesjenko uit 19612.<\/span><\/a>, een gedicht dat in zijn retorische snoeverij uitdrukking geeft aan de overheersende sentimenten van de tijd, sentimenten van chauvinisme, blaaskakerij, machtsvertoon, valse gebaren. Niet voor niets draagt het vers de titel:<\/p>\r\n\r\n

Het uitroepteken<\/h4>\r\n\r\n
\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nNacht in Parijs. Een doodse woestijn.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nIk liep in de schaduw van lage wolken.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEn ergens dicht bij St. Augustijn<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nzag ik drie man tezamen hokken.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nE\u00e9n hield het oog op de lichte straat,<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nhij had mij onmiddellijk in het vizier.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>
[p. 447]<\/div>
\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nNummer twee, op de rug van zijn kameraad,<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nschreef op een muur: \u2018Paix \u00e0 l’Alg\u00e9rie.\u2019<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nIk had ze wel kunnen omhelzen: zo waar<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nscheen mij de zin van die woorden toe.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nIk ben een Rus, zei ik, dus – geen gevaar!<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEn het drietal glunderde: \u2018Ah, Moscou!\u2019<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nIk mat de afstand – waarom op een rug?<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nIk kan het ook zo, ik, een Russische reus..<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEn ik pakte hun krijt en schreef heel vlug<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEen uitroepteken achter hun leus!<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nHet werd tijd te verdwijnen… Het morgenlicht<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nkwam al over huizen en bruggen gegleden.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nHet drietal, de blik op mijn hand gericht,<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\ngnuifde.: \u2018Door Moskou’s hand geschreven!\u2019<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nNu ben ik benieuwd of mijn teken nog leeft.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nIk ben er trots op als op een gedicht.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nMaar het zal wel weg zijn, uitgeveegd<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\ndoor een zatte ploert met de rest van hun schrift…<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nIk woon in Moskou, een doodgewoon man.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nMaar ik kijk sindsdien – wees daarvan gewis! –<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nmet zekere trots op mijn rechterhand,<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\ndie nu immers de hand van Moskou is!<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Op dit punt in onze geschiedenis der leestekens valt een merkwaardig verschijnsel op en wel, dat tegelijk met de triomf van het uitroepteken over een ander leesteken de banvloek werd uitgesproken, namelijk over het vraagteken. Het blijkt dat de relatie tussen deze twee tekens in bepaalde perioden al even slecht is als die tussen een landloze boer en een grootgrondbezitter. Ze zijn als water en vuur. En waarom? Omdat de mens nu eenmaal niet tegelijk geestdriftig kan zijn en kan twijfelen, niet tegelijk \u2018Ha!\u2019 kan roepen en \u2018Zou het wel zo zijn?\u2019 kan vragen. De geschiedenis der leestekens in de Russische literatuur is de geschiedenis van een klassestrijd.<\/p>\r\n\r\n

In 1885 had het ambtenaartje van Tsjechow nog ruimschoots gelegenheid in zijn stukken van vraagtekens gebruik te maken, bijvoorbeeld in zinswendingen als: \u2018Acht het Departement van Justitie geen termen aanwezig om een persoon, zich noemende Iwanow… enz.?\u2019 Vijftig jaar later bleek het vraagteken met dekadente bourgeoisgeest doortrokken te zijn en was het klassevijand No. 1 geworden. In 1936 en volgende jaren had de diktatuur van het uitroepteken op alle fronten gezegevierd in het fatale vonnis: fusilleren!!<\/p>\r\n\r\n

De toen in Moskou wonende Hongaarse publicist Ervin Sink\u00f3 noteerde in die tijd in zijn dagboekaantekeningen: \u2018In der Sowjetunion will man einen Men-<\/p>

[p. 448]<\/div>

schen formen, der in seiner ganzen geistigen Struktur der v\u00f6lligen Negation des Hamletschen oder des Faustischen Typus gleichkommt, einen Menschen, der keine Fragen und Zweifel kennt… Das sowjetische Ideal ist ein Mensch, der sich mit maximalem Fleiss eine Reihe ausgearbeiteter verbindlicher Antworten aneignet, die jede weitere Frage von vornherein \u00fcberfl\u00fcssig machen.\u20193.<\/span><\/a> Wanneer in een strijd tussen twee revolutionaire partijen of fracties de ene partij de overwinning behaalt, wordt de overwinnende partij als regel binnen korte tijd het slachtoffer van een verstarringsproces: het wordt een behoudzuchtige partij, dogmatisch, geporteerd voor de status quo. Onverbiddelijk ontstaat er een persoonlijkheidscultus, zoals de ontwikkeling van Rusland na 1917 heeft aangetoond, een cultus die zijn teoretische fundering en zijn rechtvaardiging dan vindt in het hoogste intellektuele college van het land: de Akademie van Wetenschappen. De periode van het Stalinisme en het post-Stalinisme is niets anders dan een cultus van het uitroepteken.<\/p>\r\n\r\n

In een fragment uit een lang versverhaal van een bekende dichter van de jonge generatie, Robert Rozjd\u00e9stwenski, getiteld Een gedicht over verschillende standpunten<\/i>4.<\/span><\/a> wordt de strijd tussen de leestekens op dat akademische niveau beslecht:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nIk loop op straat<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nbedroefd en mat.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nWie in de winkels vraagt nog \u2018wat kost dat?\u2019<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nOp geen station wil men meer weten:<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nwaarheen verdwijnen op onze planeet de treinen?\u2019<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nHet was een droom die ik had op vrijdag<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n(slaat misschien op geld, misschien op een veldslag).<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nIk kwam zo maar een kongres binnenstappen<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nder Akademie van Ernstige Wetenschappen…<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDe akademici zijn pedante poppen<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nZeventien baarden en veertig kaalkoppen.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEn op hun parade met grote insignes<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nging het erom: of het vraagteken \u2018in\u2019 is.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nGewikt en gewogen wordt er over zijn raadsels…<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEn zij betogen dat het… niet veel zaaks is.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nHet vraagteken cre\u00ebert geen metamorfosen,<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nhet maakt af en toe zelfs dat wij gaan blozen.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nHet vuurt niet aan, doet niet militair…<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nHet \u2018geeft iets op\u2019, dus – geeft zich een air…<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nZelfs al wordt het wel eens terecht aangebracht,<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>
[p. 449]<\/div>
\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nhet doemt toch maar op als een dief in de nacht.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nGeen compromis! Aldus wordt beslist:<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nHet vraagteken is een verstokt pessimist.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nHet eenstemmig besluit wordt genotuleerd:<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nHet is afgeschaft, want door niemand begeerd..<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nAan het uitroepteken victorie en eer!<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nHet vraagteken… wordt als lid geroyeerd….<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Men zou kunnen verwachten dat met deze beslissing een eindfase is bereikt, zoals met de leuze \u2018de diktatuur van het proletariaat\u2019 een eind scheen te zijn gekomen aan de klassestrijd. Gelukkig is dit niet het geval: ook in de strijd om de macht tussen de leestekens gaat het gevecht onverminderd door. Dit blijkt uit een fabel van de dichter Michail Koedinow5.<\/span><\/a> uit 1966, getiteld:<\/p>\r\n\r\n\r\n

Het vraagteken<\/h4>\r\n\r\n
\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nJa zo! Het is zo! Altijd! Alleen zo!<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\noverschreeuwde de wereld het uitroepteken.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nMaar het vraagteken mompelde: \u2018A propos,<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nwat, als de zaken niet \u201czo\u201d zijn gebleken?\u2019<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nHet resultaat was steeds enerlei:<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEen spreekkoor van uitroeptekens zei<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nluid brullend: \u2018Dood aan die vijand van ons!\u2019<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEn het vraagteken kreeg er van langs en de bons.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEn het kreeg het daarbij zo hard te verduren<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\ndat het geen vraag, maar een krakeling was.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nMaar een vraagteken is een hardnekkige gast:<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nMet een kluit kun je hem het riet niet insturen.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nHij bleef maar vragen: \u2018Moet het dan zo?<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nWat wil dat zeggen? Waarom? A propos?\u2019<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n– Weet jij veel! Scheer je weg! vervloekten ze hem.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nMaar hij stond op zijn stuk en eiste met klem<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\neen antwoord. – \u2018Ach kom, waar bemoei je je mee?!\u2019<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nHij verdorde, werd krom als een rijpe banaan…<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nToen ging hij dus dood? – Geen sprake van, nee:<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nHet vraagteken blijft levend als vraagteken staan.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Zoals in 1917 het uitroepteken een maatschappelijke omwenteling veroorzaakte, zo is tegen het eind van de jaren zestig alle revolutionaire hoop gevestigd op de macht van het vraagteken. Het is bezig enorme omvang aan te nemen. Het\r\n<\/p>

[p. 450]<\/div>

staat in het hart van alle denkende Russen achter de honderdduizenden namen van vrienden en verwanten die in de jaren rondom 1937 plotseling \u2018gestorven\u2019 zijn en in onvindbare graven liggen. Het is het geheime wapen in de hand van allen die protesten ondertekenen tegen de schrijversprocessen en de vervolging van intellektuelen. Het verrijst als een fantoom achter slinkse overrompelingen van andere landen en volkeren. En het zweeft ‘s nachts om het Kremlin rond om daar de huidige machthebbers uit de slaap te houden, al diegenen die het gebruik ervan in de vijftien jaren na Stalin’s dood hebben gestraft met dwangarbeid.<\/p>\r\n\r\n

De geschiedenis ontwikkelt zich verder. Ook in de Sowjetunie. Totdat daar eindelijk een nieuw Tsjechowiaans ambtenaartje in een nachtmerrie zijn vrouw wakker maakt met de vraag: \u2018Zeg schat, kun je mij misschien vertellen, wanneer je in een officieel stuk een vraagteken moet plaatsen?\u2019 En zij hem uit een nieuw leerboek de les zal opdreunen: \u2018Het vraagteken dient overal geplaatst te worden waar sprake is van dogma en verstarring, van bureaucratie, censuur en machtspolitiek.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Wanneer dit inzicht zal doorbreken is nu nog niet te voorspellen. Het enige zekere feit is dit: de tekens zijn niet tegen te houden.<\/p>\r\n\r\n\r\n

\r\nAristokratisme<\/i>\r\n<\/h4>\r\n\r\n

Ik las in het Moskouse tijdschrift Nowyj Mir<\/i> (De Nieuwe Wereld<\/i>) van april 1968 de dagboekaantekeningen van de Witrussische schrijver Janka Brylj. Plotseling werd mijn revolutionaire ziel getroffen door een vreemde uitdrukking, die ik, gedrukt op sowjetrussisch papier en uit de pen van een sowjetrussische schrijver, nog niet eerder had ontmoet. Er stond: \u2018Gisteren bezocht ik het huis, waarin Lenin zijn kinderjaren en jeugd heeft doorgebracht. Een zuiver, bescheiden, benijdenswaardig aristokratisme<\/i> van existentie en van geest en daarbij heel Russisch en algemeen menselijk.\u2019 Het is het woord \u2018aristokratisme\u2019, hier kennelijk gebruikt in de zin van noblesse. Wat mij hierbij vooral opviel was het feit dat de taal de revolutie blijkbaar weigert te volgen en conservatief blijft vasthouden aan overgeleverde begrippen. Immers, na de omwenteling van 1917, met de \u2018diktatuur van het proletariaat\u2019 in het vooruitzicht, zou men verwacht kunnen hebben dat het woord proletariaat<\/i> met zijn afleidingen emotioneel enorm in koers zou zijn gestegen, dat het aan alles wat goed en edel en sterk was zou worden gekoppeld en dat de schrijver van zulke dagboekaantekeningen dus zou spreken van \u2018een zuiver, bescheiden, benijdenswaardig proletarisme<\/i> van existentie en van geest\u2019. Maar klaarblijkelijk zat zo’n ontwikkeling er niet in. Immers, in geen enkel Russisch geschrift heb ik ooit zinswendingen aangetroffen in de trant van: \u2018in een uitgelezen, proletarisch gezelschap..\u2019 of: \u2018de uitzonderlijk proletarische karaktereigenschappen van kameraad Brezjnew..\u2019 (in\r\n<\/p>

[p. 451]<\/div>

de zin van edel, nobel). Er is niets aan te doen: ook in Sowjetrusland moet men, om dergelijke zaken uit te drukken, zijn toevlucht zoeken bij de aristokratie.<\/p>\r\n\r\n\r\n

\r\nReligieuze propaganda in Rusland<\/i>\r\n<\/h4>\r\n\r\n

Het is vreemd, maar het zijn in Rusland de kommunistische ate\u00efsten, die de meest verwoede propaganda voor de religie maken. Tenminste, wanneer ik in het maandblad Joenostj<\/i> (De Jeugd<\/i>) van april 1968 de volgende \u2018parabelen\u2019 lees, bedoeld om de mensen met een grap van hun bijgeloof af te helpen, dan bekruipt mij de neiging om ondanks de pil<\/i> aan de voeten van de paus neer te knielen met de smeekbede mij dan maar in de schoot van de moederkerk op te nemen. En dat uitsluitend uit protest tegen de domheid, de grenzeloze zouteloosheid van de grappen, bedacht door de sowjetkomieken M. Azow en Wl. Tichwinski:<\/p>\r\n\r\n

\r\nlogica<\/span>\r\n<\/p>\r\n\r\n

– Waar is de logica? vroeg de mens aan de Allerhoogste. Hoe ik me ook gedraag, ellende en narigheid storten zich als uit de horen des overvloeds over mij uit.<\/p>\r\n\r\n

– De logica ligt in de hand van God. De mens zal geen haar op zijn hoofd worden gekrenkt zonder Gods wil, zei de Heer en hij streek zich over zijn kale kop.<\/p>\r\n\r\n

\r\nde voorzienigheid<\/span>\r\n<\/p>\r\n\r\n

De hemelse vader vroeg aan Christus:<\/p>\r\n\r\n

– Ten tijde van het heilige avondmaal wist je reeds dat Judas je zou verraden, waarom heb je de verrader dan niet weggejaagd?<\/p>\r\n\r\n

– Dan had ik maar elf apostelen overgehouden.<\/p>\r\n\r\n

– En wat zou dat?<\/p>\r\n\r\n

– Het heilige avondmaal dient zich toch ergens door van een voetbalelftal te onderscheiden!<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

Het is in deze parabelen niet meer \u2018le ridicul qui tue\u2019, maar eerder \u2018l’insipidit\u00e9 qui convertit\u2019.<\/p>\r\n\r\n\r\n

\r\nVentilatoren<\/i>\r\n<\/h4>\r\n\r\n

\u2018Rechter<\/i>:… Maar goed, laten we het hebben over wat voor rekening van de schrijver zelf komt. Dat van die baggermachine bijvoorbeeld, en het rooster… Sinjawski<\/i>: Het gaat hier om een literair werk, niet om een politiek dokument… Hilariteit in de zaal.<\/i> Ik vraag om de gelegenheid mij te kunnen uitspreken. De held die ik daar uitbeeld is een maniak…<\/p>\r\n\r\n

\r\nRechter, valt hem in de rede<\/i>: Dan wil ik erop wijzen, welk aspekt van uw wer-<\/p>

[p. 452]<\/div>

ken ons interesseert. U schrijft over \u201cpsychoskopen\u201d, over baggermachines onder de W.C.’s van de huizen [waarin de burgers de snippers van hun geheime papieren laten verdwijnen]. Dat wil zeggen, iemand moet de opdracht hebben gegeven zulke baggermachines aan te brengen. Dat slaat dan op paragraaf 70…\u2019 Uit: Het proces Sinjawski-Dani\u00ebl, februari 1966.<\/i> Verslag van de rechtszitting. De rechter zinspeelt op een voor de rechtgelovige kommunistische gemeenschap aanstootgevende passage in de novelle Het proces begint<\/i> van Abram Terts (A. Sinjawski), waar, in een gesprek tussen twee agenten van de geheime politie, van gedachten wordt gewisseld over middelen om achter de geheimen van de burgers te komen, bijvoorbeeld, door het aanbrengen van roosters en baggermachines in de rioleringen onder de huizen. Deze passage werd onder meer door het OM gebruikt om Sinjawski tot zeven jaar dwangarbeid te laten veroordelen.<\/p>\r\n\r\n

In het jaar 1929, dus in de beginperiode van Stalin’s \u00e9\u00e9nmansdiktatuur, publi-ceerde de schrijver L. Owalow een novelle, getiteld Boltownja<\/i> (Praatjes<\/i>). Hierin komt een merkwaardige zinspeling voor op afluisterapparatuur op een fabriek. In de beschrijving van een typografische werkplaats en zetterij heet het: \u2018… Een vreselijke stofboel. Dat stof is ellendig, je wordt er naar van, het is bijna niet te bestrijden: er zijn geen blaasbalgen en geen ventilatoren. – Geen ventilatoren? Klets niet, Morozow, verkoop geen praatjes. Er zijn wel ventilatoren. Die zijn er allang geleden aangebracht en het is af en toe zelfs wat leuk naar ze te kijken. Je wilt zeggen dat ze niet funktioneren? Inderdaad, dat doen ze niet. Maar dat neemt niet weg dat de ventilatoren er zijn. Morozow, je knijpt je ogen op een sluwe manier dicht, h\u00e8?… Verneukerij, zeg je? Je weet drommels goed dat ze niet zijn aangebracht om de stofboel te bestrijden, maar om… Enfin, laten we er onze mond maar over houden. Mogelijk dat je eens onder woorden zal kunnen brengen, waar die ventilatoren voor moeten dienen…\u2019<\/p>\r\n\r\n

Dat was dus in 1929. De schrijver Owalow is niet vervolgd, niet tot zeven jaar zware dwangarbeid veroordeeld. Wat in 1929 ongestraft geschreven kon worden, leidde 37 jaar later tot een monsterproces. Indien het criterium van cultuur en beschaving de persvrijheid en de vrijheid van artistieke expressie is, dan staat het Rusland van Brezjnew ver onder dat van Stalin in zijn eerste periode, een periode, voor de povere vrijheden waarvan nu alle schrijvers en intellektuelen in de Sowjetunie een moord zouden willen doen. Alleen, – ze weten niet op wie…<\/p>\r\n\r\n<\/div>

\n

Over dit hoofdstuk\/artikel<\/h3>\n

Charles B. Timmer<\/a><\/p>\n

over Rusland<\/a><\/p>\n
\n<\/div>

\r\n
\r\n
\n
\r\n1.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
\r\nA.P. Tsjechow.<\/i> Verzamelde werken, I, Verhalen 1882-1886. Amsterdam, G.A. van Oorschot, 1953, pp. 366ff.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n2.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
\r\nJewg. Jewtoesjenko.<\/i> Wzmach roeki. Moskou, 1962, pp. 24-25.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n3.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
\r\nErvin Sink?.<\/i> Roman eines Romanes. Moskauer Tagebuch. K?ln, 1962, p. 199.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n4.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
\r\nRobert Rozjdestwenski.<\/i> Poema o raznych totsjkach zrenija, in: Joenost’,<\/i> 1967:12; pp. 2ff.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n5.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
\r\nMichail Koedinow.<\/i> Voprositeljnyj znak, in: Joenostj,<\/i> 1966:11, p. 111.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div><\/div><\/div><\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

[p. 445] Russische notities Charles B. Timmer Een geschiedenis van leestekens Wij bezitten lijvige standaardwerken over de Russische politieke, economische, sociale, kulturele geschiedenis, kortom, alle facetten van de Russische werkelijkheid schijnen beschreven, geanalyseerd en ge\u00efnterpreteerd te zijn, in het verleden, in het heden en (door zekere Kremlinologen) soms zelfs in de toekomst. Maar er zijn… Lees verder <\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","class_list":["post-300012","dbnl","type-dbnl","status-publish","hentry"],"acf":[],"yoast_head":"\nRussische notities Charles B. Timmer · Uitgeverij Van Oorschot<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/russische-notitiescharles-b-timmer-3\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Russische notities Charles B. Timmer · Uitgeverij Van Oorschot\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"[p. 445] Russische notities Charles B. Timmer Een geschiedenis van leestekens Wij bezitten lijvige standaardwerken over de Russische politieke, economische, sociale, kulturele geschiedenis, kortom, alle facetten van de Russische werkelijkheid schijnen beschreven, geanalyseerd en ge\u00efnterpreteerd te zijn, in het verleden, in het heden en (door zekere Kremlinologen) soms zelfs in de toekomst. Maar er zijn... Lees verder\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/russische-notitiescharles-b-timmer-3\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Uitgeverij Van Oorschot\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2021-06-04T11:38:13+00:00\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"15 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/russische-notitiescharles-b-timmer-3\/\",\"url\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/russische-notitiescharles-b-timmer-3\/\",\"name\":\"Russische notities Charles B. Timmer · Uitgeverij Van Oorschot\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website\"},\"datePublished\":\"1967-12-31T23:01:11+00:00\",\"dateModified\":\"2021-06-04T11:38:13+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/russische-notitiescharles-b-timmer-3\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/russische-notitiescharles-b-timmer-3\/\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/russische-notitiescharles-b-timmer-3\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"DBNL\",\"item\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":3,\"name\":\"Russische notities Charles B. Timmer\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website\",\"url\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/\",\"name\":\"Uitgeverij Van Oorschot\",\"description\":\"\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Russische notities Charles B. Timmer · Uitgeverij Van Oorschot","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/russische-notitiescharles-b-timmer-3\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Russische notities Charles B. Timmer · Uitgeverij Van Oorschot","og_description":"[p. 445] Russische notities Charles B. Timmer Een geschiedenis van leestekens Wij bezitten lijvige standaardwerken over de Russische politieke, economische, sociale, kulturele geschiedenis, kortom, alle facetten van de Russische werkelijkheid schijnen beschreven, geanalyseerd en ge\u00efnterpreteerd te zijn, in het verleden, in het heden en (door zekere Kremlinologen) soms zelfs in de toekomst. Maar er zijn... Lees verder","og_url":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/russische-notitiescharles-b-timmer-3\/","og_site_name":"Uitgeverij Van Oorschot","article_modified_time":"2021-06-04T11:38:13+00:00","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Est. reading time":"15 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/russische-notitiescharles-b-timmer-3\/","url":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/russische-notitiescharles-b-timmer-3\/","name":"Russische notities Charles B. Timmer · Uitgeverij Van Oorschot","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website"},"datePublished":"1967-12-31T23:01:11+00:00","dateModified":"2021-06-04T11:38:13+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/russische-notitiescharles-b-timmer-3\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/russische-notitiescharles-b-timmer-3\/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/russische-notitiescharles-b-timmer-3\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"DBNL","item":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/"},{"@type":"ListItem","position":3,"name":"Russische notities Charles B. Timmer"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website","url":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/","name":"Uitgeverij Van Oorschot","description":"","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/dbnl\/300012","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/dbnl"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/dbnl"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=300012"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=300012"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}