{"id":301219,"date":"1981-01-01T00:01:09","date_gmt":"1980-12-31T23:01:09","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/dbnl\/kroniekwat-er-niet-is-blijft\/"},"modified":"2021-06-04T14:23:20","modified_gmt":"2021-06-04T13:23:20","slug":"kroniekwat-er-niet-is-blijft","status":"publish","type":"dbnl","link":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/kroniekwat-er-niet-is-blijft\/","title":{"rendered":"Kroniek\r\n\r\nWat er niet is, blijft"},"content":{"rendered":"
\r\n\r\n <\/interp><\/interp>
[p. 568]<\/div>\r\n<\/a>\r\n

Kroniek\r\n
\r\nWat er niet is, blijft<\/h3>\r\n\r\n

Het vervelende van Ed Leeflang is dat ik zijn eerste bundel \u2018De hazen en andere gedichten\u2019 prachtig vond maar dat ik er verder niks over kon zeggen. Natuurlijk was dit een po\u00ebzie vol knappe truuks, maar de belangrijkste truuk was toch dat Leeflang gewoon meesterlijke regels schreef, en verder niks. \u2018Wij waren als onbruikbare stormwinden rond\u2019 heet het in \u2018Sneeuw\u2019 (p. 61) en in \u20181945\u2019, een ongenaakbaar mooi gedicht over een van de eerste vredige dagen, de oorlog is nog niet helemaal afgelopen, maar het ziet er zo al wel naar uit, vat hij die huiveringwekkende schijnvrede samen in de regel: \u2018Punters vervoerden strobalen\/of net zulke rustige mensen.\u2019 (p. 19) Tja, wat heb je daar aan toe te voegen.<\/p>\r\n\r\n

Maar nu komt Leeflang met een tweede bundel, waarover er w\u00e8l wat te zeggen valt, de stijltruuks laten zich duidelijker op een rijtje zetten, maar dat is er meteen ook het nadeel van, er zit bijna teveel systhematiek in.<\/p>\r\n\r\n

Nochtans is Leeflang een behoedzaam dichter.<\/p>\r\n\r\n

Het eerste gedicht uit \u2018De groene linnenkast\u2019, veruit de sterkste cyclus uit de nieuwe bundel, over een mentaal achterstallig dochtertje, begint met de regels: \u2018Lang heb ik niet over haar durven schrijven\/uit angst voor \u00e9\u00e9n kunstzinnig woord.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Leeflang heeft dus duidelijk w\u00e8l die vaak onderschatte eigenschap van dichters: hij kan zwijgen. Hij heeft dat blijkbaar een kwart eeuw gedaan, want piepjong viel hem een vermelding van de Reina Prinsen Geerligsprijs ten deel, en pas 25 jaar later debuteert hij. En verder is natuurlijk ook meteen duidelijk Leeflangs zorg om toch maar niks te verliteraturen. Het wordt toch literatuur, daar niet van, maar pas zo laat mogelijk, niet voordat zoveel mogelijk dingen de kans gekregen hebben er ook bij te mogen horen, meer werkelijkheid, meer voorzichtigheid, meer voorbehoud, meer tastzin,\r\n<\/p>

[p. 569]<\/div>

meer raadsel. De werkelijkheid die Leeflang in zijn gedichten brengt, is dan ook onaf, het is een werkelijkheid die nog \u2018werkt\u2019. In \u2018De Hazen\u2019 zijn het vaak herinneringen die nog nawerken, elders is het een realiteit van \u2018het kleine puin\u2019, van \u2018schraalte\u2019 waarin toch niet verdord wordt (\u2018Biotoop\u2019), van een weggegane vrouw, een beschadigd kind, van landerigheid \u2018alsof er tijd gerekt wordt om zich met de levenslopen te verzoenen\u2019 (het \u2018alsof\u2019 is hier wel zeer illusieloos), van een lichte rottenis overal, van veel afsterven dat toch nooit helemaal dood wil zijn, van bederf dat van geen ophouden weet:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u2018Er gaat niets over voor het te<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
gronde toe verstild is, er raakt<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
geen ongelukkig wonder, dat eenmaal<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
voluit gewild is, hoe mismaakt<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
het tot herinnering geraakt is,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
voorbij.\u2019 (Bewoond als ik ben, p. 18)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Je kan dat betreuren, en Leeflang zit dat soms te doen, hij zit soms in zijn gedichten als een spullenbaas in volle opruiming, niet wetend wat hij weg wil doen, maar ook niet in staat om iets weg te doen. Die onbeholpenheid is zelfs een beetje zijn ars poetica. Er staat in \u2018De hazen\u2019 een hele cyclus \u2018Van po\u00ebzie\u2019, waarin Leeflang fundamenteel gewrongen zit met de literatuur. Leven met Roland Holst, wat is dat voor een leven, vraagt hij zich in een prachtig gedicht af:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u2018Middag vol eeuw en stilte, nergens relatief,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
dat was pas po\u00ebzie en nog had ik niet lief<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
in dit verbaal heelal, niets in de gaten;<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
een jeugd van taal; die zou ik later haten.\u2019 (34)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Het is dit absolutisme waartegen hij tekeer gaat, Holsts meedogenloze mausoleum, dat alleen maar uit geen alledaagsheid tolererende grootspraak bestaat. Een leven van taal, waar de werkelijkheid verder geen vat op heeft. Jaren later pas komt hij \u2018van de koude kermis van de kosmos\u2019 thuis, \u2018en dan\r\n<\/p>

[p. 570]<\/div>

pas heeft\/de tijd eindelijk die kinderlijke zinledigheid\/weer teruggekregen.\u2019 (36) Dan pas raakt hij uit een vrouw \u2018niet wijs,\/heeft werkelijk goddank de woorden niet.\u2019 (ibid.)<\/p>\r\n\r\n

Het is wat hij achteraf bijna tot een bewust programma maakt: niet wijsraken uit allerlei, niet helemaal de woorden hebben, maar het wel allemaal zo voorwaardelijk mogelijk opschrijven, soms zit zo’n gedicht flarden van bedoelingen te hebben waar Leeflang hopeloos op zit te kijken, maar het is van een onafheid die blijft nawerken, het gaat bv. over mensen of dingen die je \u2018niet goed vergeten en niet goed onthouden,\/want niet geheel betreden\u2019 kunt, (p.38) en waarmee je dus blijft zitten. Het is een houding die nederig is tegenover de realiteit, die zoveel mogelijk intact wil laten, de term \u2018respekt\u2019 staat er ook ergens bij (over een vergelijking met planten: \u2018En dan nog voorzover dit op\/mag gaan en van genoeg respekt getuigt\/voor zeden en gewoonten van een plant.\u2019 (Bewoond, p. 55)<\/p>\r\n\r\n

Dubbelzinnigheid mag blijven als dat zo uitkomt, mee van de mooiste gedichten uit de eerste bundel gaan trouwens over allerverwarrendste jeugdherinneringen – aan de langzame dood van zijn moeder bv:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u2018Nog jaren gilt u in de kamer naast me<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
voor u sterft.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Hoe kon ik dan nog van u houden?\u2019 (p.22)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Het gedicht eindigt niet toevallig op een vraag: die vragen zijn misschien wel Leeflangs opvallendste stijlmiddel. Zijn ars po\u00ebtica is gebouwd op Koplands principe \u2018geef mij maar een vraag en geen antwoord\u2019. Een vraag \u2018werkt\u2019, een antwoord niet meer. Leeflangs gedichten hebben een grote mate van deze werkzaamheid.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Kortenhoef\u2019 (p. 31) is hier een mooi voorbeeld van. Avond komt op over de kleine binnenplas, waar blijkbaar gekanood wordt. \u2018De watermunt\/geurt me met kracht achterna van het\/licht aanvaren\u2019 is een prachtig voorbeeld van de delikatesse waarmee genoteerd wordt, het is geen toeval dat juist een geur krachtig tekeer gaat, de dingen zelf doen het voorzichtiger, de kano loopt \u2018licht zuchtend\u2019 vast, de wind plaatst \u2018nog een kleine opmerking\u2019, maar ik kan eigenlijk beter helemaal citeren dan parafrazeren:<\/p>\r\n

[p. 571]<\/div>\r\n
\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u2018Een fuut komt haastig nog door de ban,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
met watervrees zwemmend, alsof het zo weer<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
spertijd is, weer jeugd en oorlog worden kan.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Een bel ontploft zacht aan het oppervlak;<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
heeft ook het ongeborene al ontzetting?<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Wat heb je toch met de stilte,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
steeds minder beangste, verouderde man?<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Je leven heb je onder de leden<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
en je wil toch niemand meer laten delen<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
in die besmetting?\u2019<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Van de ene zin die hier g\u00e9\u00e9n vraag is, de eerste, valt dan nog op dat het niet veel scheelt. Zo’n \u2018alsof\u2019 doet bijna twijfelen aan het waargenomene, is eigenlijk een verkapte vraag of het niet om een andere werkelijkheid gaat. Of het niet weer \u2018jeugd en oorlog\u2019 is, een typische Leeflang-gelijkstelling (zoals elders: \u2018De morgen, het voorjaar, de rivierarm en\/de hectaren zijn weer hemelsbreed\u2019. (p.54)).<\/p>\r\n\r\n

Vervolgens wordt de ontploffende luchtbel, door middel van de toegevoegde vraag, veel meer dan ze is, een luguber beeld van angst en ondergrondsheid. En dan de slotstrofe: eerst las ik de regel \u2018wat heb je toch met de stilte\u2019 als de vraag: waarom zoek je ze op. Dat kan, want hij is \u2018steeds minder beangst\u2019. Maar het slot is daarmee in een of andere tegenspraak. Je wil toch niemand meer laten delen – of toch w\u00e8l, Leeflang, wat zie ik daar jongen? Zo’n toon lijkt de vraag wel te hebben. En wat hij dan met die stilte heeft, is dat hij ze ondanks zijn steeds minder beangst zijn, toch niet zo goed aankan.<\/p>\r\n\r\n

Zo’n vraag heeft dus wel een funktie of drie. Ze laat langer duren wat er staat omdat ze het in vraag stelt, ze laat dubbelzinnigheid bestaan, ze voegt doelloosheid en hulpeloosheid toe van tja, wat gebeurt er hier allemaal, ik weet het zelf ook niet, en ze laat geen zelfmedelijden toe, veeleer iets van zelf-betrapping.<\/p>\r\n\r\n

Een gedicht als \u2018de sperwer\u2019 (Bewoond, 52) twijfelt dan weer de hele tijd door aan zijn waarneming, is het wel een sperwer die ik gezien heb, dat kan\r\n<\/p>

[p. 572]<\/div>

toch niet – zodat het bijna een gedicht over een verward geheugen wordt, en zodat die sperwer, die er misschien niet eens was, een enorme indruk nalaat. Nog andere gedichten, (\u2018In de ander\u2019 bv., Bewoond p. 11) proberen iets uit in de zin van: zou het kunnen zijn dat? Zo voorwaardelijk, en zo raadselachtig gaat het toe.<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

Een tweede techniek met een vergelijkbaar effekt is dat Leeflang zijn werkwoorden graag voorwerploos maakt. Van vier dames en twee heren die een tram op moeten, zegt hij: \u2018Dat is lang en vredig klimmen.\u2019 (Hazen, p. 22). Hij neemt het waarnaartoe weg, zodat het \u2018klimmen\u2019 iets van een vredig opwaarts stijgen krijgt, met een licht halleluja-gevoel bijna.<\/p>\r\n\r\n

Op pagina 24 staat zijn moeder \u2018door en door afscheid nemend\u2019, maar niet van iemand. Een soldaat uit een standbeeldgroep in hetzelfde gedicht \u2018stormt schuin iets tegemoet\u2019, maar wat? \u2018Als ik ophoud te kijken, begint geheimzinnig\/of geniepig kruipen,\u2019 pagina 56. Een droom gaat over \u2018samen\/van de dood te hebben gered\/doeltreffend, zwijgend en verbonden.\u2019 In bepaalde lanen moet er van oudsher \u2018worden overleden.\u2019 En in het heel mooie \u20181945\u2019 schrijft hij: \u2018Hoe kon er na al die oorlog\/zoveel boter en brood zijn en bruid?\u2019 Dat is zijn reeds genoemde gelijkstellingstechniek, maar tegelijkertijd laat hij, zoals bij het werkwoord het voorwerp, hier het lidwoord wegvallen, zodat er een algehele zondagse bruidigheid ontstaat. Als hij spreekt van \u2018nachtegaal\u2019 in plaats van de<\/i> nachtegaal, kre\u00ebert hij een het hele gedicht door durend nachtegaalschap.<\/p>\r\n\r\n

Een gelijkaardig effekt bereikt Leeflang door iets konkreets met iets abstrakts te vergelijken of omgekeerd; in \u2018Botshol\u2019 ziet hij \u2018dat verstild middaglicht niets anders is\/dan ingehouden nadering\u2019 (23). Hij vergeestelijkt op die manier een beetje, vind ik. Zoals hij, in \u2018Wat blijft\u2019 ook \u2018trompetnarcissen (wil) zetten in\/al mijn eigen onwil\u2019 in plaats van in een vaas. Abstraktere dingen, gevoelens, worden er heel aanwezig door gesteld, konkrete dingen krijgen er een wazigheid van mee. Leeflang gebruikt voortdurend een lichtjes abstraheren als bewaarmiddel. Net als een vraag, duurt een gedachte langer dan een waarneming. Een kind dat met zijn moeder wandelt, duurt minder lang dan \u2018het kind pijn wandelend met zijn moeder geest\u2019.<\/p>\r\n

[p. 573]<\/div>\r\n

Al die stijlmiddelen hebben te maken met Leeflangs werkelijkheidsbeeld: alles mag erin, het moet maar kunnen, we proberen het wel zo aarzelend en voorzichtig mogelijk bij mekaar te houden, en misschien is het allerbelangrijkste nog wel wat er niet<\/i> is. Vrede, gemoedsrust, een vrouw – ik zeg maar wat. \u2018Wat blijft, is zoek\u2019.<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

Veel daarvan speelt zich af in de natuur.<\/p>\r\n\r\n

Dick Hillenius heeft er ooit in een interview al wel eens op gewezen dat al dat natuurdichten een lijkgeurtje heeft: zoals je op kunstveilingen eigenlijk al lang dood moet zijn om je schilderijen hoge prijzen te zien halen, zo haalt de natuur nu overal hoge prijzen. Dat zal wel een verklaring zijn. Ik geloof zelfs dat het n\u00e8t daardoor is dat dichters verwantschap gaan voelen: het bijna uitgeroeid zijn, daar kunnen ze inkomen, geloof ik. Elk laatste stukje bos is eenzaam, en vandaar. In de laatste bundel van Adriaan Morri\u00ebn komt daar het gevoel bij van ik ben er alhaast niet meer, laat ik dan maar optekenen wat er nog w\u00e8l is, misschien ook niet meer zo lang, maar toch langer dan ik. Dat is de troost van het bestaande. Het bestaande troost omdat het bestaat. Je kan dit levensaanvaarding noemen, maar ik zou niet graag weten hoeveel paniek daar bij Morri\u00ebn is aan voorafgegaan: je kan het net zo goed een zich vastklampen noemen aan het enige wat er nog is. Mensen komen al lang niet meer voor in dat wereldbeeld. Ook Leeflang doet zijn natuurwaarnemingen zelden vanuit een gelukkige onbekommerdheid, maar haast altijd om er ook zichzelf in aan te treffen: \u2018Ook<\/i> de kieviten zijn in blinkende\/kurassen slaven\u2019 zegt hij, (kursivering van mij) en in \u2018Lanen\u2019 wil hij met andere bomen op een rijtje staan, \u2018zonder geslacht en zonder mond.\u2019 In \u2018klein puin\u2019 vindt hij zichzelf terug. Leeflang is geen arcadisch dichter, misschien zoekt hij wel rust, maar hij zoekt te lang en te ver, hij zoekt tot hij achter de rust ziet, hij schudt \u2018halsstarrig aan de feiten\u2019, tot ze onthullen wat ze slechts<\/i> zijn, wat er allemaal aan ontbreekt. Het is een beetje geriskeerd om zeggen, maar gemis maakt dat Leeflang zich tot de natuur keert om daar dingen in te herkennen, een gelijkenis maakt je minder alleen, maar wat hij er uiteindelijk in terugvindt is opnieuw net \r\nwat ontbreekt.<\/p>\r\n

[p. 574]<\/div>\r\n

Zoals in de laatste strofe van \u2018Oise\u2019:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Zo onbestemd zouden we ons<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
weer moeten laten gaan en al is<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
het maar ergens belanden, dwars<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
geworden van het betreuren.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Dikke bossen koekoeksbloemen hoeven<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
niet eens langs de oever te staan<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
noch van die blauwe die in de<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
avond als van angst gaan geuren.\u2019<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Leeflang gunt zich niet eens troost, die koekoeksbloemen hoeven er niet eens te staan, al wat hij eigenlijk vraagt is \u2018al is het maar ergens belanden\u2019, een krasser minimumprogramma kan ik me amper voorstellen. Maar tegelijkertijd kan hij niet zwijgen over wat hij zich nauwelijks gunt: ook die koekoeksbloemen hoeven er niet te staan, noch van die blauwe. Wat er niet is, krijgt de meeste aandacht. Wat er niet is, is wat blijft.<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

Bovenstaande strofe is ook een goed voorbeeld van Leeflangs rijmen. Meestal zijn ze handig weggemoffeld, ze zien<\/i> er als binnenrijmen uit, maar auditief zijn het echte rijmen – het omgekeerde dus van wat meestal gebeurt. In \u2018Oise\u2019 staan \u2018betreuren\u2019 en \u2018geuren\u2019 toevallig elk aan het einde van een regel, maar wat vooral opvalt is dat Leeflang acht zulke regels door \u00e9\u00e9n rijm kan bij mekaar houden. Hij heeft het vermogen om zo’n rijmwoord biezonder lang te laten naklinken, het zijn meestal ook woorden met zulk een gewicht, kernwoorden, dat er rustig een aantal regels tussen kunnen. Tegelijkertijd geeft dat een royale metrische adem aan zijn vers, en ook die adem wekt de indruk dat alles erin kan, dat alles erbij mag horen.<\/p>\r\n\r\n

Hoe belangrijk dat rijm is voor Leeflang, hoe gekamoefleerd hij het ook aanbrengt, blijkt vooral uit de tweede bundel: daar is er zelfs af en toe iets als rijmdwang, vind ik, een paar halfvage, rare regels, die alleen maar daardoor te verklaren zijn. In \u2018De zuiging\u2019 treedt er bijvoorbeeld een \u2018verbruiker van water, licht\/en gas\u2019 op, die daar niet veel zit te doen, behalve even verderop rijmen op was en jas en genas.<\/p>\r\n

[p. 575]<\/div>\r\n

Ook met sommige slotregels is er iets aan de hand. Regels als: \u2018Dat schept\/verwarring bij het zielsverhuizen,\/verdachte sport, waar wie nog voort\/moet, neemt hij zich niet in acht,\/eerst tijdeloos dan nutteloos van wordt\u2019 wekken behalve een licht vermoeden van rijmdwang (\u2018neemt hij zich niet in acht\u2019 kon weg, dan was het een stuk bondiger geweest) een stevig vermoeden van verwisselbaarheid: ze hadden netzogoed in een ander gedicht kunnen staan. Wel aan ‘t einde ervan, want het zijn duidelijk slotregels, maar het zijn van die slotregels die de indruk wekken dat ze er eerst waren, en dat de rest van het gedicht er nadien is naartoe geschreven. (Dat mag allemaal, maar het mag die indruk niet wekken. En misschien is het ook helemaal zo niet gebeurd, maar ook dan mag het die indruk niet wekken.)<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

Ook Leeflangs vragende, of halfvragende wijs doet soms gekunsteld aan in \u2018Bewoond als ik ben\u2019. \u2018Is de natuur voor\/wat niet laten kan om te herleven\/op wat slap afsterft het oudst\/en meest misbruikt embleem van\/het ongelovig oog?\u2019 vraagt hij zich af in \u2018Het land van Cats\u2019. Moet dat? Zo’n zin vertrekt van een mooi beeld (\u2018herleven op wat slap afsterft\u2019), maar hier en elders heb je de indruk dat Leeflang er per se een vraag van wil maken, of gauw een pseudo-gedachtengang konstrueert om een paar (op zich altijd wel fraaie) beelden bij mekaar te doen horen.<\/p>\r\n\r\n

Ook de 4 laatste regels van pag. 32, gaan niet vrijuit:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u2018Voortgetrokken door de zwaluwen<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Komt dan de nacht. Echt.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Zo gaat dat door. Eeuwige liefde,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
met recht.\u2019<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Ondanks de verzekering van het tegendeel, is de tweede bundel van Leeflang nadrukkelijker literair dan de eerste. Er staat een indrukwekkende cyclus in over een verstandelijk gehandikapte dochter, er staan daarbuiten ook nog wel losse fraaie gedichten in (\u2018Gierzwaluwen\u2019, \u2018Oise\u2019, \u2018Oppas\u2019, \u2018Les\u2019 en zo nog wel wat), er staan ook in de niet geheel geslaagde gedichten nog\r\n<\/p>

[p. 576]<\/div>

prachtige beelden: \u2018De winter is nog niet\/vertrokken, maar op de kleine vuilnisbelten\/van het eiland roken en stinken zijn\/langzaam smeulende bergen sokken\u2019 bijvoorbeeld. Maar het geheel mist de spontane verwarrende kracht waarmee die beelden in \u2018De Hazen\u2019 op je af kwamen. De kracht van die bundel was dat hij vaak eenvoudig verhalend, beeldend en gewoon ijzersterk noterend een toch wel heel on-eenvoudige werkelijkheid in zijn greep hield. De nieuwe bundel lijkt me meer bij mekaar getobd. Dat kan natuurlijk juist komen doordat Leeflang er minder lang over getobd heeft (zoals vergezochtheid betekent dat je niet ver, of niet lang genoeg gezocht hebt). Misschien heeft Leeflang juist t\u00e9 gemakkelijk een aantal ouwe fragmenten uit de tijd van zijn minstens 25 jaar zwijgen bij mekaar gebracht. Hoe dan ook, de tobberige moeizame indruk wordt vooral gewekt door nogal wat breedvoerigheid.<\/p>\r\n\r\n

In \u2018De Hazen\u2019 was de opsomming nog een leuke stijltruck, door Leeflang met trefzekere lukraakheid gehanteerd in een strofe als:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u2018Hoe kwamen ze zo bijeen, je ogen,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
dwaalwegen, weggooi-jaren, verkeerd<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
gekochte boeken, zinloze gesprekken,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
in het halfgehoorde neerslaan van de regen?\u2019 (p. 37)<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Maar in de tweede bundel wordt het soms bijna karikaturaal:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u2018Weinig hoor je klagen<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
dat de natuur geen plezier heeft<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
in haar afwisselend leven, dat de regen<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
niet lacht, de wind geen boerendans doet,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
geen bloem knipoogt, niet \u00e9\u00e9n boom<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
in de spiegel van het water<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
een dwaas gebaar maakt, zijn vuist<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
schudt, zijn schouders ophaalt…\u2019<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Zo begint \u2018Natuur\u2019 – en dan denk ik: gelukkig hoor je daar inderd\u00e0\u00e0d weinig over klagen.<\/p>\r\n

[p. 577]<\/div>\r\n

Kortom, dank zij deze tweede bundel worden veel stijlmiddelen van de eerste er een stuk duidelijker op, maar dat is er nou net het nadeel van, het rijm, het abstraheren, de vraagtechniek, de opsommerij, het krijgt allemaal een te grote nadrukkelijkheid. Anderzijds leveren natuurlijk juist de mindere gedichten het bewijs hoe moeilijk de prachtige, ogenschijnlijk gemakkelijke bijna on-literaire gedichten, er gekomen zijn.<\/p>\r\n\r\n

Ik zou \u2018Bewoond als ik ben\u2019 niet graag zo negatief afdoen, als in sommige kritieken wel gebeurd is. Met \u2018De Hazen\u2019 schreef Leeflang op dat moment de beste bundel van zeg maar de laatste vier jaar. Met \u2018Bewoond\u2019 gewoon een van de betere bundels van dit ene jaar. Maar bij mekaar opgeteld maakt dat van Leeflang nog wel de opvallendste nieuwkomer van de laatste vijf jaar. Met in zijn laatste bundel toch een aantal gedichten zoals het volgende, die iedereen verplicht zou moeten lezen, met het absolute verbod er verder nog iets over te zeggen:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u2018De eerste maanden reden we naar<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
het ziekenhuis in een onbeheerst<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
rode eend.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Zo ongeneeslijk als ze geworden was,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
zo was ze en sindsdien zijn die<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
polderwegen vreemd.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Ik herinner me dat ik de lege bermen daar<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
ondragelijk ordelijk begroeid vond<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
met het gras. Het water erlangs leek gezeemd.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Dat zal ook niet meer veranderen.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Zij zal ons nooit kennen,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
herkennen nog lang en<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
van ons houden, wij worden<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
uitsluitend ouder; zij blijft jong<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
en is voor de wind al jaren bang.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>
[p. 578]<\/div>
\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Verkeerd slapen wij verder,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
slapen een bestaan met haar mee,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
haar angsten zijn van echte dood gemaakt,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
dat is wel gegeven, zoals golven<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
gemaakt zijn van zee.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Al jaren speelt zij met dezelfde soort<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
plastic pinguins; die sterven stukgekauwd.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Zo zullen wij bij haar blijven horen,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
hoewel zij van ons houdt.\u2019<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

\r\nHerman De Coninck<\/i>\r\n<\/p>\r\n<\/div>

\n

Over dit hoofdstuk\/artikel<\/h3>\n

Herman de Coninck<\/a><\/p>\n

over Ed Leeflang<\/a><\/p>\n
\n<\/div><\/div><\/div><\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

[p. 568] Kroniek Wat er niet is, blijft Het vervelende van Ed Leeflang is dat ik zijn eerste bundel \u2018De hazen en andere gedichten\u2019 prachtig vond maar dat ik er verder niks over kon zeggen. Natuurlijk was dit een po\u00ebzie vol knappe truuks, maar de belangrijkste truuk was toch dat Leeflang gewoon meesterlijke regels schreef,… Lees verder <\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","class_list":["post-301219","dbnl","type-dbnl","status-publish","hentry"],"acf":[],"yoast_head":"\nKroniek Wat er niet is, blijft · Uitgeverij Van Oorschot<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/kroniekwat-er-niet-is-blijft\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Kroniek Wat er niet is, blijft · Uitgeverij Van Oorschot\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"[p. 568] Kroniek Wat er niet is, blijft Het vervelende van Ed Leeflang is dat ik zijn eerste bundel \u2018De hazen en andere gedichten\u2019 prachtig vond maar dat ik er verder niks over kon zeggen. Natuurlijk was dit een po\u00ebzie vol knappe truuks, maar de belangrijkste truuk was toch dat Leeflang gewoon meesterlijke regels schreef,... Lees verder\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/kroniekwat-er-niet-is-blijft\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Uitgeverij Van Oorschot\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2021-06-04T13:23:20+00:00\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"16 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/kroniekwat-er-niet-is-blijft\/\",\"url\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/kroniekwat-er-niet-is-blijft\/\",\"name\":\"Kroniek Wat er niet is, blijft · Uitgeverij Van Oorschot\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website\"},\"datePublished\":\"1980-12-31T23:01:09+00:00\",\"dateModified\":\"2021-06-04T13:23:20+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/kroniekwat-er-niet-is-blijft\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/kroniekwat-er-niet-is-blijft\/\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/kroniekwat-er-niet-is-blijft\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"DBNL\",\"item\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":3,\"name\":\"Kroniek Wat er niet is, blijft\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website\",\"url\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/\",\"name\":\"Uitgeverij Van Oorschot\",\"description\":\"\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Kroniek Wat er niet is, blijft · Uitgeverij Van Oorschot","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/kroniekwat-er-niet-is-blijft\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Kroniek Wat er niet is, blijft · Uitgeverij Van Oorschot","og_description":"[p. 568] Kroniek Wat er niet is, blijft Het vervelende van Ed Leeflang is dat ik zijn eerste bundel \u2018De hazen en andere gedichten\u2019 prachtig vond maar dat ik er verder niks over kon zeggen. Natuurlijk was dit een po\u00ebzie vol knappe truuks, maar de belangrijkste truuk was toch dat Leeflang gewoon meesterlijke regels schreef,... Lees verder","og_url":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/kroniekwat-er-niet-is-blijft\/","og_site_name":"Uitgeverij Van Oorschot","article_modified_time":"2021-06-04T13:23:20+00:00","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Est. reading time":"16 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/kroniekwat-er-niet-is-blijft\/","url":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/kroniekwat-er-niet-is-blijft\/","name":"Kroniek Wat er niet is, blijft · Uitgeverij Van Oorschot","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website"},"datePublished":"1980-12-31T23:01:09+00:00","dateModified":"2021-06-04T13:23:20+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/kroniekwat-er-niet-is-blijft\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/kroniekwat-er-niet-is-blijft\/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/kroniekwat-er-niet-is-blijft\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"DBNL","item":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/"},{"@type":"ListItem","position":3,"name":"Kroniek Wat er niet is, blijft"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website","url":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/","name":"Uitgeverij Van Oorschot","description":"","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/dbnl\/301219","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/dbnl"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/dbnl"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=301219"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=301219"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}