{"id":300236,"date":"1971-01-01T00:00:29","date_gmt":"1970-12-31T23:00:29","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/dbnl\/meervoudig-antwoordhendrik-de-vries\/"},"modified":"2021-06-04T13:45:50","modified_gmt":"2021-06-04T12:45:50","slug":"meervoudig-antwoordhendrik-de-vries","status":"publish","type":"dbnl","link":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/meervoudig-antwoordhendrik-de-vries\/","title":{"rendered":"Meervoudig antwoord\r\n\r\nHendrik de Vries"},"content":{"rendered":"
\r\n\r\n <\/interp>
[p. 207]<\/div>\r\n<\/a>\r\n

Meervoudig antwoord\r\n
Hendrik de Vries<\/i>\r\n<\/h3>\r\n\r\n

\u2018Po\u00ebzie: scheppende taalkunst, verwant aan muziek, en werkend met middelen welke aan die van de muziek herinneren.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Geheel in de lijn van deze mijn definitie ligt de wijze waarop Henri Knap het gedicht \u2018Mijn broer\u2019 benadert en ondergaat. Langs deze weg raakt hij aan zijn wezen: de verbondenheid. Zijn getuigenis blijft belangrijk voor de dichter, die overigens teveel over dit gedicht gehoord heeft. Als vrij onbelangrijk ziet Knap zelf: wat men in de d\u00e9tails kan lezen of menen te lezen. Daarin tast ook hij wel mis, maar het zijn geen storende misvattingen. Toch kom ik er straks even op terug, als ik het gedicht zelf beschouw.<\/p>\r\n\r\n

Eerst echter de realiteits-achtergrond. Artistiek maakt deze in dit genre geen verschil, daar dergelijke droomballaden de grenzen tussen droomrealiteit en de \u2018andere\u2019 realiteit volkomen vervagen. Doch het werd onderwerp van gedachtenwisseling. De Merlijn-discussie heb ik niet bij de hand, maar uit wat ik nu van Wilmink las begrijp ik dat minstens drie personen de situatie kennen of althans doorzien: Wilmink zelf, Overstegen en Wesselo. Hans van Straten ziet het volstrekt anders, wil even vertellen hoe de zaken stonden, en daarmee een einde maken aan \u2018een erbarmelijk gestuntel, een gewring en geworstel, zonder dat er maar iets van belang aan het licht wordt gebracht.\u2019 Er was echter iets aan het licht gekomen dat Van Stratens hele betoog tot een vergissing stempelt. Namelijk: \u2018Dat Hendrik de Vries zeker niet geloofde in de dood van een van zijn broers, eenvoudig omdat ze springlevend waren in de tijd dat hij het gedicht schreef.\u2019 Niets is duidelijker dan dat Van Straten, in zijn minachting, hier overheen heeft gelezen, of, zonder onderzoek, het weigerde te geloven. Ik citeer:<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ook Wilmink en Wesselo maken een elementaire fout door niet te\r\n<\/p>

[p. 208]<\/div>

onderscheiden tussen de werkelijke broer, die gestorven is, en de droomgedaante. Ik zal verder spreken van broer en \u2018broer\u2019.<\/p>\r\n\r\n

Dat doet Van Straten! En, waar hij sprak van de indruk dat bij de genoemde schrijvers \u2018de methode het inzicht blokkeert,\u2019 kan men die verdenking onmiddellijk op hem toepassen. Typisch eigentijdse methodes worden gebruikt, tot en met \u2018de intimiteit, het seksuele motief van het gedicht.\u2019 \u2018De zonde\u2019 zou zijn bedreven \u2018in de beslotenheid van die demonen-afwerende bomen\u2019, \u2018dat gras, weder dicht met iepen omkringd.\u2019 Mijn \u2018schuldgevoelens\u2019 worden geillustreerd met bekende voorbeelden, o.m. helden der oudheid.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Samenvattend: het thema van Mijn broer<\/i> is de schuld, de nimmer te delgen schuld aan de dood van de broer. Wat dit gedicht zijn beklemming geeft is vooral de poging van de ik, dit schuldgevoel van zich af te wentelen. Want d\u00e1t is de reden waarom de \u201cbroer\u201d in de droom verschijnt: de ik schept zich daarmee de illusie dat de broer niet<\/i> is gestorven, dat hij zich dus geen verwijten hoeft te maken… Maar alles tevergeefs: in het gedicht verschijnt de \u201cbroer\u201d wel, maar uitsluitend om deze illusie te vernietigen en de ik zijn schuld op de pijnlijke wijze onder het oog te brengen. De broer is en blijft dood. En de held zal zijn schuld moeten dragen.\u2019<\/p>\r\n\r\n

De broer op wie dit vers doelt (en ieder die ons kende begreep onmiddellijk welke van mijn beide broers het betrof) overleed twee-en-dertig jaar nadat het gedicht ontstaan was. Daarmee valt Van Stratens theorie. Ik stel er geen andere tegenover, maar deel iets mee over het wordingsproces. Tegen de schijn in, ontstond het heel anders dan \u2018Na mijn reis was ‘t huis verlaten.\u2019 Van dat gave vers is het opmerkelijk dat het in de slaap ontstond. \u2018Mijn broer\u2019 maakt veel meer de indruk van droomtaal. Toch is het slechts indirect aan een slaapdroom ontleend, en zeer zeker daar niet in begonnen. Het is ook geen eigenlijk \u2018droomprotocol\u2019. Rechtstreekse getrouwe weergave van de droom zou de diepe indruk met geen mogelijkheid hebben overgebracht. Het gedicht behoefde afstandneming om de droom te vertolken, en, voor er een woord van was opgeschreven, onderging het gedaanteverwisselingen, door de intu\u00eftie bepaald. Ook daarna wachtte ik nog dagen met opschrijven. Het papier is een soms noodzakelijk bondgenoot, maar in wezen is het een vijand. Het is te geduldig. Het geheugen schift en verbetert.<\/p>\r\n

[p. 209]<\/div>\r\n

Wat bevatte de droom? Raadselachtige vermissing van de broer. Gruwelijke vermoedens. Dan: het onverwacht als vanouds weer naast elkaar liggen, en de schrik van het heentasten door de vage verschijning. Ik herinner mij niet in die droom een vraag te hebben gesteld, wel: iets te hebben gehoord dat naar een onbegrijpelijk antwoord klonk.<\/p>\r\n\r\n

Op de gegevens van die slaapdroom werd in wakende dromerij voortgecomponeerd. Het werd en bleef een droomballade in zo strikte betekenis dat het bijvoorbeeld geen zin heeft zich af te vragen of het in de winter speelt. Men kan de kenmerken van verschillende seizoenen door elkaar verwachten. \u2018De vogels riepen laat\u2019 herinnerde mij destijds, misschien reeds terwijl het gedicht nog in wording was, aan de verlangende roep van vogels in voorjaarsbomen, waarmee Querido iets van de bekoring van Chopins muziek vergelijkt.<\/p>\r\n\r\n

Hoe de oorspronkelijke interpunctie precies was, weet ik niet. Het Getij-nummer waarin het stond, ben ik al tientallen jaren door uitlening kwijt. Maar in geen geval was daar een komma achter \u2018dicht\u2019 in:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u2018Zie, ‘t gras<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Ligt weder dicht met iepen<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Omkringd\u2019.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Het omstreden \u2018weder\u2019 doelt op een terugkeer van het visioen<\/i> van de onheilsplek: de kring van iepen waar de iepenweg blijkbaar heen leidde. De plaats van \u2018het einde waar geen mens van weet.\u2019 Niet: de plaats van \u2018de zonde\u2019, die Van Straten er in wil zien.<\/p>\r\n\r\n

Van dit gedicht bestaat een Spaanse versie. Niet van mijzelf in dit geval, maar van Francisco Carrasquer, die het stellig beter benaderde dan ik zou kunnen. Merkwaardig is dat het taal-eigen hier drong om het \u2018terugkeren\u2019 meer reli\u00ebf te geven: \u2018Mira c\u00f3mo la hierba\/Vuelve a tener el cerco de los olmos\u2019. Letterlijk: Zie hoe het gras terugkeert (om) te hebben de kring van de iepen. Maar was de bedoeling datgene wat de onkundige zou lezen uit die gangbare uitdrukking, dan had het moeten luiden \u2018Vuelve para recobrar el cerco\u2019.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Los olmos\u2019 (maar ook enigszins \u2018de olmen\u2019) heeft de donkere klank die men hier verwachtten zou, en deze doet het in de vertaling uitmuntend. Waarom, of waardoor, in het origineel juist de lichtste van alle klinkers die mysterieuze rol speelt, is mijzelf onduidelijk.\r\n<\/p>

[p. 210]<\/div>

Wel denk ik hier even aan het \u2018verblindende\u2019 dat het Duitse woord \u2018finster\u2019 kan hebben, terwijl het veel lichter klinkt dan \u2018Fenster\u2019. De klank-psychologie is iets heel ingewikkelds, en heel persoonlijks. Ik laat in mijn gedichten, ook in mijn Spaanse, als vanzelf nooit een woord beginnen met de letterklank waarop het voorafgaand woord eindigde (tenzij tussen beide woorden een rust is). Maar wanneer andere dichters dit wel doen, hindert het mij slechts bij hoge uitzondering.<\/p>\r\n\r\n

Het \u2018einde waar geen mens van weet\u2019 kan uiteraard geen door-het-ijs-zakken zijn. – In de gissing dat het met iepen omkringde gras een kerkhof aanduidt, is Knap niet de eerste. Maar niemand heeft het met een zo-in-de-sfeer-passende schilderachtigheid uitgedrukt. Het bevestigt: hoe zeer hij behoort tot de goede lezers, ook al is deze gissing onjuist.<\/p>\r\n<\/div>

\n

Over dit hoofdstuk\/artikel<\/h3>\n

Hendrik de Vries<\/a><\/p>\n
\n<\/div><\/div><\/div><\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

[p. 207] Meervoudig antwoord Hendrik de Vries \u2018Po\u00ebzie: scheppende taalkunst, verwant aan muziek, en werkend met middelen welke aan die van de muziek herinneren.\u2019 Geheel in de lijn van deze mijn definitie ligt de wijze waarop Henri Knap het gedicht \u2018Mijn broer\u2019 benadert en ondergaat. Langs deze weg raakt hij aan zijn wezen: de verbondenheid…. Lees verder <\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","class_list":["post-300236","dbnl","type-dbnl","status-publish","hentry"],"acf":[],"yoast_head":"\nMeervoudig antwoord Hendrik de Vries · Uitgeverij Van Oorschot<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/meervoudig-antwoordhendrik-de-vries\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Meervoudig antwoord Hendrik de Vries · Uitgeverij Van Oorschot\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"[p. 207] Meervoudig antwoord Hendrik de Vries \u2018Po\u00ebzie: scheppende taalkunst, verwant aan muziek, en werkend met middelen welke aan die van de muziek herinneren.\u2019 Geheel in de lijn van deze mijn definitie ligt de wijze waarop Henri Knap het gedicht \u2018Mijn broer\u2019 benadert en ondergaat. Langs deze weg raakt hij aan zijn wezen: de verbondenheid.... Lees verder\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/meervoudig-antwoordhendrik-de-vries\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Uitgeverij Van Oorschot\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2021-06-04T12:45:50+00:00\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"6 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/meervoudig-antwoordhendrik-de-vries\/\",\"url\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/meervoudig-antwoordhendrik-de-vries\/\",\"name\":\"Meervoudig antwoord Hendrik de Vries · Uitgeverij Van Oorschot\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website\"},\"datePublished\":\"1970-12-31T23:00:29+00:00\",\"dateModified\":\"2021-06-04T12:45:50+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/meervoudig-antwoordhendrik-de-vries\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/meervoudig-antwoordhendrik-de-vries\/\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/meervoudig-antwoordhendrik-de-vries\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"DBNL\",\"item\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":3,\"name\":\"Meervoudig antwoord Hendrik de Vries\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website\",\"url\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/\",\"name\":\"Uitgeverij Van Oorschot\",\"description\":\"\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Meervoudig antwoord Hendrik de Vries · Uitgeverij Van Oorschot","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/meervoudig-antwoordhendrik-de-vries\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Meervoudig antwoord Hendrik de Vries · Uitgeverij Van Oorschot","og_description":"[p. 207] Meervoudig antwoord Hendrik de Vries \u2018Po\u00ebzie: scheppende taalkunst, verwant aan muziek, en werkend met middelen welke aan die van de muziek herinneren.\u2019 Geheel in de lijn van deze mijn definitie ligt de wijze waarop Henri Knap het gedicht \u2018Mijn broer\u2019 benadert en ondergaat. Langs deze weg raakt hij aan zijn wezen: de verbondenheid.... Lees verder","og_url":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/meervoudig-antwoordhendrik-de-vries\/","og_site_name":"Uitgeverij Van Oorschot","article_modified_time":"2021-06-04T12:45:50+00:00","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Est. reading time":"6 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/meervoudig-antwoordhendrik-de-vries\/","url":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/meervoudig-antwoordhendrik-de-vries\/","name":"Meervoudig antwoord Hendrik de Vries · Uitgeverij Van Oorschot","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website"},"datePublished":"1970-12-31T23:00:29+00:00","dateModified":"2021-06-04T12:45:50+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/meervoudig-antwoordhendrik-de-vries\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/meervoudig-antwoordhendrik-de-vries\/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/meervoudig-antwoordhendrik-de-vries\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"DBNL","item":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/"},{"@type":"ListItem","position":3,"name":"Meervoudig antwoord Hendrik de Vries"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website","url":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/","name":"Uitgeverij Van Oorschot","description":"","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/dbnl\/300236","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/dbnl"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/dbnl"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=300236"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=300236"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}