{"id":300936,"date":"1978-01-01T00:00:48","date_gmt":"1977-12-31T23:00:48","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/dbnl\/h-van-den-berghde-heilige-eenvoud-van-j-a-der-mouw\/"},"modified":"2021-06-04T14:18:11","modified_gmt":"2021-06-04T13:18:11","slug":"h-van-den-berghde-heilige-eenvoud-van-j-a-der-mouw","status":"publish","type":"dbnl","link":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/h-van-den-berghde-heilige-eenvoud-van-j-a-der-mouw\/","title":{"rendered":"H. van den Bergh\r\nDe heilige eenvoud van J.A. d\u00e8r Mouw"},"content":{"rendered":"
\r\n\r\n <\/interp><\/interp>
[p. 398]<\/div>\r\n<\/a>\r\n

\r\nH. van den Bergh<\/i>\r\n\r\n
De heilige eenvoud van J.A. d\u00e8r Mouw<\/h3>\r\n\r\n

Zijn plaats binnen de poetica van zijn tijd<\/h4>\r\n\r\n
\r\n\u2018natuurbeschrijvingen\u2019 (vreeselijk woord!)<\/i>\r\n\r\n
J.A. d\u00e8r Mouw<\/i>\r\n<\/blockquote>\r\n\r\n

Van de dichter D\u00e8r Mouw (Adwaita) is bekend dat hij \u2018in spreektaal\u2019 schreef, en toch zou hij moeilijk toegankelijk zijn; hij wilde niets weten van het literaire leven van zijn tijd en blijkt toch bij uitstek een vertegenwoordiger van zijn periode; zijn oeuvre is een goudmijn als het er om gaat ouderwetse stijlmiddelen en een typisch gedateerde versleer te demonstreren en toch heeft hij, als geen ander, n\u00e1 hem komende generaties – tot de jongste toe – ge\u00efnspireerd.<\/p>\r\n\r\n

Ik wil in het volgende proberen iets van die raadselachtige tegenstrijdigheid te verklaren en te herleiden tot logisch uitvloeisel van Adwaita’s visie op het dichterschap.<\/p>\r\n\r\n

In 1961 verscheen bij Van Oorschot een bloemlezing uit D\u00e8r Mouws gedichten1.<\/span><\/a>; samensteller Van Vriesland noemt daar, in zijn nawoord, de po\u00ebzie van Adwaita moeilijk,2.<\/span><\/a> maar hoopt toch door zijn keuze het oeuvre voor een groot publiek toegankelijk te maken. Niettemin staan in deze uitgave gedichten – zoals het z.g. Wiskunde-sonnet op pag. 104 – waar ook specialisten grote problemen mee hebben:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nJe zag met de x<\/span> de spokig tov’rende<\/i> i<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nMeefladd’ren<\/i>, als de zwevende exponent<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nNeerstreek tot reeks<\/i>, die naar ‘t oneind’ge rent<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nIn stormloop naar de kringperiferie (…)<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(v.w. I, 114)3.<\/span><\/a>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n
[p. 399]<\/div>\r\n

Aan dit gedicht is zelfs een artikel van een wiskundige gewijd,4.<\/span><\/a> maar ook daarin zijn niet alle vragen die de tekst stelt bevredigend opgelost. Nee, op het eerste gezicht, en ook bij het bladeren in deze \u2018verstaanbare en toegankelijke\u20192.<\/span><\/a> bloemlezing lijkt de po\u00ebzie van J.A. d\u00e8r Mouw verre van eenvoudig. Het is trouwens objektief aantoonbaar hoeveel eruditie en gevarieerde wetenschappelijke gegevens door deze dichter spelenderwijs in zijn verzen zijn verwerkt, zodat wie alles volledig wil begrijpen haast over een even encyclopedische kennis zou moeten beschikken. Want wie heeft paraat dat een affodil (v.w. I, 184 en II, III) een \u2018graflelie\u2019 is, door de grieken beschouwd als heilige plant die men op begraafplaatsen liet groeien; vandaar: symbool voor de dood? Wie beheerst zijn talen voldoende om duistere passages in het Engels (II, 166), in het Duits (I, 119), het Frans (II, 83) het Italiaans (I, 100) of in het latijn (I, 114) meteen te doorgronden? Laat staan dat men genoeg thuis zou zijn in de diverse literaturen om anonieme citaten en verwijzingen te kunnen duiden, zoals o.m. die naar Goethe (I, 152), Vondel (I, 145), Mahler (I, 231) of Nietzsche (I, 99 e.v.).<\/p>\r\n\r\n

Achteloos strooit Adwaita bovendien met namen en feiten uit de geschiedenis (II, 7), de astronomie (I, 127), de oudheid (II, 109), de chemie (I, 208), de biologie (II, 90), de natuurkunde (I, 95) en de musicologie (II, 133). En wie anders dan een vakfilosoof voelt zich meteen vertrouwd met een rijtje namen als<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nAfschrikkend vaak<\/i>, vaak lokkend mijn geknaag:<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nBaumgarten<\/i>, Fichte<\/i>, Strauss en Rosenkranz.?<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 13)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Daar komt nog bij dat de classicus D\u00e8r Mouw sterke stijlinvloeden van griekse en romeinse voorbeelden onderging en verwerkte, wat onder meer tot een voor ons taalgevoel hoogst ongebruikelijke plaatsing van de zinsdelen kon leiden5.<\/span><\/a>:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nNu wijst<\/i>, terwijl ‘k omwaaid en zonnig dwaal<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nHoog<\/i>, hoog boven de nacht<\/i>, waar ‘k zocht tevoren<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nVeel brokken licht<\/i>, als diamant herboren<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nAan ‘t acht’loos oog gedienst’ge zonnestraal<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 10)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n
[p. 400]<\/div>\r\n

Al is het dus begrijpelijk dat D\u00e8r Mouw (hierna dm<\/span>) de twijfelachtige reputatie van moeilijke toegankelijkheid geniet, zijn huiselijke, alledaagse taalgebruik is minstens even opvallend:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nIk werd al aardig knap<\/i>, want ‘k leerde frans<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nBlij was ‘k! Als je dat kende<\/i>, ja<\/i>, dan was je<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEen eind op streek<\/i>, begreep ik<\/i>, want dan las je<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nVerne in ‘t oorspronk’lijke en Aimard’s romans<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(III, 80)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Deze laatste eigenschap was er de oorzaak van dat dm<\/span> zijn gunstige reputatie bij Ter Braak verwierf, want hij dichtte, in tegenstelling tot de nazaten van Tachtig, \u2018(…) in een vruchtbare familjare natuurlijkheid, die in de nederlandse literatuur van die dagen een bijna onbekend verschijnsel is.\u2019 en \u2018deze natuurlijkheid g\u00eaneerde zich geenszins voor haar geringe verfijndheid<\/i>, die door een intense gevoeligheid voor kracht en rijkdom van het simpele woord<\/i> ruimschoots werd vergoed.\u2019 (kurs. VdB.).6.<\/span><\/a>\r\n<\/p>\r\n\r\n

Wellicht heeft dan toch Van Vriesland gelijk die niet alleen de \u2018moeilijkheid\u2019 van dm<\/span> noteerde, maar in zijn Herinneringen<\/i> paradoxaal genoeg tevens verklaart: \u2018Dat hij in spreektaal dichtte lag helemaal in zijn aard.\u20197.<\/span><\/a> Paradoxale tegenstellingen bepalen trouwens op meer dan \u00e9\u00e9n manier de grondtoon van dit oeuvre. Zo is het al wonderlijk genoeg dat de verzen geschreven zijn door een filosoof en classicus tussen zijn vijftigste en vijfenvijftigste levensjaar (1913-1918), nadat deze al een heel leven wetenschappelijk proza had geschreven,8.<\/span><\/a> terwijl die po\u00ebzie zich toch heel gepassioneerd en zonder enige bedaagde distantie uitspreekt:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nZij zit naast me<\/i>, en ik aai ‘t gevlochten haar<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n‘T hartstochtlijk rood<\/i>, voor mij gevlochten<\/i>, blond;<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEn ‘t gladde strijk ik gladder met mijn mond<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEn zijn metaalreuk ruik ik<\/i>, diep en zwaar<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n(…)<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEn om mijn hals wind ik de rode vlecht<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEn ‘k voel<\/i>, ze rilt<\/i>, nu op haar borst zich legt<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nMijn gulz’ge hand om de veerkracht’ge vorm<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(II, 134)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n
[p. 401]<\/div>\r\n

Niet minder opmerkelijk is dat juist hij als enige van zijn tijdgenoten onder de jongste generatie dichters weer verschillende adepten vindt die trachten voort te bouwen op de door hem ge\u00efnitieerde wonderlijke spanning tussen een gepolijste sonnetvorm en een levendige, ontspannen verteltoon, waarvan hier \u00e9\u00e9n heel karakteristiek voorbeeld mag volgen:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nLangs griekse beelden torst een oude vrijster<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nAchter mooi groene bloes haar dubb’le toren:<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDe Zeuskop kan maar matig haar bekoren<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDe Mouzageet bewondert ze ook niet bijster<\/i>;<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nTot plots<\/i>, ze een roep<\/i>, zoetlijk als van een lijster<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nVan tussen ‘t groene heuvelpaar doet horen<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDe jongen ziend met in zijn voet de doren:<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n\u2018Zo’n snoes! – Het wurm! – H\u00e8<\/i>, had hij maar een pleister!\u2019<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 69)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Dat het deze recente sonnetdichters (Kuijper, Kal, Trolsky, Winkler, Schouten) niet altijd gelukt datzelfde samengaan van beperkende vorm en ongedwongen uiting te realiseren, zoals R. Bloem onlangs betoogde,9.<\/span><\/a> spreekt haast vanzelf. Maar toch kan met name menig sonnet van Jan Kuyper10.<\/span><\/a> als exempel gelden van dm<\/span>‘s vruchtbare nalatenschap.<\/p>\r\n\r\n

Het tegenstrijdige blijkt overigens n\u00f2g kenmerkender voor dm<\/span>‘s werk, als we ons met zijn motieven en thema’s bezighouden. Het basisgegeven in beide delen Brahman<\/i> (I en II in V.W. I<\/i> en V.W. II)<\/i> blijkt dan de verzoening van tegendelen in de wereld der verschijnselen door de ontdekking van hun ide\u00eble eenheid-in-essentie. De kontrastrijke gespletenheid in de werkelijkheid wordt zo treffend mogelijk gesuggereerd, zowel op het niveau van het woordgebruik als in de gekozen beelden:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nMijn vad’ren staken blakerende brand<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nRondom het gillen van jouw vad’ren aan<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nIn wroeging schuldloos zie ‘k hen krimpend staan<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nGevlucht aan valse ketting naar de rand<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>
[p. 402]<\/div>
\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nVan ‘t vretend vuur; en ‘k hoor de marteltand<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDoor sissend vlees en knappend mergbot gaan<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEn de ijz’ge hitte voel ik waaiend slaan<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nOm blind gezicht en klauwgebaar van hand<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 67)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Opvallend is hoe hier telkens met tegenstellingen wordt gewerkt: de ikfiguur voelt zich in vers 3 zowel \u2018in wroeging\u2019 als \u2018schuldeloos\u2019; in vers 4 kontrasteert het vluchten met het aan de ketting liggen. De verzen 7 en 8 kombineren ijzig met hitte, blindheid met gezicht en klauw met hand.11.<\/span><\/a> Ook op het niveau van de aangesneden thematiek zien we hoe, dikwijls in \u00e9\u00e9n gedicht, pakkende kontrasten naast elkaar worden gezet.<\/p>\r\n\r\n

Een fameus voorbeeld biedt natuurlijk al dm<\/span>‘s meest geciteerde regel:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n‘K ben Brahman<\/i>, maar we zitten zonder meid<\/i>.12.<\/span><\/a>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 219)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

En dit kontrasteren van \u2018het hoogverhevene en het laagkomieke\u2019 (I, 90) is met zoveel woorden het onderwerp van een haast even bekend sonnet:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nIk sprak enthousiast over ‘t Parthenon<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nHoe ‘t op verende berg zweefde<\/i>, als een blank<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nSnaarinstrument<\/i>, dat door zijn zuilen<\/i>, rank<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDe wereldlucht tot aan de horizon<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nMaakte tot \u00e9\u00e9n akkoord van marm’ren klank<\/i> –<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nToen plotseling een draaiorgel begon<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDoor de open deuren<\/i>, dwars over ‘t balkon<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nTe spugen zijn kwijldraderig gejank<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 90)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

In de terzinen duidt dm<\/span> hier ook precies aan waarom hij voor die tegenstellingen in de zintuigelijke wereld aandacht vraagt: de onstoffelijke wezenskern van alle verschijnselen – door hem \u2018Brahman\u2019 genoemd –<\/p>

[p. 403]<\/div>

heeft er een heimelijk plezier in uitersten vlak naast elkaar te zetten, zich als het ware te vermommen in tegenstellingen die zo kras zijn, dat ze door hun opzettelijkheid vanzelf aandacht vragen voor de eenheid die er achter schuil gaat.<\/p>\r\n\r\n

Zo is er in de Brahman-bundels een blijvende gerichtheid op de verborgen wereldorde, en wel steeds verspringend van de allergrootste vormen (de melkwegstelsels) naar de allerkleinste (mikro\u00f6rganismen), waarin deze zich openbaart; exemplarisch klinkt in dit verband:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n(…)<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nZoals \u00e9\u00e9n vuur<\/i>, \u00e9\u00e9n wet<\/i>, \u00e9\u00e9n Gods-idee<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nIn Aldebar\u00e2n en een sintel brandt<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(II, 6)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

De eenheid van thematiek staat dan ook een grote variatie van onderwerpen helemaal niet in de weg. Zo lopen de Brahman-bundels ook in sfeer sterk uiteen van fantastisch-visionair tot uiterst nuchter en zakelijk: in een lange serie sonnetten van II, 32 tot II, 62 wordt bijvoorbeeld een reeks visioenen beschreven van een Ik-figuur die zich mediterend in zijn eigen innerlijk terugtrekt. Maar daar staan uiterst konkreet en realistisch beschrijvende verzen tegenover, zoals een sonnet dat de werkkamer van de dichter weergeeft, kompleet met een aantal details (een pendule, geflankeerd door een litho van een ijsvogel en een Boeddhabeeldje) die we op een foto van D\u00e8r Mouws kamer aan de Haagse Laan van Meedervoort 333 exakt zo terugvinden13.<\/span><\/a>:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nNaast mijn pendule zit<\/i>, in koncentratie<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nVergaan<\/i>, de ijsvogel van Van Hoytema:<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n(…)<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nAan de an’dre kant<\/i>, kruisbeens<\/i>, zit Gotama<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nAfwezig<\/i>, de ogen dicht na revelatie (…)<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 134)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n
[p. 404]<\/div>\r\n

Al deze kontrasten worden tenslotte ook expliciet opgeheven, alle tegenstellingen verzoend, in de hogere eenheid van Brahman die het dualisme van de wereldschijn<\/i> overwint:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
\r\nIn Brahman’s vredewoning<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
\r\nIs geen straf<\/i>, geen beloning<\/i>;<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
\r\nDaar wordt geen hoop<\/i>, daar wordt geen vrees vervuld<\/i>:<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
\r\nZijn glorieuze luister<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
\r\nVerbrandt \u00e9n licht \u00e9n duister<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDie waan verrijzen zag uit deugd en schuld<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 141)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Evenals de Duitse identiteitsfilosofie (Schelling, Schopenhauer), die er van uit gaat dat de natuur oorspronkelijk geest is en dat daarom natuur en geest, werkelijkheid en idee, in de diepste grond identiek zijn, voelt de dichter dm<\/span> zich in zijn wezen met de kosmos en het daarin aanwezige ordeningsprincipe verwant. Door zich daarop te bezinnen kan hij zijn menselijke gespletenheid in goed en kwaad, kracht en zwakte, geest en stof overwinnen en \u2018tweeheidsloos\u2019 (Sanskrit: Adwaita) worden.<\/p>\r\n\r\n

Zo wijst het uiteindelijk gekozen14.<\/span><\/a> pseudoniem evenzeer naar het centrale thema als de motto’s die de eerste Brahman-bundel voorafgaan – ontleend aan de 17-eeuwse duitse mysticus Angelus Silesius – en de twee citaten uit de Oepanisjaden – de Indische heilige boeken van ca 600 v. Chr. – eveneens te vinden op p. I,5 van het v.w.<\/p>\r\n\r\n

Als we vaststellen dat in een omvangrijk oeuvre als dat van dm<\/span>, bestaande uit ca. 120 sonnetten, 6 sonnettencycli, en een zelfde aantal lange vertellende gedichten in afwijkende strofenvorm, telkens opnieuw een samenhangende wereldvisie wordt verwoord, zou een toekomstig lezer beducht kunnen raken voor een zelfverzekerde preektoon als van een domineedichter. In werkelijkheid is de wijsgerige overtuiging die deze po\u00ebzie uitdraagt geenszins statisch, omdat het inzicht in de Brahman-waarheid door de dichter, al schrijvend, keer op keer heroverd moet worden. Zo beschrijft het eerste gedicht dat D\u00e8r Mouw voor publikatie bestemde15.<\/span><\/a> al dadelijk een nachtelijk moment van twijfel:<\/p>\r\n

[p. 405]<\/div>\r\n
\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n(…)<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nOntzagg’lijk straalt Orion’s majesteit;<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nIk haat<\/i>, haat<\/i>, haat zijn zielloze eeuwigheid<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 36)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

En die momenten van onzekerheid worden telkens ook met zoveel woorden aan de orde gesteld, zodat eentonigheid geen kans krijgt:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nSoms vraag ik nuchter: is ‘t misschien een waan<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nWanneer ik denk<\/i>, ik ben Brahman’s profeet -?<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nHerleeft in mij<\/i>, zonder dat ‘k zelf het weet<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEen zon- en regentoov’rende shamaan?<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nOf doe ik aan mystiek<\/i>, noem ‘k mij brahmaan<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nOmdat het literair staat en gekleed?<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n(…)<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(II, 157)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Maar dan is het ook dat zelfde sterrenbeeld Orion dat hem zijn zekerheid doet herwinnen:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n(…) Orion! – O<\/i>, daar is ‘t<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDaar is ‘t! Nu weet ik weer<\/i>, wat ik altijd wist:<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nJa<\/i>, ja<\/i>, Ja<\/i>, Ja: Ik ben het werld-Zelf<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(II, 158)16.<\/span><\/a>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Het telkens opnieuw in dichtvorm belijden van de mystieke eenheidservaring is ook te verklaren uit de omstandigheid dat het hier gaat om een inzicht dat \u2018met verstand en weten spot\u2019 (II, 79). De omweg van de po\u00ebzie is de enige mogelijkheid om in wezen metafysische kennis in fysische termen vast te leggen, maar dat moet dan steeds opnieuw gebeuren in steeds wisselende beelden die elk de waarheid maar bij benadering vastleggen.17.<\/span><\/a> Daarom komen we ook innerlijk strijdige uitspraken tegen. Zo wordt de wezenskern van de mens, het \u2018Zelf\u2019 – soms aangeduid met \u2018Atman\u2019, – wel-<\/p>

[p. 406]<\/div>

iswaar ge\u00efdentificeerd met het \u2018Wereldzelf\u2019 – Brahman -, maar niettemin klinkt meestal een besef van gescheidenheid in het tijdelijke bestaan door, waarbij geheel parallel aan het Silesius-motto<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nIk bin zo grosz als Gott: Er is als ich so klein<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 5)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

het Zelf soms tot kosmische proporties wordt vergroot:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEn mijn extase weet: Ik ben ‘t die werp<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nIn dond’rend heen en weer langs gouden banen<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDe bliksem over flikk’rende oceanen;<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 57)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

en soms als nietig en afgeleid wordt voorgesteld:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n(…) ik<\/i>, beperkt en klein<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nvonk van Uw glorieschijn (…)<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(II, 214)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

De eigenlijke unio mystica, de eenwording met Brahman, wordt als een geestelijke reis uitvoerig behandeld in het lange strofische gedicht \u2018Thuiskomst\u2019 (I, 141-I, 153) en daar aangeduid als reeds bij het leven te verwerven; op andere plaatsen echter als een verheerlijking die pas na de dood kan worden bereikt:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nAls eens de dood<\/i>, Bronwaarts stormende wind<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nMijn ziel<\/i>, een druppel God<\/i>, voor goed bevrijdt (…)<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 47)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Het lijkt tenslotte, na zorgvuldige interpretatie18.<\/span><\/a> van de lange gedichten die de mystieke ervaring trachten weer te geven (\u2018Brahman’s Liefdefeest\u2019 II, 21-77 en \u2018Dat<\/i> ben jij\u2019 II, 169-215), dat de dichter soms in een toestand van extatische meditatie zijn doel bereikt, maar vervolgens<\/p>\r\n

[p. 407]<\/div>\r\n
\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nNa eeuwig ogenblik<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nIn tijdloos wereld-Ik<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(II, 215)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

op aarde terugkeert, ook al omdat hij alleen dan zijn taak als dichter<\/i> kan vervullen, de verkondiging van de gevonden waarheid, die verlossing kan betekenen voor wie lijdt aan het dualisme dat het tijdelijke onontkoombaar aankleeft. Om die reden is een groot deel van dm<\/span>‘s oeuvre gewijd aan het expliciteren van de zin van het dichterschap, een soort po\u00ebzie die \u2018immanent-po\u00ebtisch\u2019 genoemd pleegt te worden, omdat het dichten hier zichzelf tot onderwerp neemt.<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

Het is maar zelden dat die immanente po\u00ebtica zo onverbloemd wordt verwoord als in de volgende strofe van Thuiskomst:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
\r\nLeed van wie niet meer schreien,<\/i>19.<\/span><\/a>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
\r\nZal ‘k voorzichtig bespreien<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nMet spinsel van verdovend woordenrag;<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
\r\nHun arme smartgezichten<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
\r\nWil ‘k aaien met gedichten<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nTotdat ze trillen in een zal’ge lach<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 149)20.<\/span><\/a>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

De zin van het dichterschap wordt hier wel zeer uitgesproken aan de orde gesteld. In het oeuvre van dm<\/span> – en niet alleen daar – zijn nog twee andere soorten gedichten te vinden die uitspraken over de po\u00ebtische werkzaamheid bevatten, maar in een minder direkte zin. Soms opent het sonnet dan met een beeld waarvan in het vervolg (veelal in de terzinen) de toepasbaarheid door de schrijver zelf wordt aangegeven,21.<\/span><\/a> maar in andere gevallen moet het gedicht geheel op eigen gezag door de lezer worden uitgelegd, waarbij dan groot verschil van interpretatie mogelijk wordt.22.<\/span><\/a>\r\n<\/p>\r\n\r\n

Wanneer we alle immanent-po\u00ebtische gedichten uit de bundels – op deze drie niveau’s van explicietheid – overzien dan is het zeer wel mogelijk daaruit een samenhangend beeld van dm<\/span>‘s po\u00ebtische opvattingen te destilleren.<\/p>\r\n

[p. 408]<\/div>\r\n

Na aanvankelijk de waarheid te hebben gezocht langs de weg van de wiskunde en de filosofie blijkt tenslotte alleen de dichtkunst – hier voorgesteld als vliegtuig – de mens te kunnen uittillen boven aards verdriet:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nIk weet: bestand tegen de hardste vlagen<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nZijn de twee grote vlakken<\/i>, mijn kwatrijnen<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEn mijn terzinen zullen<\/i>, de twee kleinen<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n‘T evenwicht<\/i>, als ‘t schomm’len mocht<\/i>, veilig schragen<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 104)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Zo verheft de dichter zich boven de aarde en verwerft het even sublieme als eenvoudige inzicht dat Brahman – het eeuwig Zelf – en het eigen Zelf in essentie gelijk zijn. Het is deze Waarheid die zich in het volgende citaat, sprekend ingevoerd, aan de dichter openbaart:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nWat in je rilde<\/i>, toen tot ogenblik<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDe oneindigheid zich samentrok<\/i>, was ik<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nBrahman<\/i>, jouw Zelf. En deze drie zijn Een<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 109)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Vanaf dat moment breekt het besef door dat de wereld maar schijn is (\u2018Maya\u2019 in de Indische wijsbegeerte), sluiers of draperie\u00ebn waarin Brahman zich verhult:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEn dalen zal ik naar mijn hoogste Zelf<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nTot waar het Brahman weeft in stil gewelf<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nZijn visionaire werelddraperie\u00ebn;<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 125)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Wie de wereld zo ervaart, ontdekt de natuur als een juwelenkist vol schatten,23.<\/span><\/a> waarin het kostbaar geheim van Brahman’s bestaan materieel \u2018vertaald\u2019 is.24.<\/span><\/a> De zon – in deze po\u00ebzie telkens weer symbool voor Brahman – straalt op het landschap waardoor het witte licht breekt in kleuren. Zo heeft ook de Brahman-dichter tot taak in het kunstwerk het ongebroken licht in kleuren en vormen \u2018uiteen te zetten\u2019.<\/p>\r\n

[p. 409]<\/div>\r\n
\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDaadloze vorm van ‘t Zelfde<\/i>, schouwt de geest<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nAl ‘t zijnde als wat zal zijn en is geweest<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEn breekt tot kunst ‘t ontzettend licht van God<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 225)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Als dat gelukt wordt de natuur tot \u00e9\u00e9n ontzaglijke spreektrompet voor de dichter,25.<\/span><\/a> zodat zijn po\u00ebzie Brahman’s wereldvuur kan weergeven.<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nWegvlind’rend uit mijn Brahman’s wereldvuur<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nZweeft in Zijn licht door zijn eigen natuur<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nMijn ziel<\/i>, die Hem weerkaatst in poezie<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 168)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Dat speciaal po\u00ebzie hiertoe in staat is komt omdat de gebonden kunst (en meer in het bijzonder het regelvaste sonnet) bij uitstek geschikt is het chaotische te ordenen,26.<\/span><\/a> het planmatige zichtbaar te maken. Zo wordt van Orpheus, de klassieke zanger\/dichter par excellence, gezegd dat<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n(…) met ordenende hand<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nHij profetie\u00ebn uit de snaren sloeg<\/i>;<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 197)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

En ook het alleen als geheel te citeren frappante sonnet over de dichter als bijenhouder (imker) vertelt hoe hij zijn gedachten als bijen uitstuurt om de eeuwige essentie te verzamelen langs de Melkweg en dan neer te leggen in het regelmatige verspatroon:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n‘K zend<\/i>, imker<\/i>, dikwijls mijn gedachtenschaar<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nUit zwermen<\/i>, als de nacht te schitt’ren staat<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nVan wereldbloemen<\/i>, die ontluiken laat<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDe Grote Ziel<\/i>, ontzaglijk visionair<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n‘K ben vreemd in elke aanwezig en vergaar<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nWat mij van eeuw’ge essentie tegenslaat:<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nZo geurt dan in mijn ziel<\/i>, een honingraat<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDe witte roos van Berenike’s Haar<\/i>.27.<\/span><\/a>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>
[p. 410]<\/div>
\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nMijn liefde leidt hun halfbewuste zwerm<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nNaar sterreperken langs de Melkwegberm<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nMijn pauwoog<\/i>, mijn mystische nachtkapel:<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nZij dragen naar hun huis de heil’ge vracht<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEn kneden uit mijn woorden<\/i>, wit en zacht<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nMijn verzen samen<\/i>, cel naast sterlichtcel<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 15)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Bovendien hanteert dm<\/span> overwegend de volgende sonnetvorm: in de kwatrijnen een verschijnsel uit de werkelijkheid, waarvan de bijzondere betekenis in de terzinen wordt toegelicht; deze eenheid van tegendelen is bijzonder geschikt om wat zich in proza\u00efsche woorden maar moeizaam uit laat leggen, in \u00e9\u00e9n sprekend beeld te vangen.<\/p>\r\n\r\n

Het volgende, opnieuw immanent po\u00ebtische gedicht is daar een typerend voorbeeld van. De kwatrijnen beschrijven hoe bepaalde metaalzouten, opgelost in water, kunnen uitkristalliseren tot een zg. \u2018metaalboom\u2019. Zo, zeggen de terzinen, kunnen verborgen krachten in de dichter mooie herinneringsbeelden omzetten in po\u00ebzie.<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nPracht van metaal<\/i>, uit licht en vuur bevroren<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nVerborgen was ‘t in geheimzinnig zout<\/i>:<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nIn ‘t water<\/i>, dat ‘t vervloeid en zwevend houdt<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nSchijnt ‘t kleurige in het kleurloze verloren<\/i>;<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nTot heil’ge wereldwet haar ritme ontvouwt<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEn in het glas ‘t voorjaar begint te gloren<\/i>:<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nHet rijst<\/i>, in stralende opstanding herboren<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nAls zilverpopulier en beukengoud<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nIn korrels van herinneringen zijn<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDe gratie’s vastgelegd van klank en lijn<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nOnzichtbaar verkristald naar eigen wetten:<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>
[p. 411]<\/div>
\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nIn zijn beweeglijkheid ze oplossend<\/i>, wacht<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDe geest op ‘t werken van zijn diepste kracht<\/i> –<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nStil groeit het bos van fonk’lende sonnetten<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 208)28.<\/span><\/a>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Inderdaad zijn herinneringen veelal het materiaal waarmee de dichter werkt:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nIk hoorde<\/i>, half begrijpend<\/i>, lang hen roepen<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nMijn afgrondlijk levende beeldengroepen<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nTot<\/i>, zelf verschrikt<\/i>, ‘k hen naar ‘t bewustzijn trok (…)<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(II, 14)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Die \u2018beeldengroepen\u2019 uit het verleden zijn in dm<\/span>‘s geval heel uiteenlopend van karakter. Soms lijkt het of de grondtoon ervan per definitie smartelijk is:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nZo woelt de smart uit schemering van ziel<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDe strofen op<\/i>, camee\u00ebn van God’s licht<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDat lang geleden uit haar oorsprong viel<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 200)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Het hele oeuvre staat daarmee als op een smartelijk voetstuk29.<\/span><\/a> en de kleur paars, die voor dm<\/span> (en niet alleen voor hem30.<\/span><\/a>) het tragische symboliseerde, schijnt toon-aangevend door het kristalwerk van zijn verzen heen:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDoor kelken van onwezenlijk kristal<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nSchijnt de ondergrond van tragisch-paars fluweel. (…)<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nZo zie ik<\/i>, fijngeslepen<\/i>, diafaan<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nBoven ‘t verdriet dat doorschijnt<\/i>, zwevend staan<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n‘T kristalwerk van mijn verzen<\/i>, rein en koel (…)<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 7)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n
[p. 412]<\/div>\r\n

Het is dan ook niet voor niets dat dm<\/span> zelf, kort voor zijn overlijden, voor de band van de eerste tweedelige uitgave paars linnen uitzocht.31.<\/span><\/a> Soms echter lijkt het verdriet noodzakelijk als motiverende kracht die de mens aanzet tot diepere zelfkennis en het vinden van de Waarheid:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nWeet iemand welke kracht ligt in verdriet<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nZo<\/i>, dat h\u00edj voor het eerst zijn wezen zag (…)<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 103)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Toch is het niet zo dat de dichter steeds vrijelijk over het in de herinnering klaar liggende materiaal kan beschikken; het op zichzelf dorre verleden moet, in zijn termen, \u2018magisch\u2019 bezield raken. Zoals dorre bladeren door het zonlicht schijnbaar tot leven gewekt worden, zo ontvouwt ook de vlinder van het sonnet pas zijn vleugels onder invloed van \u2018vreemd licht\u2019, een omschrijving – lijkt mij – van een inspirerend moment:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nStille magie sprenkelend op het verleden<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nKomt<\/i>, uit onzichtbare oorsprong aangegleden<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nVreemd licht mijn schemering in vlammen zetten<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDe psyche van mijn ziel met jong geflonker<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nWaagt zich<\/i>, weifelend blij<\/i>, uit ‘t oude donker<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEn vangt symmetrisch ‘t licht in vier coupletten<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 220)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Het evoceren van de kindertijd is, juist om het herhaaldelijk vermelde v\u00f3\u00f3rweten van de later bewust beleefde Brahman-waarheid32.<\/span><\/a>, een essenti\u00eble gelukservaring waar hij ook anderen door zijn verzen deelgenoot van wil maken.<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
\r\nVoor hen zal ‘k doen herrijzen<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
\r\nHun jonkheidsparadijzen:<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nOok ik was eenmaal een gelukkig kind;<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 150)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n
[p. 413]<\/div>\r\n

Vaak leveren dan ook de herinneringen aan de nog ongebroken kindertijd de eenvoudigste en meest idyllische verzen op.33.<\/span><\/a> Het oproepen van die beelden ontleent ook juist zijn zin aan het feit dat die kinderjaren een voorafspiegeling zijn van de ongedeelde Adwaita-toestand die alleen daarom al her-innerd34.<\/span><\/a> moet worden, als soelaas voor een leven-in-volwassenheid, dat al wie er zich rekenschap van geeft haast waanzinnig van verdriet moet maken.35.<\/span><\/a> Parallellen met het op zoek gaan naar de verloren tijd, zoals Proust dat in zijn levenswerk beschrijft, zijn hier zeer opvallend. En net als bij Proust kan \u00e9\u00e9n zintuiglijke ervaring het vergeten verleden wakker roepen:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEen reuk<\/i>, een landschap<\/i>, een herinnerd lied<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nRoept op naar ‘t leven<\/i>, wat gestorven scheen<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 214)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

en in concreto<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nIets komt in me op. Maar wat?<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDaar is ‘t (…) een lekk’re lucht:<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
\r\nEr wordt gebakken<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nOujaarsavond! – ‘t Beslag<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nRook zurig; (…)<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(II, 171)36.<\/span><\/a>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Het zijn trouwens niet alleen eigen jeugdervaringen die op deze wijze tot po\u00ebzie worden. Ook kollektieve ervaringen van de jonge mensheid liggen in het onderbewuste van de dichter opgeslagen.37.<\/span><\/a> In een zelfs voor dm<\/span> gedurfd taalgebruik komt dit thema aan de orde in de sonnettencyclus \u2018Bevrijding\u2019 (I, 45-60), waar hij de half-dierlijke sexualiteit van de mensheid in het holbewonerstijdperk nog in zich voelt koken, hetgeen opnieuw een bron van po\u00ebzie blijkt aan te boren:<\/p>\r\n

[p. 414]<\/div>\r\n
\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nJa<\/i>, oerverleden<\/i>, troglodytenbronst<\/i>,38.<\/span><\/a>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDie laait voor de ogen en in de oren bonst<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEjaculeert zich in dit geil sonnet<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 55)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Ook vandaag nog mag dit gelden als een opmerkelijk onomwonden manier om het voortbrengen van po\u00ebzie te karakteriseren. Inderdaad bestaat er voor dm<\/span> geen \u2018hoger\u2019 taalniveau dat geschikter voor po\u00ebzie zou zijn dan de dagelijkse uitdrukkingsmiddelen.39.<\/span><\/a> Waar de Brahman-waarheid zich openbaart in al het bestaande, is ook alles geschikt om dat bestaan uit te drukken, of, zoals dm<\/span> het de Waarheid zelf laat zeggen in een weer zeer expliciet immanent-po\u00ebtisch gedicht:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nBedenk ook dit: je zou tot literaat<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nVerworden zijn<\/i>, had ik je niet geleid:<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nJou leerde mijn Natuur natuurlijkheid<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDie boek’rig versgepruts als leugen haat<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 123)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Het is dan ook heel treffend hoe dm<\/span> eigenlijk als eerste in ons taalgebied werkelijk \u2018de ruimte van het volledig leven\u2019 tot uitdrukking brengt. Dat uit zich niet alleen in het gebruik van spreektaal – zoals we b.v. gezien hebben in het \u2018oude vrijster\u2019-sonnet (I, 69) – maar ook worden alle moderne vindingen van zijn tijd voor zijn werk ingezet: in \u00e9\u00e9n sonnet is sprake van een bioscoopscherm, een stoommachine, een atoom en een molekuul, het ventielenstel van een orgel en een hendel van een automaat die wordt omgezet (II, 125).40.<\/span><\/a>\r\n<\/p>\r\n\r\n

We zagen in I, 220 al dat de Brahman-dichter afhankelijk is van de inval van \u2018vreemd licht\u2019. Enerzijds is dit dichterschap in zijn afhankelijkheid dus noodzakelijk bescheiden:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nMij zelf verguizend<\/i>, denk ik: ‘k ben een buis<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDie ‘t water<\/i>, dat borende bergen tappen<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nUit zee-op-winden<\/i>, tot fontein laat knappen<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nHet licht in van Jehova-Brahman-Zeus<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 156)41.<\/span><\/a>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n
[p. 415]<\/div>\r\n

Anderzijds is de dichter in deze visie toch ook de leidsman, de profeet in de meest letterlijke zin: hij die v\u00f3\u00f3rzegt, opdat anderen het na hem zullen weten:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEn door profeten<\/i>, half bewuste tolken<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nLeiden ze<\/i>42.<\/span><\/a> langzaam de opgang van hun volken:<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nNog denkt ‘t vergankelijke niet ‘t Eeuw’ge na<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 195)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Dit laatste vers is weer een sleutel tot dm<\/span>‘s poetica. Het is mensen nauwelijks gegeven in hun denken een begrip van het Eeuwige te vormen. Daarom is het een funktie van de kunst een beroep te doen op andere menselijke vermogens dan de ratio, zoals het beeldende, het schouwende en het fantastische, om de mystieke ervaring deelachtig te kunnen worden.<\/p>\r\n\r\n

In een van zijn meest bekende gedichten, Aquarium, wordt van de ervaring langs de weg van de kunst ook met zoveel woorden gezegd dat ze \u2018met verstand en weten spot\u2019:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nZo drijft mijn vers in mij<\/i>, zelf deel van God;<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEn iets<\/i>, dat met verstand en weten spot<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nVerbergt zich in kunst’ge doorschijnendheid;<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(II, 79)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Wanneer, elders, dm<\/span> dan ook van het denken zegt dat het \u2018moe van God\u2019 is (I, 226), moet dat niet gelezen worden zoals Ter Braak het interpreteert, nl. als \u2018wonderlijk afgematte bekentenis\u2019,43.<\/span><\/a> maar als fundamentele vaststelling binnen dm<\/span>‘s kunstopvatting, dat de Idee\u00ebnwereld langs de weg van het verstand niet bereikbaar is, hetgeen nu juist aan het dichten zijn unieke betekenis geeft.<\/p>\r\n\r\n

De zin van deze po\u00ebzie is dan – zoals we in de slotterzine van Aquarium zien – dat de lezer de mysterieuze geheimen een ogenblik als ingewijde meebeleeft:<\/p>\r\n

[p. 416]<\/div>\r\n
\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEn wie het leest<\/i>, voelt<\/i>, voor \u00e9\u00e9n ogenblik<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nVerplaatst buiten de grenzen van zijn Ik<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nTrillen ‘t mysterie van zijn eeuwigheid<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(II, 79)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Die mededeelzaamheid, de kommunikatiefunktie, wordt verschillende malen centraal gesteld, o.a. in een heel kenmerkend dm<\/span>-gedicht, waar het mee-voelen van de Brahman-waarheid uiterst plastisch wordt vergeleken met het gevoel dat een schaatser, die heeft afgebonden, kan hebben als hij naar andere rijders kijkt: \u2018’T is in mijn rug of ‘k zelf op schaatsen was\u2019, om te vervolgen:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nZo hoop ‘k dat<\/i>, langs wiens geest mijn verzen glijen<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nAlleen<\/i>, in paren<\/i>, of in lange rijen<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nSchomm’lend op maat en rijm van hollands staal<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDat hij de wind<\/i>, die mij droeg<\/i>, zelf hoort waaien<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEn ‘t fijn slieren en ‘t heerlijk brede zwaaien<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nVoelt van zijn eigen stemming in mijn taal<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 12)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Ondanks deze behoefte \u2018tolk\u2019 te zijn (I, 195) is toch dm<\/span>‘s relatie tot zijn medemensen even ambivalent als die van A. Roland Holst, in wiens werk keer op keer het kontakt met het volle wereldse leven als afleidend wordt afgewezen.44.<\/span><\/a> Zo belijdt ook Adwaita menigmaal dat hij de rust zoekt aan het hart van Brahman, ver van het woeste beweeg aan de oppervlakte:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nAan ‘t wereldoppervlak stormen de dingen:<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nZelfs geen gedruis zal tot in de afgrond dringen<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nWaar stil de ziel aan ‘t hart van Brahman kleeft;<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 91)45.<\/span><\/a>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Het is een soort \u2018spijbelen\u2019 van het dagelijks leven, waardoor de dichter juist zijn plicht vervult:<\/p>\r\n

[p. 417]<\/div>\r\n
\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n‘K zat<\/i>, jong<\/i>, graag in mijn pereboom te deinen:<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nIn de afgeknotte top had ik een plank<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nGetimmerd<\/i>, en gevlochten<\/i>, rank door rank<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nKlimop tot rugleun en veil’ge gordijnen<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nMijn zomerzon zag ‘k in mijn tuinen schijnen<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nZelf in groen licht op wiegelende bank;<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEen open schoolraam galmde in zeur’ge klank<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nVan kale en korte Karels en Pepijnen<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nZo<\/i>, daadloos<\/i>, boven ‘t leven<\/i>, kijk ik toe:<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nMijn wereld ligt in de avondzon; ‘t wordt laat<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nMij zelf en anderen heb ik ondergaan<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n‘K lach om wie zegt<\/i>, dat ik mijn plicht niet doe;<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEn wachtend<\/i>, schommel ik op rijm en maat:<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nNooit heb ik zo<\/i>, als nu<\/i>, mijn plicht gedaan<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 207)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Alleen zo kan hij bereiken dat het werk na zijn dood voor de na hem bestaanden de ware akkoorden zal aanslaan:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDan zal ‘t hun zijn<\/i>, of ze uit mijn verzen hoorden<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nAls uit ver<\/i>, open kerkportaal<\/i>, akkoorden<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nVan een verwaaiend oratorium<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(II, 82)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Als we nu trachten proza\u00efsch samen te vatten waar de poetikale opvattingen46.<\/span><\/a> van dm<\/span> op neerkomen, dan konstateren we het volgende. De dichter stelt zich tot taak zijn verworven inzicht in de ide\u00eble eenheid van al het bestaande uit te drukken in beelden aan de waarneembare werkelijkheid ontleend, aangezien de fysische wereld nu eenmaal de waarneembare vorm is waarin het geestelijk principe, \u2018Brahman\u2019, zich verhult. De po\u00ebzie is door zijn gebonden vorm in staat de verborgen ordening en harmonie\r\n<\/p>

[p. 418]<\/div>

zichtbaar te maken. Als de dichter zich openstelt voor de in hem werkzame Waarheid, kan hij in hem bezonken herinneringen en kollektief onderbewuste gegevens uit het verleden van de mensheid tot leven wekken. Met name de beelden uit de ongebroken, geborgen kindertijd blijken voor zijn doel vruchtbaar materiaal.<\/p>\r\n\r\n

Het taalgebruik dient daarbij vooral natuurlijk te zijn: geen esthetiserende stijl, maar alledaagse, bewust antiliteraire taal, opdat de dichter als ingewijde juist de niet-ingewijden zal kunnen bereiken. In die zin is hij de trotsbewuste profeet, hoezeer hij zich ook anderzijds afhankelijk weet van het kunstenaarschap dat in hem scheppend werkzaam is:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nHet Eeuw’ge (…)<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
\r\nkunst’naar van gedachten<\/i>, zet<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nMijn woorden saam tot kristallen sonnet<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nWaarin onzichtbaar ‘t diepste leven trilt<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(II, 6)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Hoewel binnen deze opvatting de dichter dus een taak als geestelijk leidsman heeft tegenover zijn medemensen, dient hij zich toch verre te houden van het oppervlakkige dagelijkse leven dat van de essenties afleidt.47.<\/span><\/a>\r\n<\/p>\r\n\r\n

Aan de hand van dit dichterlijk programma zal het mogelijk zijn steeds meer gedichten als immanent po\u00ebtisch te herkennen, die op het eerste gezicht onschuldige natuurtafreeltjes leken.48.<\/span><\/a> Zo zal men na kennisname van dm<\/span>‘s kenmerkende begrippen-arsenaal gemakkelijk beamen dat in het volgende sonnet de beschreven libel symbool is voor de dichterlijke werkzaamheid.<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nSchomm’lend weegschaaltje<\/i>, ritselt de libel<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nBoven het zomers-broeiende moeras:<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nOp smalle strookjes van blauw-glinst’rend glas<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nVerschiet ‘t groen streepje<\/i>, als een vonk zo snel<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nHij zit. Het knappen van een waterbel<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nKlinkt als een paukenslag dwars door de bas<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>
[p. 419]<\/div>
\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nVan ‘t kevertje<\/i>, dan rondzwerft over ‘t gras<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nBij ‘t ijl tink’len van ‘t blauwe klokkenspel:<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nOpzwirt hij<\/i>, tuimelt<\/i>, zwenkt en rijst en daalt;<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n‘T lijkt of aan ‘t spargroen een levende naald<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nHet zonnespinsel hecht met blauwe lussen;<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDaar staat hij zwevend in ‘t neerklett’rend licht<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nVlak boven ‘t water; plots’ling is ‘t<\/i>, als ligt<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEen blauwgroen strikje op flikk’rend speldenkussen<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(II, 15)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Immers, de libel hecht het zonnespinsel aan het sparregroen, verbindt daarmee het zonnelicht en de natuur tot een kunstig borduurwerk. Als men daarbij bedenkt dat libel, helikopter en aeroplaan (= vliegtuig) ook in andere gedichten voor het dichterschap staan49.<\/span><\/a> en dat het zonlicht op tal van plaatsen onmiskenbaar naar Brahman verwijst,50.<\/span><\/a> dan hoeft de hier gegeven duiding niet als \u2018hineininterpretieren\u2019 te worden afgewezen.<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

Een dusdanige po\u00ebzie-opvatting, die in de werkelijkheid een wezenlijker werkelijkheid wil onthullen, zal door iedereen die zich met de geschiedenis van literaire stromingen heeft beziggehouden als symbolistisch worden herkend. Hoezeer dm<\/span> dus ook in afzondering van het literaire leven,51.<\/span><\/a> tussen 1913 en 1919 zijn dichtwerk heeft geschreven en hoezeer ook de door hem verkondigde waarheid in de eerste plaats zijn persoonlijke visie vertegenwoordigt, toch blijkt zijn op vatting van het dichterschap in grote lijnen verwant met de stroming van het symbolisme, zoals die zich ook elders in Europa met name tussen de jaren 1880 en 1910 heeft gemanifesteerd.<\/p>\r\n\r\n

Het spreekt overigens vanzelf dat gebrek aan kontakt met de offici\u00eble literaire wereld niet hoeft in te houden dat dm<\/span> het werk van zijn tijdgenoten niet zou kennen. Van het tegendeel getuigen trouwens de talrijke aanwijsbare reminiscenties in zijn po\u00ebzie naar werk van andere Nederlandse dichters.52.<\/span><\/a> De vorm van de strofische gedichten \u2018Thuiskomst\u2019 en \u2018Dat<\/i> ben jij\u2019\r\n<\/p>

[p. 420]<\/div>

lijkt ook rechtstreeks aan Gorters Mei<\/i> ontleend.53.<\/span><\/a>\r\n<\/p>\r\n\r\n

Dat neemt niet weg dat het dichterschap van dm<\/span> zich uit een sterke persoonlijke aandrift heeft ontwikkeld en tal van individuele en originele trekken vertoont. Maar menige onvoorwaardelijke bewonderaar van het oeuvre heeft dit aspekt toch overschat. Zo schrijft Victor van Vriesland in een herdenkingsartikel.54.<\/span><\/a> \u2018Maar geen stelsel, geen dogma, geen kerk of school of sekte, geen formulerende en begrenzende indeling kan aanspraak op de dichter Adwaita maken. Hij was alleen zichzelf gelijk\u2019.<\/p>\r\n\r\n

Het is daarom interessant, nu de uitgangspunten van het oeuvre niettemin symbolistisch blijken, na te gaan of, en in hoeverre de overige kenmerken die men bepalend acht voor de stroming van het symbolisme, in dm<\/span>‘s verzen zijn terug te vinden.<\/p>\r\n\r\n

Temeer is dit van belang omdat het binnen de Nederlandse literatuurgeschiedenis niet gebruikelijk is dm<\/span> als symbolist in te halen. Wel stelt Stuiveling vast dat Adwaita de po\u00ebzie der Idee \u2018op de meest indrukwekkende wijze (heeft) voortgezet en voltooid\u2019,55.<\/span><\/a> maar de stroming van het symbolisme zelf wordt ook door hem in verband met dm<\/span> niet genoemd.<\/p>\r\n\r\n

Nu vormt inderdaad in de literaire geschiedschrijving het stromingsbegrip een haast onoplosbaar probleem. Wil men meer doen dan het chronologisch beschrijven van alle publikaties, zoals die in een bepaald land van de persen zijn gerold, dan lijkt het onontkoombaar naar verwantschappen te speuren en groepen schrijvers en werken te onderscheiden die meer dan hun tijdsbepaling gemeen hebben. Daarom is er een legitieme behoefte aan een hanteerbaar stromingsbegrip dat voor bepaalde literaire generaties of scholen gemeenschappelijke kenmerken aanwijst op het punt van thematiek of vormgeving.<\/p>\r\n\r\n

Als men vermoedt dat in een bepaalde periode een gemeenschappelijke poetica werd gevolgd, probeert men na bestudering van de voornaamste werken zelf en van de gepubliceerde manifesten, programmatische artikelen in tijdschriften, zelfbeschouwingen, kritieken en interviews, een beeld op te bouwen van het samenhangende stelsel van normen, waarden en opvattingen waaraan schrijvers en dichters in het betreffende tijdperk trachtten te beantwoorden. Natuurlijk bestaat er in geen enkele periode een werkelijke eenheid van opvattingen; steeds zijn er dissidenten, schrij-<\/p>

[p. 421]<\/div>

vers en werken die niet passen in het beeld van de stroming. Bovendien bevat geen enkel werk de op te sommen literaire kenmerken allemaal. Hoogstens is er sprake van een ideaal dat gedurende enige tijd vrij algemeen wordt nagestreefd.<\/p>\r\n\r\n

Voor het symbolisme gelden extra komplikaties56.<\/span><\/a>: het geldt hier een stroming waarvoor alleen in Frankrijk met zoveel woorden programmatische manifesten zijn geschreven; toen verwante po\u00ebzie in ons land begon te verschijnen, was men in Frankrijk al weer een andere richting ingeslagen (\u2018l’\u00e9cole romane\u2019 1891) zodat de periode-grenzen in de verschillende taalgebieden niet parallellopen; bovendien noemden de schrijvers die achteraf tot de Nederlandse symbolistische school gerekend kunnen worden en die in het tijdschrift dat aan de stroming leiding trachtte te geven (De beweging<\/i> 1905-1919) publiceerden, zichzelf nooit symbolisten, maar schrijvers van \u2018geestelijke kunst\u2019, \u2018idee\u00ebnkunst\u2019 o.i.d. Tenslotte wordt het symbolisme in de voornaamste publikaties onderverdeeld in verwarrende substromingen als postsymbolisme en neo-klassicisme die vooral zeer verschillende stilistische kenmerken vertonen.<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

Toch lijkt het mogelijk uit de veelheid van opvattingen een grootste gemene deler af te leiden: een groep kenmerken die algemeen bepalend voor het symbolisme geacht worden.<\/p>\r\n\r\n

Het gaat dan om een kunstrichting die rond de jongste eeuwwisseling de transcendente wereld achter de onmiddellijk waarneembare verschijnselen wil verkennen als reaktie op de schoonheidscultus en het materialisme van de l’art pour l’art-richtingen welke men als \u2018oppervlakkig\u2019 verwerpt. Vooreerst is kenmerkend voor deze richting dat de dichters in tegenstelling tot het voorafgaande \u2018impressionisme\u2019 van Tachtig (of de Parnassuspo\u00ebzie in Frankrijk) niet langer het pittoreske nastreven, het z.g. schilderen in woorden, maar eerder aansluiting zoeken bij de muziek<\/i>.<\/p>\r\n\r\n

Verlaine had zijn \u2018Art po\u00e9tique\u2019 (van 1883) al ingezet met \u2018De la musique avant toute chose\u2019 en ook andere theoretici57.<\/span><\/a> wijzen op het belang van het uitbeelden d.m.v. klanken. De muziek is immers voor de symbolist de minst aan de materie gebonden kunstvorm die naar eigen wetten harmonie\u00ebn en akkoorden bouwt uit abstrakte klanken en daarom bij uitstek in\r\n<\/p>

[p. 422]<\/div>

staat is een brug te slaan naar de sfeer van het immateri\u00eble. Welnu, bij dm<\/span> is deze uitgesproken voorkeur voor de muziek heel manifest aanwezig. In de aanvang van \u2018In de Hoogte\u2019 vertelt de dichter dat hij \u2018zijn aeroplaan van kunst\u2019 al lang had klaarstaan op de zolder van zijn geest. Als hij een schoonheidservaring ondergaat, lijkt dit instrument te willen zingen:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nMaar vierde schoonheid is mijn ziel haar feest<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDan trilde ‘t in zijn vleugels als gezang<\/i>;<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nIk leunde er tegen bij zonsondergang:<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDan gonsde ‘t<\/i>, diep; maar bij muziek het meest<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 101)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Muziek treft hem dus het diepst. En talrijk zijn dan ook de verwijzingen naar komponisten in zijn po\u00ebzie, vooral naar Bach (I, 112, I, 122, I, 219), Richard Strauss (I, 155, I, 207, II, 101, II, 196), Mahler (I, 49, I, 231), Mozart (I, 34), Mendelssohn (I, 137, II, 133) en natuurlijk Wagner!58.<\/span><\/a> Wagner werd nu eenmaal als schepper van het \u2018Gesamtkunstwerk\u2019 gedurende de hele periode van het symbolisme beschouwd als de kunstenaar die in en door de samenwerking van musicus, beeldend kunstenaar, dichter en toneelspeler het ideaal had bereikt van een gemeenschap van \u2018mensen van de geest\u2019, die juist door hun kollektieve inspanning het ide\u00eble doel het dichts zouden kunnen benaderen.59.<\/span><\/a>\r\n<\/p>\r\n\r\n

Expliciet rekent dm<\/span> dan ook op<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n‘T ekstatisch Wagnern van mijn taalorkest<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 150)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

En in \u00e9\u00e9n van de openingssonnetten van het eerste deel hoopt hij met zijn oeuvre voor Brahman’s Licht een waardige graal te maken, die hij vervolgens zo aanduidt:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nZwevende hangt godlijk zijn zalig gloren<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEn mysterie zingen zijn vlammenkoren<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nStatig rijzend<\/i>, majesteitlijk koraal<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 11)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n
[p. 423]<\/div>\r\n

In het slot van dit sonnet wordt bovendien met nadruk een vergelijking gemaakt met Wagner’s opera Parsifal, waarin het graal-motief immers ook een centrale rol speelt.<\/p>\r\n\r\n

Voorts zijn er heel wat gedichten die de zichtbare wereld met muziek60.<\/span><\/a> of muziekinstrumenten gelijkstellen en daaruit moet de dichter dan zijn \u2018vox hunana\u2019 laten opklinken (I, 122). Typerend is in dit verband I, 137 waarin de muziekvergelijking heel konsekwent wordt volgehouden: vijf telegraafdraden langs de spoorbaan vormen de notenbalk, een berk de vioolsleutel, zwaluwen de noten, terwijl het boogje van de maan tenslotte als \u2018point d’orgue\u2019 (orgelpunt) verschijnt.<\/p>\r\n\r\n

Treffend is ook de vergelijking tussen literatuur en muziek uitgewerkt in een sonnet uit de reeks \u2018Trots\u2019 (I, 229-237), waar de dichter zich als een dirigent voelt die zijn \u2018steig’rende oktaven\u2019 voortjaagt (I, 234); hier verwijst het woord oktaaf immers evenzeer naar de toonladder als naar de technische term voor de eerste acht verzen van het sonnet.<\/p>\r\n\r\n

Misschien nog opvallender zijn de passages waarin dm<\/span> wat hierboven als beginsel werd vermeld: het samengaan van po\u00ebzie en muziek, metterdaad in praktijk brengt, althans voor zover een dichter muziek kan \u2018vertalen\u2019: door met klankeffekten zijn beelden te ondersteunen.<\/p>\r\n\r\n

Befaamd is het voorbeeld waar dm<\/span> de echo van een schot dat door het gebergte dreunt in woorden na laat klinken:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nLang rolt<\/i>, een bol van klank<\/i>, de knal van ‘t schot<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nBonzend van wand tot wand<\/i>, ‘t gebergte rond (…)<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 129)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

In een andere passage beschrijft hij een marche fun\u00e8bre als volgt:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nOmfloersde roffel<\/i>, dof op holle trom<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nKlonk donker op om somb’re horizon<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nToen liet de hoge monnik ‘t zwart gegrom<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nVan ‘t stormend orgel dond’ren<\/i>, en begon<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDe marche fun\u00e8bre op God’s ondergang<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 20)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n
[p. 424]<\/div>\r\n

Soms is het een uiterst funktioneel gebruikte allitteratie die het klankschilderend effekt bewerkstelligt, zoals deze op l die een herfstdraad doet zweven:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nAls herfstdraad licht<\/i>, die luchtig ligt op lucht (…)<\/i>;<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 150)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

soms ook is het een kombinatie van stafrijm en assonantie die het opgeroepen beeld accentueert, zoals dat van riet, waar de wind door ruist:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n‘T bedrijvig knikkend<\/i>, gnifflend<\/i>, gich’lend riet (…)<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 94)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Tenslotte blijkt het belang dat dm<\/span> hechtte aan de klankwaarde van zijn vers uit zijn aandacht voor het rijm, waarbij hij vooral in zijn strofische gedichten hoge eisen aan de eigen virtuositeit stelde. In korte versregels moest dan tot driemaal achtereen dezelfde rijmklank optreden, zonder gewrongen zinsbouw en zonder dat het vers aan verstaanbaarheid mocht inboeten.61.<\/span><\/a>\r\n<\/p>\r\n\r\n

E\u00e9n voorbeeld mag volstaan om te laten zien dat hij daarbij zelfs dubbelrijm niet uit de weg ging, waardoor mijns inziens het ideaal van taalmuziek heel dicht benaderd wordt:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nKind<\/i>, wenste ik: \u2018Groot te zijn!\u2019<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nGroot<\/i>, dikwijls: dood te zijn;<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nOud<\/i>, zie ik ‘t grote klein<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
\r\nEn ‘t kleine heilig<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(II, 171)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

In de symbolistische versleer was het op elkaar doen inwerken van de verschillende kunsten om onderling het effekt te versterken niet de enige manier om verder te reiken dan met \u2018gewone\u2019 kunstmiddelen haalbaar was. Hetzelfde doel werd ook gediend met het veel besproken middel van de synesthesie<\/i>. Rimbaud heeft in 187162.<\/span><\/a> voor het eerst met zoveel woorden\r\n<\/p>

[p. 425]<\/div>

het recept van de bewuste \u2018d\u00e9r\u00e8glement de tous les sens\u2019 (ontregeling van alle zintuigen) aangeprezen en bij Baudelaire vinden we al de veel geciteerde toepassingen in het sonnet Correspondances63.<\/span><\/a> van kort na 1850.<\/p>\r\n\r\n

Ook bij D\u00e8r Mouw komen de verschillende zintuigindrukken elkaar regelmatig versterken en ondersteunen. Uitdrukkelijk vermeldt hij een keer dat het doel van zijn verzen zou zijn, als een muzikale Calame (Zwitsers landschapschilder van 1810-1864), de natuur te schilderen \u2018met klankpenselen\u2019 (II, 162). Herhaaldelijk worden dan ook klankeffekten met visuele beelden vergeleken: als Orpheus in de onderwereld begint te spelen, lijkt het<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n(…) of door ‘t lange grauw op de Acheron<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEen vlucht van schitt’rend gele vogels vloog<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 184)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Soms wordt de relatie tussen het hoorbare en het zichtbare nog dwingender verwoord als dm<\/span> daartoe strikte (semantisch-) taalkundige keuzeregels overtreedt en geluiden bv. als tastbaarheden voorstelt:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nUit zonn’ge bomen dropte op zonnige aard’<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nOveral neer de zonn’ge vinkenslag;<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 8)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

of als hij het ontbreken van geluid als \u2018een halve bol van stilte\u2019 (I, 33) omschrijft die over hem heen staat. Die gelijkstelling wordt dan verder uitgewerkt, als een stoomfluit door die kristallen bol \u2018een tunnel boort\u2019 en voorts:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEen blaf<\/i>, ginds<\/i>, hakt een gat; en recht en smal<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nKnapt een spleet open<\/i>, tot mijn oor hem stuit<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 33)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Maar ook andere zintuigindrukken delen in de synesthetische waarneming: wanneer de dichter bv. laverend glijdt<\/p>\r\n

[p. 426]<\/div>\r\n
\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nOver deining<\/i>, warmzoet<\/i>, van golven geur<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 14)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Typerend voor de symbolistische dichter is dus dat hij alle ongewone, desnoods ongrammatikale middelen die de taal hem biedt, exploiteert om dat wat zich in een strikt logisch betoog niet laat uiteenzetten – in dm<\/span>‘s oeuvre de essenti\u00eble eenheid van mens en wereld in Brahman – toch te kunnen verwoorden.<\/p>\r\n\r\n

Een van de met dit doel toegepaste middelen die in de secundaire literatuur over het symbolisme (te) weinig aandacht krijgt is de poging om primitieve wijsheid aan te boren die in de oorspronkelijke taaltuitingen van vroeger generaties verankerd zou liggen. Omdat het hier zou gaan om aanvankelijk sterk-beeldende betekenissen van woorden en uitdrukkingen, die in de omgangstaal als het ware zouden zijn uitgesleten, is de dichter er op uit die grondbetekenis – het etymon – weer in ere te herstellen; in een daarop afgestemd versverband roept hij het originele beeld dan weer op. Vestdijk is bij mijn weten in ons taalgebied de enige die voor dit verschijnsel aandacht vraagt in zijn essay De glanzende kiemcel<\/i>,64.<\/span><\/a>, maar hij wijst niet op de bijzondere waarde die juist de symbolistische dichter vanuit zijn poetica aan dit taalinstrument hecht.<\/p>\r\n\r\n

Dat ook dm<\/span> als dichter aanspraak wil maken op de erfenis uit de voortijd die in het taalmateriaal ligt opgeslagen (in de \u2018schachten van de taal\u2019 I, 9) komt met zoveel woorden aan de orde als hij van de dichter zegt<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
\r\n(…) uit de graven<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nIn mensenziel ploegt hij wat<\/i>, nu begraven<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nWilde oertijd kende en nog de sage kent<\/i>65.<\/span><\/a>;<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 234)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Wat zo op de bodem van de geest begraven ligt kan aan de oppervlakte komen in staande uitdrukkingen die hun oorspronkelijke zeggingskracht via de hier bedoelde operatie van de \u2018heretymologisering<\/i>\u2019 terugwinnen.66.<\/span><\/a> Zo wordt de uitgesleten, vervaagde betekenis van \u2018alle registers opentrekken\u2019 weer volledig opgeroepen in een passage waar de Waarheid de dichter eerst met een orgel heeft vergeleken en dan vervolgt met<\/p>\r\n

[p. 427]<\/div>\r\n
\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nNu ik al jouw registers openruk (…)<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 122)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Hetzelfde gebeurt met de uitdrukking \u2018een kleur krijgen\u2019, waarvan in het volgende citaat de gefixeerde betekenis \u2018zich schamen\u2019 wordt teruggedrongen ten gunste van het letterlijke kleuren of rood worden door het kontrast met het er naast geplaatste wit:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEn ijdelheid applaudisseert niet meer<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nMaar krijgt een kleur naast zijn witte adoratie<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 156)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

De context – en vaak een kontrasterende context – is dus bepalend voor het heretymologiseren. Opmerkelijk is bv. het oprakelen van de visuele grondbetekenis in het woord \u2018gezicht\u2019 door het gebruik in de kombinatie \u2018blind gezicht\u2019 (I, 67). En de letterlijke betekenis van \u2018schering en inslag\u2019 wordt versterkt door de staande uitdrukking weer in relatie te brengen met \u2018weefsel\u2019: Zijn gedachten hopen te leren<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nWat inslag is<\/i>, wat schering<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nWat ‘t mechanisme van wereldtextuur<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 143)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

\r\ndm<\/span> zou geen classicus geweest zijn als hij de bloot te leggen etymologische wortel niet juist vaak in woorden van griekse of latijnse oorsprong had laten meespelen. Natuurlijk is het effekt zelden objektief aantoonbaar; zo kan niet bew\u00e8zen worden dat in \u2018profeet\u2019 (I, 195) v\u00f3\u00f3r-zegger meeklinkt, zelfs al volgt daarop dat de volkeren op aarde moeite hebben het Eeuwige (de boodschap van de profeet) na te denken<\/i>. Maar dat het nadenken zelf hier in ongewone, etymologisch-verklarende zin wordt gebruikt staat wel vast.<\/p>\r\n\r\n

Zo is ook onaanvechtbaar dat de griekse betekenis van psyche (vlinder) wordt opgeroepen in een sonnet dat in het handschrift zelfs de titel Vlinder droeg, en waar in het oktaaf ook een dagpauwoog wordt beschreven.<\/p>\r\n\r\n

De laatste, al eerder geciteerde terzine luidt dan:<\/p>\r\n

[p. 428]<\/div>\r\n
\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDe psyche van mijn ziel met jong geflonker<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nWaagt zich<\/i>, weifelend blij<\/i>, uit ‘t oude donker<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEn vangt symmetrisch ‘t licht in vier coupletten<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 220)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Al even onmiskenbaar is het dat dm<\/span> in de wiskundige term \u2018integraal\u2019 het oorspronkelijke tot-eenheid-maken laat meespelen door er de term \u2018integratie\u2019 naast te zetten en het sonnet te besluiten met de vaststelling dat<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n(…) uit versplint’ring de eeuwig machtige Eenheid<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nAls kunst zichzelf in integrum [heeft] hersteld<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(II, 11)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Wie voor dit speciale woordgebruik een zekere gevoeligheid ontwikkelt zal deze voorbeelden zonder moeite met een lange lijst kunnen aanvullen waar telkens door ongewone plaatsing zelfs heel gewone woorden een verloren betekenis-nuance terugwinnen, zoals \u2018geestdriftig\u2019 in \u2018geestdriftige wijn\u2019 (I, 189) en \u2018optocht\u2019 in een vers waar Orpheus weer naar de bovenwereld terugklimt: \u2018Hij ging, een optocht\u2019 (I, 198). Zo ook het woord \u2018herinnering\u2019 dat op tal van plaatsen (en zelfs als titel van een hele reeks) het letterlijk weer-te-binnen-brengen suggereert.67.<\/span><\/a>\r\n<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

Een vierde proc\u00e9d\u00e9 om woorden extra zeggingskracht te verlenen is het gebruik van neologismen<\/i>. De bestaande woordenschat van de taal is als het ware ontoereikend en wordt uitgebreid met nieuwvormingen die de uitzonderlijke funktie van het taalgebruik binnen deze po\u00ebzie benadrukken. Het minst ver gaat in dit verband het overgankelijk maken van onovergankelijke werkwoorden, zoals hopen in \u2018Hier hoopten zij de lering\u2019 (I, 143) en (mee)schreien in \u2018De hemel schreit haar (…) diep met zich mee\u2019 (I, 210). Maar dm<\/span> beperkt het verschijnsel voornamelijk tot het werkwoordelijk gebruik van naamwoorden. Zo kre\u00ebert hij \u2018bediademen\u2019 (I, 56), \u2018bioscoperen\u2019 (sic) (I, 42), \u2018vleermuizen\u2019 (I, 142), \u2018nachtegalen\u2019, \u2018vinken\u2019 (I, 122) en \u2018merelen\u2019 (I, 147). We treffen ook – zelfs twee maal – het deelwoord \u2018geskaphanderd\u2019 aan (= in een duikerpak gestoken) dat zo onbegrijpelijk is\r\n<\/p>

[p. 429]<\/div>

dat zelfs Fresco, dm<\/span>-kenner bij uitstek, het verkeerd opvat.68.<\/span><\/a>\r\n<\/p>\r\n\r\n

Maar kenmerkender is natuurlijk voor dm<\/span> dat hij de grenzen van het gangbare dichterlijke jargon van zijn tijd ver heeft verlegd door in zijn po\u00ebzie termen uit de dagelijkse werkelijkheid te importeren die als absoluut onverenigbaar met de dichtkunst golden. Hij gaat hierin nog heel wat verder dan Gorter in zijn Mei. Zo gebruik hij zonder blikken of blozen en nog wel in blasfemisch verband het werkwoord kotsen (\u2018Gekotst heb ik van Christus en zijn God\u2019 – I, 152), \u2018knurven\u2019 en \u2018lurven\u2019 (I, 113) en \u2018ejaculeren\u2019 (I, 55). Hij vormt een woordt als \u2018kwijldraderig\u2019 (I, 90); hij beschrijft een oude vrouw als \u2018suf gejongd, gedwee\u00eb sloof, met uitgezakte buik\u2019 (I, 68). Bovenal voert hij modernismen in die door hun nieuwheid min of meer op de \u2018nieuwe zakelijkheid\u2019 vooruitlopen: \u2018freewheelen\u2019 (I, 128) en elektrische straatlantaarns (I, 63).69.<\/span><\/a> In II, 12 rijdt een \u2018stinkende auto\u2019 voorbij en naast ontelbare treinen is er driemaal sprake van een tram (II, 81, II, 159) en zelfs op een manier die sterk naar een gedicht van Vasalis vooruitwijst70.<\/span><\/a>:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDe tram een blok van gelig schijnsel<\/i>, rijdt<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nTussen twee lichtrechthoeken af en aan<\/i>;<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(II, 164)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Samen met, en in kontrast tot de meest gekompliceerde traditioneel-klassieke retorische figuren (chiasme,71.<\/span><\/a> asyndeton,72.<\/span><\/a> polysyndeton,73.<\/span><\/a> enallage,74.<\/span><\/a> oxymoron75.<\/span><\/a> e.v.a.)76.<\/span><\/a> ontstaat een hoogst ongebruikelijk, uit tegendelen opgebouwd taaleigen dat niettemin in zijn samengaan van traditie en vernieuwing typisch symbolistisch is, omdat de uiterste mogelijkheden van het taalmateriaal voor het onalledaagse doel ge\u00ebxploiteerd dienen te worden.<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

Maar al deze pogingen om het woord binnen het gedicht in zo’n dwingend verband te plaatsen dat het een geschikter instrument zou worden voor de idealistische doeleinden, leken de symbolistische dichter veelal nog onvoldoende: het individuele vers werd toch als te nietig ervaren om het oneindige raadsel te omvatten. Begrijpelijk is dan ook de behoefte om de losse verzen zelf weer in een groter verband te integreren. Vandaar de poetikale norm van de reeksenbouw<\/i>.<\/p>\r\n

[p. 430]<\/div>\r\n

Ook op dit punt heeft Vestdijk het duidelijkst de aandacht gevestigd door de samenhang te onderzoeken in Verwey’s gedichtencycli.77.<\/span><\/a> Verwey is in dit verband ook wel een heel opmerkelijk voorbeeld, omdat hij zijn reeksen vaak kombineerde tot superreeksen, die zelf weer zorgvuldig in het verband van de bundel werden ingepast, waarna alle bundels samen tenslotte de twee delen Oorspronkelijk dichtwerk<\/i> opleverden.<\/p>\r\n\r\n

Dat daaruit dan ook eigenlijk geen gedichten losgemaakt mochten worden, bijvoorbeeld voor bloemlezingen,78.<\/span><\/a> is begrijpelijk voor wie, m\u00e9t Verwey, alle individuele verzen ziet als bouwstenen voor het grote samenhangende betoog, waartoe zij als eenlingen niet bij machte zijn.<\/p>\r\n\r\n

Ook dit kenmerk van de reeksenbouw treffen we weer heel opvallend bij dm<\/span> aan. Er zijn heel kleine reeksen van enkele sonnetten, zoals I 9, 10 en 11, die ook als zelfstandige gedichten kunnen worden gelezen, maar ook lange doorgekomponeerde cycli als de sonnetten II, 21 t\/m 77 die de gezamenlijke titel \u2018Brahman’s liefdefeest\u2019 dragen en inderdaad een verhalend karakter vertonen waarbuiten ze, zelfstandig, niet te begrijpen zijn.<\/p>\r\n\r\n

Niet steeds zijn de zo tot een geheel verbonden reeksen, precies ontstaan in de volgorde waarin ze nu gepresenteerd worden. Zo is in de reeks \u2018In de Hoogte\u2019 (I, 99-125) het sonnet I, 112 naar alle waarschijnlijkheid later ingevoegd.79.<\/span><\/a> Het valt dan ook enigszins buiten het verhalende kader van de context, maar past tenslotte toch om andere redenen in de reeks. Blijkt hier al uit hoe zorgvuldig de plaatsing van individuele gedichten binnen de bundel(s) is overwogen, datzelfde spreekt nog sterker uit de wijze waarop de ogenschijnlijk onsamenhangende sonnetten gegroepeerd zijn. Vaak is er dan in die gedichten bij nader inzien \u00e9\u00e9n motief aan te wijzen dat hen aan elkaar schakelt: zo sjerpt de storm zich in I, 57 een regenboog om; die sjerp legt dan een thematisch verband met I, 58 waar de zon zich met een sjaal staat te draperen; in I, 59 heeft de ik de \u2018melkwegvaan\u2019 als een banier in handen en deze hele voorbereiding leidt dan tot het planetenbal dat in I, 62 plaatsvindt. Het thema van het Christendom is intussen in I, 60 aangesneden en wordt vervolgens uitgewerkt in I, 63 en volgende. Het laatste sonnet met deze thematiek is I, 67, waarin terloops het motief van het haar van een meisje ter sprake komt. Dit brengt op zijn beurt een verbinding tot stand met I, 68 – het sonnet over het jonge bruidje – waarop\r\n<\/p>

[p. 431]<\/div>

kontrastrijk I, 69 – het gedicht over de oude vrijster – aansluit. Zo gezien, zijn er dus telkens thematisch verbonden reeksen, die onderling in elkaar haken door een gemeenschappelijk motief.<\/p>\r\n\r\n

Natuurlijk is zo’n verband niet voor ieder individueel gedicht uit beide bundels aanwijsbaar, maar ook het tweede deel, waarvan de uiteindelijke samenstelling mede door Van Vriesland is bepaald, vertoont vergelijkbare thematische verwantschappen in bij elkaar geplaatste verzen, zoals de reeks (autobiografische) gedichten (II, 125-151)80.<\/span><\/a> die door het motief van de roodharige geliefde en haar carri\u00e8re als Wagner-zangeres worden verbonden. Dat Brahman I en II als typisch symbolistische bundels dan ook een min of meer doorgekomponeerd \u2018betoog\u2019 vormen laat zich mijns inziens niet bestrijden, al kan het evenmin onomstotelijk bewezen worden.<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

Naast de genoemde formele kunstgrepen die de symbolistische poetica bepalen, wordt door de handboeken gewoonlijk ook melding gemaakt van een aantal onderwerpen die binnen het symbolisme bij voorkeur worden behandeld. Ook deze wil ik hier ter afsluiting summier de revue laten passeren.<\/p>\r\n\r\n

In het voetspoor van – met name – de Duitse idealistische wijsbegeerte achten de symbolistische kunstenaars de buitenwereld \u2018an sich\u2019 onkenbaar. Wel wordt, zoals gezegd, de \u2018identiteitsfilosofie\u2019 aanvaard: mens en wereld, mikro- en makrokosmos, zijn wezenlijk gelijk. Om de werkelijkheid te doorgronden bestaat dus geen andere weg dan zich in het eigen wezen te verdiepen. Vandaar dat symbolistische po\u00ebzie zich veelal buigt over de subtielste nuances van het eigen gemoedsleven. Als een afzonderlijk, vroeg stadium in de symbolistische ontwikkeling wordt deze tendens wel onderscheiden als \u2018psychisch (of \u201chuman\u201d) symbolisme\u2019.81.<\/span><\/a>\r\n<\/p>\r\n\r\n

Zo is ook door dm<\/span> een aanzienlijk deel van zijn oeuvre gewijd aan het innerlijk geestesleven, maar bij hem is dit niet langer een onbewuste noodzaak. Hij thematiseert wat er in hem omgaat bewust, en wel het meest opvallend in de lange reeks \u2018Brahman’s liefdefeest\u2019 (II, 21-77), waarin het ik, opgesloten in zijn bewustzijnshuis, omringd door zijn gedachten en trachtend een opstand van zijn verdrongen wensen te bezweren, de hoofdpersoon is.<\/p>\r\n

[p. 432]<\/div>\r\n

Maar ook in tal van afzonderlijke sonnetten is het innerlijk leven, soms gezien als een museum vol beeldengroepen, het hoofdthema:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nWonderlijk leven in vreemd-doods museum<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nMarm’ren en bronzen beelden<\/i>, zaal naast zaal<\/i>;<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(II, 14)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Alleen blijft de po\u00ebzie van dm<\/span> niet bij dit psychisch symbolisme stilstaan. Hij behoort eerder tot de latere, meer bewust-wijsgerige symbolisten82.<\/span><\/a> die een uitweg zien uit dat vroegere vastlopen in zelfbeschouwing. Het hieruit voortvloeiende streven om het kennisprobleem op te lossen door naar korrespondenties te zoeken tussen binnen- en buitenwereld is dan ook een van de voornaamste motieven bij Adwaita die – tenslotte – de uitweg uit de tweespalt kent:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nZo weet ik me in de Grote Ziel omsponnen<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDoor wereldvisioen van eigen zonnen:<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nIk<\/i>, straal van Brahman<\/i>, ben aan Hem gelijk:<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nUit ‘t sterflijke tot vrijheid losgebonden<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nNu ‘k Hem in mij<\/i>, in Hem mij heb gevonden<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nzo ga ik binnen in mijn koninkrijk<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(II, 77)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Deze gekoncentreerdheid op het niet-werkelijke karakter van het aards bestaan leidt binnen het symbolisme tot twee tendenties: enerzijds de mismoedige vaststelling van de zinledigheid en de vergeefsheid van het leven op aarde: de vaste thematiek van dichters als Van Nijlen, Bloem en Van de Woestijne, die door Balakian83.<\/span><\/a> met de term \u2018decadentie\u2019 wordt aangeduid; anderzijds het bezingen van de mogelijkheid aan het tijdelijke te ontsnappen of te ontstijgen: het reikhalzend uitzien naar het eiland achter de kim bij A. Roland Holst bv.. Dat het leven – tot het moment van de Brahman-openbaring – een lange vergeefse strijd is geweest, blijkt ook in het werk van dm<\/span> een van de vaste motieven:<\/p>

[p. 433]<\/div>\r\n
\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDe tafel ligt vol opgeslagen boeken:<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nMijn leven heb ‘k vermorst met wijsheid-zoeken<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 35)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Dat lijden daarvan het onvermijdelijk gevolg is, kan aan het eind van de levensweg door de mens als bij bliksemslag worden ingezien:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEn plots’ling weet hij alles: God! – hij ziet<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nZijn leven als een eind’loos lang verdriet<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEn slaat de tafel met \u00e9\u00e9n harde slag<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 82)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Zeker is ook de wil om aan dit verlammende besef te ontstijgen \u00e9\u00e9n van de belangrijkste drijfveren van de Brahman-po\u00ebzie. We zien dat aan het telkens terugkerende beeld van de vlinder die aan zijn kokon ontsnapt84.<\/span><\/a> en aan dat van de aeroplaan van kunst, maar eigenlijk staan alle lange gedichten, \u2018Bevrijding\u2019, \u2018In de hoogte\u2019, \u2018Thuiskomst\u2019 en \u2018Dat<\/i> ben jij\u2019, in het teken van de te bereiken unio mystica, de \u2018gheestelike brulocht\u2019, de enige mogelijkheid om aan de verscheurdheid van het dagelijks leven te ontsnappen.<\/p>\r\n\r\n

Maar in dm<\/span>‘s werk vervult het leed een gekompliceerder, minder eenduidige funktie. Er zijn nog al veel gedichten, waarin de herinnering aan liefdesbetrekkingen sterk gekleurd is door het smartelijke besef van onrecht, de geliefde aangedaan.85.<\/span><\/a> Dat geeft soms aanleiding tot de verzuchting, dat het mogelijk moest zijn bepaalde handelingen nog eens over te doen (I, 42) en leidt steeds tot het besef van de onherroepelijke vermenging van goede bedoelingen en verkeerde uitkomsten.<\/p>\r\n\r\n

Maar vaker wordt het inzicht uitgesproken dat het verdriet ook positieve kanten heeft. In een bekend sonnet wordt de dichter vergeleken met een oester die uit een verwonding een parel maakt:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nAl kan het oud verdriet niet meer genezen<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n(…)<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nNu bloedt hij verzen<\/i>, waar Zijn licht op beeft<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 91)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n
[p. 434]<\/div>\r\n

Elders (I, 103 en 116) wordt – soms met zoveel woorden – aangegeven dat de smart, omdat zij emoties loswoelt, de aanzet kan zijn om de waarheid op het spoor te komen: de \u2018lering door leed\u2019 is zelfs de moraal van het omvangrijke strofische gedicht \u2018Sleetocht\u2019 (II, 95-122). Het aardse leed krijgt bij dm<\/span> dus zin omdat het tot zelfbesef aanleiding kan geven:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEn zalig wordt slechts hij<\/i>, die heeft geleden<\/i>;<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDe hoogten ken slechts<\/i>, wie in de afgrond staarde<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 117)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Gezien de preokkupatie van de betreffende dichters met het boventijdelijke vermelden de handboeken veelal een aantal trefwoorden in het arsenaal van symbolistische motieven die het eeuwige, onveranderlijke symboliseren: storm, zee, wind, duisternis e.d. Zulke symbolen komen al even frekwent in de Brahman-bundels voor, maar ook op dit punt gaat dm<\/span> verder door het probleem van de tijd tegenover het tijdeloze telkens expliciet aan te snijden. De piramiden zijn daarvan voor hem een zichtbaar teken (I, 75 bv.), of een mummie die hij als volgt omschrijft:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nStatig<\/i>, tijdloos triomferend<\/i>, ligt<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nVlak bij me<\/i>, en ver<\/i>, ‘t egyptisch koningslijk;<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 92)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Toch slaapt deze nu nog, als in een kokon, \u2018op de bodem van de eeuwigheid\u2019. De tijd houdt hem nog vernederend in zijn ban en het gedicht besluit dan ook:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nIk wilde<\/i>, dat voleindigd was de tijd<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDie verned’ring<\/i>86.<\/span><\/a> aan uw weerloosheid bracht<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEn opsteeg naar uw godlijk voorgeslacht<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDe gouden vlinder van uw majesteit<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 92)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n
[p. 435]<\/div>\r\n

Maar vaker nog snijdt dm<\/span> de thematiek van de eeuwigheid aan door de eenheid van heden en verleden te benadrukken. Heel duidelijk komt dat aan de orde in een sonnet dat vertelt hoe hij een steen terugvindt die hij een jaar geleden ergens heeft neergelegd, misschien als experiment om de vergankelijkheid te bezweren.<\/p>\r\n\r\n

Maar dan ziet hij:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEen kleine ster erboven. ‘K dacht: zijn licht<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nVertrok<\/i>, toen ‘t graf van Ramses werd gesticht<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEn ‘k voelde duid’lijk: ‘k was zijn tijdgenoot<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 127)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

In dm<\/span>‘s geval heeft de eenheid van verleden en heden door het Brahmaninzicht nog een speciaal aspekt: de thuiskomst in het Vaderhuis is voor hem tevens de terugkeer naar het vaderhuis van zijn jeugd, waar hij eenzelfde geborgenheid heeft gekend. Bovendien heeft hij, als kind in een stormachtige avond op de hei, al \u2018l’intuition du syst\u00e8me\u2019 beleefd:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nU zocht ik<\/i>, neen<\/i>, u vond ik reeds als kind<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nToen ‘k stond<\/i>, zalig<\/i>, op nachtlijk heideland (…)<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 19)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Het evoceren van de kindertijd is zoals we gezien hebben, voor dm<\/span> steeds het weer te binnen brengen van het ongebroken geluk, dat hij pas als grijsaard zal hervinden. De cyclus verzen over zijn jeugd – pas uitgegeven in het derde deel van het vw – maar ook de reeks \u2018Herinnering\u2019, aan dezelfde periode gewijd, reflekteren de serene stemming van de jeugd als een prefiguratie van het Adwaita-zijn.<\/p>\r\n\r\n

En die eenheid van eind en begin der levensreis wordt ook weer met zoveel woorden vermeld:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
\r\n(…) en ik ben<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nGelukkig<\/i>, zo dat ‘k niet mijzelf meer ken<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEen kind – ja<\/i>, maar als Lao-tse: kind en grijs<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 158)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n
[p. 436]<\/div>\r\n

\u2018Het zich Brahman weten is een tweede kindsheid\u2019 zegt ook Ter Braak.87.<\/span><\/a> Uiteindelijk gaat het Adwaita om een besef van eeuwigheid, waarin heden, verleden en toekomst als het ware oplossen en de tijd stilstaat. Heel onomwonden, zonder beeldspraak wordt deze slotsom vastgesteld aan het eind van Thuiskomst:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
\r\nNu lach en leed vergleden<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
\r\nIs ‘t of ik geen verleden<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nGeen toekomst heb: in de onbeweeglijkheid<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
\r\nVan heilig Nu geborgen<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
\r\nWaar gist’ren is noch morgen<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nVoel ‘k<\/i>, Brahman<\/i>, in Uw Zijn mijn eeuwigheid<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 153)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Uiteraard is deze ervaring voorbehouden aan ogenblikken van mystieke eenheidsbeleving. Toch kan een dergelijk besef ook in het dagelijks bestaan soms even oplichten, met name weer onder invloed van muziek; in het sonnet \u2018Klein kindje speelt piano\u2019 bv. de muziek van een ander \u2018grijs kind\u2019: Mozart.<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nVroom kijkt mijn kindje naar het notenblad<\/i> –<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nT is plots’ling<\/i>, of ik ‘t vaak gezochte vind<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nAlsof mijn moeder daar te spelen zat<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEn ‘k zelf weer was gelovig luist’rend kind<\/i>;<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEn ‘k zie door tover van die oude wijs<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nMijn moeder jong<\/i>, mijn kindje oud en grijs<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 34)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Onder invloed van dit eeuwigheidsweten, waarbinnen verleden en toekomst samenvallen zodat een cyklisch tijdsbesef ontstaat, kunnen ook herinneringsbeelden de funktie van voorteken krijgen. Dit gevoelen is uitgesproken in een m.i. onovertroffen sonnet, waar dm<\/span> in het oktaaf een zon-<\/p>

[p. 437]<\/div>

nige ontmoeting met een geliefde in het verleden beschrijft en dan besluit:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEn \u00e9\u00e9n ding weet ik: als jij dood mocht gaan<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nZal ‘t zijn<\/i>, als stond ik weer in de eikenlaan<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nToen jij zou komen met jouw lief gezicht<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDan wordt die zomerdag<\/i>, zolang voorbij<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEen visioen van toekomst<\/i>, waarin jij<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nM\u00ecj staat te wachten in onwerelds licht<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 8)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Dat dit sonnet onmiddellijk volgt op het poetikale openingssonnet van de eerste bundel, bewijst wel hoe centraal deze visie op de kringloop van de tijd in dm<\/span>‘s denken stond. (Vergelijkbare \u2018tijdsgedichten\u2019 zijn I, 68 en I, 95). In dit licht kan ook het gebruik van neologismen naast klassiek-retorische wendingen begrepen worden. dm<\/span> was nu eenmaal een voorstander van het funktioneel gebruik van po\u00ebtische middelen, zoals we gezien hebben: de vormentaal mocht niet loos gebruikt worden, maar diende zo mogelijk inhoudelijke elementen te ondersteunen en te accentueren.88.<\/span><\/a> Dus dienden ook verleden en toekomst van de taalmiddelen in het nu van het dichten samen te vallen. Evenals de introduktie van konkrete modernismen als vliegtuig en trein niet diende om bij uitstek \u2018up to date\u2019 te zijn, maar eerder om de verwantschap van die jonge vindingen met het oerverleden van de aarde aan te geven, zoals dm<\/span> weer expliciet vermeldt, als de dichter zich voorstelt de aarde te bezingen:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
\r\n(…) die door mensengenie<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nSauri\u00ebrs ment langs ver dav’rende baan<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEn vleugeldraak in will’ge a\u00ebroplaan<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nHerhaalt door nacht’lijk cijfrende magie (…)<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 231)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Zo worden de oerreptielen uit de jeugdjaren van onze planeet gezien als voorboden van de meest recente uitvindingen, om achter de schijnbaar\r\n<\/p>

[p. 438]<\/div>

voortrazende ontwikkeling de veel wezenlijker stilstand \u2018in Brahman\u2019 te suggereren.<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

Het is binnen de idee\u00ebnwereld van het symbolisme begrijpelijk dat de mens er vooral als \u2018vergeestelijkt wezen\u2019 optreedt. Op dit punt is een vergelijking met het symbolisme in de schilderkunst het vruchtbaarst: ook daar zien we (Toorop, Derkinderen, denk ook aan het toneel van Verkade) de menselijke figuur veelal uitgebeeld in lange geplooide gewaden, die het lijfelijk aspekt zoveel mogelijk in een vertikaal lijnenspel verhullen en de bij uitstek \u2018geestelijke\u2019 aspekten, ogen en haren waar licht uitstraalt, sterk accentueren.<\/p>\r\n\r\n

Deze beklemtoning van ogen en haren is in de verwante po\u00ebzie gemakkelijk terug te vinden89.<\/span><\/a> en ook bij D\u00e8r Mouw zijn vergelijkbare passages aan te wijzen. Zo wordt aan het \u2018levende\u2019 licht op de haren van de geliefde een bijzonder onaardse werking toegeschreven:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
\r\n(…) je haar<\/i>, waar levend ligt<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nAls vroeger<\/i>, nog het diep glanzende licht<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDat uit de dood mij jouw vergeving zendt<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 41)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

En elders hebben haar \u2018blauw vlammende\u2019 ogen een uitgesproken boventijdelijke funktie:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
\r\n(…) alsof het Eeuwige uit jouw ogen<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nZuiver van mens’lijkheid<\/i>, nu-klaar en sterk<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nZijn adoratie stralend op Zijn werk<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDe glorie van Zijn schoonheid wou verhogen<\/i>.90.<\/span><\/a>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(II, 140)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Hoe belangrijk de rol van het roodblonde haar is bij de evokatie van de geliefde in de lange cyclus van het tweede deel, waar dit zelfs tot verbindend \u2018Leitmotiv\u2019 wordt, hebben we al vastgesteld.<\/p>\r\n\r\n

Tenslotte moet, in verband met het vergeestelijkte mensbeeld, aandacht\r\n<\/p>

[p. 439]<\/div>

gevraagd worden voor het Christus-motief in de symbolistische po\u00ebzie. Christus, als (letterlijke) inkarnatie van het transcendente is vaker in de po\u00ebzie als motief gebruikt om de in essentie immateri\u00eble herkomst van de mens te symboliseren. Zo valt met name het optreden van de lijdende Christus in Gethsemane en op Golgotha in het werk van Leopold en Verwey te verklaren, waar de figuur immers het duidelijkst verwijst naar de staat van op-aarde-verbannen zijn. Ook bij dm<\/span> treedt de Christus-figuur op tal van plaatsen op, maar opnieuw onder een komplicerende dubbele optiek. In het licht van Brahman, die menselijk goed en kwaad in een hogere eenheid doet samenvallen, is met name het zondebesef van het Christendom in dm<\/span>‘s ogen verwerpelijk. In dat verband spreekt hij van \u2018het angstig donk’re blok van ‘t Christendom\u2019 (I, 63). Vooral keert hij zich fel tegen de calvinistische leer uit zijn jeugd, die het verdriet als loutering een zinvolle plaats trachtte toe te kennen:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nGod zou de ziel vergodlijken door smart?<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDie d\u00e0t zei<\/i>, was een spotter of een gek:<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nWie wast ‘t onreine blank met klev’rig pek<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEn bleekt met nacht ‘t diep ingezogen zwart?<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 65)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

In die zin spreekt hij ook over \u2018’t vergeefse kruis\u2019 en \u2018’t vergeefse Golgotha\u2019 (I, 152) en verwerpt het bestaan van een Christelijke God, die \u2018een almachtige duivel\u2019 zou zijn als ‘t waar was dat hij<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n(…) ‘t Kruis voor tolbetalend mensenras<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nOp de afgrond van de dood lei<\/i>, wrakke vlonder<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEn ‘t mensenleed door vuil kwakzalverswonder<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDoor bloed en pijn van Onschuld’ge genas<\/i> –<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
(I, 66)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Maar anderzijds treedt Christus in de Brahman-bundels herhaaldelijk op als \u00e9\u00e9n van de \u2018grote drie\u2019: naast Bach en Kant wordt hij genoemd als degene in wie Brahman’s werkelijkheid zich het duidelijkst heeft ge-<\/p>

[p. 440]<\/div>

openbaard, waarbij Kant het denken, Bach de kunst en Christus de liefderijke daad vertegenwoordigt (I, 112, I, 186), als wezenlijkste uitingen van het ware, het schone en het goede.<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

Op grond van de voorgaande inventarisatie op technisch en thematisch terrein kan konkluderend vastgesteld worden dat dm<\/span>‘s poetica evenals die van het symbolisme wordt gekenmerkt door het volgende komplex van kenmerken: het exploiteren van alle muzikale mogelijkheden van het vers; synesthesie; reeksenbouw; pogingen tot heretymologiseren; het gebruik van neologismen en spreektaal paradoxaal gekombineerd met traditionele retorica; een hoge prioriteit voor immanente poetica; grote aandacht voor het eigen geestesleven; pogingen de ide\u00eble werkelijkheid te verwoorden; het zoeken naar transcendente eenheid in al het bestaande; het gebruik van aardse symbolen om te verwijzen naar abstrakte waarden; de mogelijkheid om boven het tijdelijke lijden uit te stijgen; het evoceren van de kindertijd als voorteken van komende overwinning op de dualiteit van het dagelijkse leven; het benadrukken van vergeestelijkte aspekten van de mens; een funktionele eenheid van doel en middelen; een cyklisch tijdsbesef en (in verband daarmee) het gebruik van \u2018eeuwige\u2019 themata.<\/p>\r\n\r\n

Opvallend bleek daarbij dat dm<\/span> – in tegenstelling tot de intu\u00eftiever behandeling van een idealistische wereldvisie bij de dichters van het psychisch of subjektief symbolisme – zich telkens helder rekenschap blijkt te geven van de uit te dragen Brahman-leer; op deze grond is er alle reden op sterke verwantschap met het \u2018objektief symbolisme\u2019 te wijzen.<\/p>\r\n\r\n

Maar daarnaast bleek het, binnen<\/i> de po\u00ebzie van dm<\/span>, mogelijk passages aan te geven waarin de bedoelingen van versleer en levensleer expliciet, bijna belerend rechtstreeks, aan de orde kwamen. Deze passages treden vooral op in de lange, strofische gedichten, die men daarom haast als leerdichten, in de zin van kommentaar op eigen werk, kan opvatten. De vraag kan opkomen, of ook voor dit aspekt binnen de stromingsgeschiedenis van het symbolisme parallellen zijn aan te wijzen.<\/p>\r\n\r\n

In monografie\u00ebn betreffende de laatste periode van het symbolisme, als die van Bowra, Kamerbeek en Stenfert Kroese,91.<\/span><\/a> die elk de periode rond de eerste wereldoorlog behandelen, wordt steeds gewezen op een nieuwe\r\n<\/p>

[p. 441]<\/div>

ontwikkeling binnen de stroming die zich rond 1913 zou gaan aftekenen. Kamerbeek spreekt van nieuw-klassicisme, maar de term post-symbolisme van Bowra lijkt gelukkiger, omdat de betreffende dichters nu juist \u2018de erfenis van het symbolisme\u2019 beheren, zij het ook in een verstrakte, op traditioneler vormen geori\u00ebnteerde versleer.<\/p>\r\n\r\n

Probeert men samen te vatten waarop de ombuigingen binnen het symbolisme, volgens Bowra ook in Frankrijk, Engeland, Duitsland en Rusland, neerkomen, dan valt te konstateren dat er vooral groter zorg wordt besteed aan algemene verstaanbaarheid. De dichters zien het als hun taak het besef van een bovenzinnelijke werkelijkheid uit te dragen en aan de gemeenschap van lezers als profetische boodschap voor te houden. Daartoe dienen met name pogingen om het werk tot een samenhangend betoog uit te bouwen en er, \u00f3fwel in de po\u00ebzie zelf, \u00f3f in verklarende essays een zo expliciet mogelijke uitleg van hun bedoelingen aan te verbinden. We kunnen in dit verband binnen de Nederlandse letteren denken aan het proza van A. Roland Holst waarin hij de mythe van het \u2018Elysisch verlangen\u2019 en van zijn eigen opdracht tot het dichterschap in extenso verwoordt,92.<\/span><\/a> maar ook aan de steeds nuchterder en beschouwelijker betoogtrant van de Verweybundels na Het zwaardjaar<\/i> en wellicht zelfs aan Gorter, die z\u00edjn heilsboodschap eveneens, met Pan<\/i> (1912 en 1916), in een minder ingeklede, onomwonden vorm \u2018voor den arbeider\u2019 wil verklaren.<\/p>\r\n\r\n

Maar bij dm<\/span> vinden we in onze literatuur toch het zuiverste voorbeeld van een dichter die wat hij als waarheid heeft gevonden, heel konsekwent alleen in en door de po\u00ebzie meent te kunnen verkondigen. Als hij op 50-jarige leeftijd begint te dichten, heeft hij immers al een leven van wijsgerige proza-schrijven achter zich, waarin hij geen oplossingen die verstand \u00e9n gevoel bevredigen heeft kunnen bieden,<\/p>\r\n\r\n

Dan vindt hij het vers als unieke mogelijkheid om de mythe van de grote samenhang in een essenti\u00eble eenheid – Brahman – niet alleen te verwoorden, maar tegelijk zichtbaar, hoorbaar en voelbaar te maken. Zo vallen doel en middel in zijn poetica samen, omdat waarheden die met verstand en weten spotten door de po\u00ebzie toegankelijk worden voor andere niet-rationele menselijke vermogens.<\/p>\r\n\r\n

Omdat hij zich, getuige zijn verzen, ten doel stelde, zijn innerlijke ervaring\r\n<\/p>

[p. 442]<\/div>

zo helder mogelijk en zonder omwegen aan een zo groot mogelijk publiek door te geven, blijkt dm<\/span> in ons taalgebied de meest typische vertegenwoordiger van de post-symbolistische generatie, ook al doet dat uiteraard niets af aan de uniciteit van zijn dichterschap. Integendeel, ieder die tracht dit oeuvre zo, als op zichzelf betrokken boodschap te lezen, zal zich erover blijven verbazen hoe D\u00e8r Mouw aan een grenzeloos gekompliceerd inzicht uiting weet te geven met de alleen Adwaita eigen heilige eenvoud.<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

H. van den Bergh<\/p><\/div>

\n

Over dit hoofdstuk\/artikel<\/h3>\n

Hans van den Bergh<\/a><\/p>\n

over J.A. D\u00e8r Mouw<\/a><\/p>\n
\n<\/div>

\r\n
\r\n
\n
\r\n1.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Johan Andreas d?r Mouw (Adwaita) Een bloemlezing uit zijn gedichten<\/i>, Amsterdam 1961. Als de naam van de dichter wordt vooraf gegaan door zijn voornamen is er geen reden de d met een hoofdletter te schrijven, evenmin als men b.v. Andr? Van den Heuvel schrijft. Zijn weduwe verzocht dan ook in een brief van 15 juli 1919 aan Van Eeden met zoveel woorden: ?Zou op het boekomslag de groote D van d?r Mouw niet in een kleine kunnen veranderd worden?? Het ?accent grave? is een eigen toevoeging van de dichter om zijn afkeer van het verbogen lidwoord te accentueren (zie Fresco in Hermeneus<\/i> 35,4 (dec. ’63) pp. 72-91). Hierover ook het dagboek van Frederik van Eeden, 16 juni 1918.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n2.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
p. 157.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n3.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Alle po?zie-citaten volgen de uitgave in de Verzamelde Werken<\/i> (v.w.) Amsterdam (Van Oorschot) 1947 e.v., met dien verstande dat de spelling werd gemoderniseerd en evidente drukfouten zijn verbeterd.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n4.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Tj. S. Visser ?Adwaita’s wiskundig sonnet? in Euclides<\/i>, 39e jrg. (=’63-’64) 16-23.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n2.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
p. 157.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n5.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
vgl. de dissertatie van M.F. Fresco De dichter D?r Mouw en de klassieke oudheid<\/i> Amsterdam 1971, 2 dln.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n6.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Menno ter Braak Afscheid van donineesland<\/i> (Amsterdam 19652<\/sup>) p. 33.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n7.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
V. van Vriesland Herinneringen verteld aan Alfred Kossmann<\/i>, Amsterdam 1969, p. 43.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n8.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Wel schreef hij al eerder Sinterklaaspo?zie en andere gedichten voor huiselijk gebruik (zie ook v.w. I, 101).<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n9.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
R. Bloem ?Zweefstand in sonnetten? in De Gids<\/i> I\/1978, p. 51-55.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n10.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Zie b.v. Spektator<\/i> 4\/3 p. 159: ?Taxistandplaats?.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n11.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Vergelijkbare kontrasten vindt men o.m. ook in sonnet I, 112, evenals elders in de reeks ?In de hoogte?.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n12.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
De naam Brahman dient te worden uitgesproken met de klemtoon op de eerste lettergreep, terwijl de h klinkt als een zachte g.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n13.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
De foto is afgedrukt in de dissertatie van A.M. Cram-Magr? D?r Mouw-Adwaita denker en dichter<\/i> Groningen 1962, tegenover p. 176.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n14.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Aanvankelijk had dm<\/span> aan Kaivalya gedacht (= de mens geheel vrij van het aardse). Zie Harry G.M. Prick J.A. d?r Mouw Brieven aan Frederik van Eeden<\/i> Den Haag 1971, p. 29.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n15.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Gepubliceerd in het weekblad De Amsterdammer<\/i> van 22-6-’18.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n16.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Een zelfde moment van twijfel in I, 214. In Th.W.M. Sengers Dichters en God. Het godsbeeld in de nieuwe Nederlandse lyriek 1880-1940<\/i> Bussum 1952 wordt dm<\/span> (p. 51 e.v.) zelfs als een fundamentele twijfelaar afgeschilderd. Het viermaal herhaalde ?Ja? (11, 158) wordt dan geduid als een poging van de dichter zichzelf te overschreeuwen.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n17.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
vgl. Achterberg, die ook een heel oeuvre besteedt aan het bezweren van ??n waarheid.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n18.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
In 1975-’76 en 1976-’77 heeft tweemaal een groep kandidaten zich, elk gedurende een semester, onder mijn leiding met de interpretatie van de beide Brahman-bundels bezig gehouden. Veel van het bovenstaande is gebaseerd op de studieresultaten van deze groepen.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n19.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
?niet meer schreien?: of wel omdat hun leed daarvoor ?l te groot is; ofwel: die niet meer zullen schreien, als ze mijn verzen hebben gelezen.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n20.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
?aaien met gedichten?: het liefderijke kontakt via de po?zie tussen dichter en lezer vindt een treffende parallel in de poetica van Vroman; vgl. ?Over de dichtkunst? vers 278 e.v. in: 126 Gedichten<\/i> Amsterdam 1969 p. 242. Zo ook ?Voor wie dit leest? ibid. p. 94.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n21.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
bv. I, 15, I, 94, I, 161 e.v.a.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n22.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
bv. I, 37, II, 15, II, 89 e.v.a. Op de mogelijkheden tot interpretatie van dit soort verzen in het licht van de rest van het oeuvre komen we nog terug.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n23.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
I, 124: Hoe ‘t vasteland ligt als een open schrijn\/Vol blauw gefonkel van gletscherjuwelen (…).<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n24.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
II, 87: Het hele landschap heeft de zon vertaald: (…)\/Uit de onvertaalbare ontzag’lijke daalt\/E?n lof op ‘t literaire moza?ek.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n25.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
II, 5: Ik wilde (…)\/dat ‘k, ver over welvende aardelanden\/De zon kon groeten, in gigantenhanden\/Als spreektrompet een trechter van vulkaan.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n26.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Zie ook het hierboven al geciteerde kwatrijn van I, 104: het sonnet bewaakt het labiele evenwicht.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n27.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Hoofdhaar van Berenice: sterrenbeeld aan de Noordelijke hemel.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n28.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Het motief van het zich letterlijk uitkristalliserende vers komt ook voor bij Albert Verwey, met name in het titelgedicht van de bundel De Kristaltwijg<\/i> en wordt door dm<\/span>, zeer expliciet, opnieuw gebruikt in II, 186: Mijn weten, uitgehold\/Door brandend twijf’len, smolt\/En ‘t tovermengsel stolt\/Tot verskristallen:\/Door spieg’ling van natuur\/In wiskund’ge figuur\/Heenschijnt een sneeuwwit vuur-\/Eenzelfde uit allen.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n29.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Zie I, 11, eerste kwatrijn.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n30.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
vgl. Th. Oegema van der Wal Proeve ener praktische kleurenpsychologie<\/i> Amsterdam 1956. O.m. blijkt het paars al in de middeleeuwen de rouwkleur aan het Franse hof.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n31.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Cram, o.c. p. 114.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n32.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
I, 117, I, 75 en I, 109.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n33.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Zie de reeks verzen over zijn jeugd III, 64-83 en de cyclus ?Herinnering? I, 73-82.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n34.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Het op deze wijze opdelen van woorden om aandacht te vragen voor de samenstellende delen ontbeert uiteraard iedere logische basis, maar is binnen een boven-rationele poetica als die van dm<\/span> zeer funktioneel, zoals later in het betoog zal blijken.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n35.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
vgl. I, 74: Denkt vaak, wie langzaam oud werd in veel leed:\/Zijn leven ziend, begrijpt hij niet, dat ‘t strak-\/gespannen, door de smart gebonsde vlak\/Van ‘t breekbaar denken niet tot waanzin spleet.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n36.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Zie ook II, 125 en II, 148.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n37.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
In zijn opstel Misbruik van mystiek<\/i> toont D?r Mouw zich een aanhanger van het denkbeeld van het kollektief on(der)bewuste in de geest van Jung. Alleen zo is te verklaren ?de wonderbaarlijke overeenstemming tussen de mystiek van heel verschillende volken en tijden.? (VI, 96).<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n38.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Troglodyten: holbewoners.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n39.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Zie een brief van dm<\/span> aan zijn schoonzuster (Cram o.c. p. 100:) waarin hij de redenen opsomt waarom de mensen zijn verzen niet zullen accepteren: ?Dan et hollands, zonder boekenwoorden: dit is veel gewichtiger dan jij misschien denkt.? Vgl een artikel van Van Eeden in De Amsterdammer<\/i> van 27-8-’21: ?Ik weet dat hij (…)woorden, die men niet meer gebruikt, trachtte te vermijden. Ik was het daarin niet met hem eens.?<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n40.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Het gebruik van exakte, moderne terminologie vinden we ook in het werk van Achterberg, m.i. vanuit dezelfde poetikale achtergrond.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n41.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
vgl ?Dichterschap? van Van Eyck. Hetzelfde geldt voor andere dichters van het ?nieuwe klassicisme? (term van J. Kamerbeek jr in zijn dissertatie Albert Verwey en het nieuwe Classicisme<\/i> Groningen 1966)., zie bv. A. Roland Holst ?Het gebed van den harpspeler I? in Verzamelde gedichten I, p. 211. ?(…) dat ik op deze harp, die is uw leen (…)?.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n42.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
nl. de ?hemelingen? waarvan in het oktaaf sprake is.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n43.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Ter Braak, o.c. p. 226.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n44.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Zie bv. in de bundel Voorbij de wegen<\/i> ?Aan den Eeuwige?, waarin sprake is van ?het slecht geraas der wereld? en ?Het gebed van den harpspeler I? waarin gevraagd wordt om ?den van alle deze dingen afgewenden\/aandacht?.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n45.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Zo ook I, 49.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n46.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Weliswaar is de dichter in dit deel van het betoog erg uitvoerig aan het woord gelaten, maar men kan daar wellicht vrede mee hebben in het besef dat het verschijnsel van de immanente poetica zich nu eenmaal niet beter dan met de teksten op tafel laat demonstreren.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n47.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Een zelfde opvatting over de taak van de dichter die al schrijvende zijn opdracht vervult, terwijl anderen hun ?taak in de wereld? hebben, vindt men bij Verwey, ?Het gedicht van den landbewoner 5? in: Oorspronkelijk dichtwerk<\/i> I, p. 670.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n48.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
\r\ndm<\/span> had een afschuw van onschuldige natuurtafreeltjes in po?zie. Zie het motto van ons stuk, ontleend aan een brief van 15 juli 1918 aan van Eeden (Prick, p. 39).<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n49.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
I, 100, I, 101, I, 205, I, 231, II, 130.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n50.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
I, 8, I, 85, I, 93, I, 128, I, 131, passim.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n51.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
\r\ndm<\/span> schijnt zelfs geaarzeld te hebben of hij zijn werk wel moest publiceren, uit angst een ?literaire figuur? te worden, getuige een brief van Van Eeden van 106-1918 (Prick p. 24).<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n52.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Zie het register van parallellen bij Fresco (o.c. p. 714 e.v.)<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n53.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
\r\nMei<\/i>, Balders zang- 2e deel; in: 10e druk Bussum 1948, p. 61, e.v.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n54.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
In De Nieuwe Amsterdammer<\/i> van 2-8-1919, p. 3.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n55.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
G. Stuiveling Een eeuw Nederlandse letteren<\/i> Amsterdam 1963, p. 193.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n56.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Zie o.m. H. van den Bergh ?Roland Holst als super-symbolist? in Maatstaf<\/i> van april 1973 p. 816\/7.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n57.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
o.a. J.A. Fehr De Franse symbolisten en de muziek<\/i> Leiden 1960; J. Kamerbeek jr. ?Op zoek naar een definitie van het symbolisme? in Levende Talen<\/i> 1970, p. 767-777.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n58.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Verwijzingen naar Wagner en vooral naar diens opera’s zijn eigenlijk te frekwent om op te sommen. We volstaan hier met het vermelden van een hele reeks van II, 136 tot II, 148.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n59.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Zie voor de invloed van Wagner in de betreffende periode de grondige studie van Jan Fontijn ?Wagner en de Literatuur? in: De Revisor<\/i> III, 1(1976) pp. 14-22. De samenwerking tussen kunstenaars kwam ook tot uiting in het medewerken van Berlage aan De beweging<\/i> en van Verwey aan Berlage’s Beurs, in de vorm van op de muren aangebrachte ?toegepaste dichtkunst?.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n60.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Zie bv. II, 15 en I, 163.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n61.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Inderdaad liet dm<\/span> het rijm nooit het primaat krijgen over de betekenis. Zo komt bij hem het meest komplete rijm, het ?rime riche? wel voor, maar all??n als daarmee een fonisch verband gelegd werd tussen twee semantisch verschillende (dus homonieme) woorden. Zo rijmt Heiland (verlosser) op heiland (heide) in I, 96; dichter (komparatief) op dichter (substantief) in I, 117; licht (van gewicht) op licht (substantief) in I, 204 en Haft (duits) op haft (eendagsvlieg) in I, 119.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n62.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
In een brief aan zijn vriend Paul Demeny van mei 1871 (?Lettre du Voyant?), die een aantal poetikale opvattingen van Rimbaud vastlegt.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n63.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Il est des parfums frais comme des chairs d’enfants\/Doux comme les hautbois, verts comme les prairies\/etc.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n64.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
S. Vestdijk De glanzende kiemcel<\/i> ‘s Graveland 1950, p. 184 e.v., waar hij het verschijnsel als ?omgekeerde rhetoriek? behandelt.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n65.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Ook dit werd Wagner als grote verdienste aangerekend: de sage te hebben ge?xploreerd op alles wat die aan oer-wijsheid bevatte.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n66.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Fresco spreekt in dit verband van ?figura etymoligica? (onuitgegeven aantekeningen betreffende dm<\/span>‘s stijl).<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n67.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Sterk hiermee verwant is het woordspelige grapje, waar dm<\/span> de naam van een bekend, inmiddels afgebrand, Haags uitgaanscentrum: ?het Gebouw voor Kunsten en Wetenschappen? eenklaps letterlijk toepast als bijnaam voor zijn eigen ?zielehuis? (I, 156).<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n68.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Fresco o.c. p. 94. Zie voorts II 150 en zijn prozatekst, bekend als ?Allegorie?<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n69.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
vgl latere bundels van Achterberg als Autodroom<\/i> waar op dezelfde manier modern-technisch woordgebruik wordt toegepast om de taalschat tot het uiterste te benutten.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n70.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
M. Vasalis, ?Afsluitdijk? uit Parken en Woestijnen<\/i>, waar hetzelfde beeld met betrekking tot een bus wordt opgeroepen.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n71.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
bv. I, 186, I, 203 (twee voorbeelden van 3-ledige chiasmen: abc wordt herhaald als cba.).<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n72.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
bv. I, 42: ?dat gebaar, dat woord, die blik,\/Die reis, die brief (…)?<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n73.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
bv. I, 59: ?Van zaligheid en trots en adoratie?<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n74.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
bv. I, 20: ?Toen liet de hoge monnik ‘t zwart gegrom (…)?.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n75.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
bv. I, 30: ?dreunende stilte?.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n76.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Voor tal van andere voorbeelden, zie Fresco o.c. met name p. 191 e.v.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n77.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
S. Vestdijk Albert Verwey en de Idee<\/i> Rijswijk 1940.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n78.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Zie over dit aspekt de inleiding van Schulte Nordholt in de door hem samengestelde Verwey-bloemlezing Een op de onsterfelijkheid gerichte wil<\/i>\r\n<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n79.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Het verband met de overige gedichten van de reeks berust uitsluitend op het feit dat hier eveneens ?de Waarheid? sprekend wordt ingevoerd.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n80.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
In de eerste, paars gebonden druk werd deze reeks door liggende streepjes onder aan de pagina tot een geheel verbonden.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n81.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Hiertoe worden dan in onze letteren vooral Leopold, Boutens en Van de Woestijne gerekend.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n82.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
vgl G. Knuvelder Handboek tot de geschiedenis der Nederlandse letterkunde<\/i>, deel IV, p. 146 e.v.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n83.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
A. Balakian The symbolist movement<\/i> New York 1967.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n84.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
I, 13, I, 14, I, 92, I, 204, II, 149, II, 151, II, 192, II, 189.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n85.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
I, 41, I, 142, I, 146, I, 204\/5, I, 213\/4, I, 216, II, 125 e.v.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n86.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
?Vernedering?, nl. op aarde: opnieuw een geval van heretymologisering.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n87.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Ter Braak, o.c. p. 25.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n88.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
J. Kamerbeek jr. en A.J.A. van Zoest spreken in dit verband liever van ?metaforische iconiciteit?. Zie Van Zoest in: Comparative Poetics<\/i> ed. by D.W. Fokkema e.a., Amsterdam, z.j. p. 15 e.v.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n89.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
bv. Leopold ?Christus verzen?: ?fijn\/licht vloot af van de haren?. Verzen<\/i> 1951, p. 14.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n90.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
vgl. voorts I, 68 en II, 39.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n91.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
C.M. Bowra The heritage of symbolism<\/i> London 1947 2; J. Kamerbeek jr zie noot 41; W.H. Stenfert Kroese De mythe van A. Roland Holst<\/i> Amsterdam 1951.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n92.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
A. Roland Holst Het elysisch verlangen<\/i> en De afspraak. Verzameld Proza I<\/i> p. 73-81 en p. 151-203.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div><\/div><\/div><\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

[p. 398] H. van den Bergh De heilige eenvoud van J.A. d\u00e8r Mouw Zijn plaats binnen de poetica van zijn tijd \u2018natuurbeschrijvingen\u2019 (vreeselijk woord!) J.A. d\u00e8r Mouw Van de dichter D\u00e8r Mouw (Adwaita) is bekend dat hij \u2018in spreektaal\u2019 schreef, en toch zou hij moeilijk toegankelijk zijn; hij wilde niets weten van het literaire leven… Lees verder <\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","class_list":["post-300936","dbnl","type-dbnl","status-publish","hentry"],"acf":[],"yoast_head":"\nH. van den Bergh De heilige eenvoud van J.A. d\u00e8r Mouw · Uitgeverij Van Oorschot<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/h-van-den-berghde-heilige-eenvoud-van-j-a-der-mouw\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"H. van den Bergh De heilige eenvoud van J.A. d\u00e8r Mouw · Uitgeverij Van Oorschot\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"[p. 398] H. van den Bergh De heilige eenvoud van J.A. d\u00e8r Mouw Zijn plaats binnen de poetica van zijn tijd \u2018natuurbeschrijvingen\u2019 (vreeselijk woord!) J.A. d\u00e8r Mouw Van de dichter D\u00e8r Mouw (Adwaita) is bekend dat hij \u2018in spreektaal\u2019 schreef, en toch zou hij moeilijk toegankelijk zijn; hij wilde niets weten van het literaire leven... Lees verder\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/h-van-den-berghde-heilige-eenvoud-van-j-a-der-mouw\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Uitgeverij Van Oorschot\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2021-06-04T13:18:11+00:00\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"68 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/h-van-den-berghde-heilige-eenvoud-van-j-a-der-mouw\/\",\"url\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/h-van-den-berghde-heilige-eenvoud-van-j-a-der-mouw\/\",\"name\":\"H. van den Bergh De heilige eenvoud van J.A. d\u00e8r Mouw · Uitgeverij Van Oorschot\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website\"},\"datePublished\":\"1977-12-31T23:00:48+00:00\",\"dateModified\":\"2021-06-04T13:18:11+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/h-van-den-berghde-heilige-eenvoud-van-j-a-der-mouw\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/h-van-den-berghde-heilige-eenvoud-van-j-a-der-mouw\/\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/h-van-den-berghde-heilige-eenvoud-van-j-a-der-mouw\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"DBNL\",\"item\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":3,\"name\":\"H. van den Bergh De heilige eenvoud van J.A. d\u00e8r Mouw\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website\",\"url\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/\",\"name\":\"Uitgeverij Van Oorschot\",\"description\":\"\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"H. van den Bergh De heilige eenvoud van J.A. d\u00e8r Mouw · Uitgeverij Van Oorschot","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/h-van-den-berghde-heilige-eenvoud-van-j-a-der-mouw\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"H. van den Bergh De heilige eenvoud van J.A. d\u00e8r Mouw · Uitgeverij Van Oorschot","og_description":"[p. 398] H. van den Bergh De heilige eenvoud van J.A. d\u00e8r Mouw Zijn plaats binnen de poetica van zijn tijd \u2018natuurbeschrijvingen\u2019 (vreeselijk woord!) J.A. d\u00e8r Mouw Van de dichter D\u00e8r Mouw (Adwaita) is bekend dat hij \u2018in spreektaal\u2019 schreef, en toch zou hij moeilijk toegankelijk zijn; hij wilde niets weten van het literaire leven... Lees verder","og_url":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/h-van-den-berghde-heilige-eenvoud-van-j-a-der-mouw\/","og_site_name":"Uitgeverij Van Oorschot","article_modified_time":"2021-06-04T13:18:11+00:00","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Est. reading time":"68 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/h-van-den-berghde-heilige-eenvoud-van-j-a-der-mouw\/","url":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/h-van-den-berghde-heilige-eenvoud-van-j-a-der-mouw\/","name":"H. van den Bergh De heilige eenvoud van J.A. d\u00e8r Mouw · Uitgeverij Van Oorschot","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website"},"datePublished":"1977-12-31T23:00:48+00:00","dateModified":"2021-06-04T13:18:11+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/h-van-den-berghde-heilige-eenvoud-van-j-a-der-mouw\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/h-van-den-berghde-heilige-eenvoud-van-j-a-der-mouw\/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/h-van-den-berghde-heilige-eenvoud-van-j-a-der-mouw\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"DBNL","item":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/"},{"@type":"ListItem","position":3,"name":"H. van den Bergh De heilige eenvoud van J.A. d\u00e8r Mouw"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website","url":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/","name":"Uitgeverij Van Oorschot","description":"","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/dbnl\/300936","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/dbnl"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/dbnl"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=300936"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=300936"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}