{"id":301331,"date":"1982-01-01T00:01:14","date_gmt":"1981-12-31T23:01:14","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/dbnl\/wiel-kustersentree-3\/"},"modified":"2021-06-04T15:05:16","modified_gmt":"2021-06-04T14:05:16","slug":"wiel-kustersentree-3","status":"publish","type":"dbnl","link":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/wiel-kustersentree-3\/","title":{"rendered":"Wiel Kusters\r\nEntree (3)"},"content":{"rendered":"
\r\n\r\n <\/interp><\/interp><\/interp><\/interp>
[p. 729]<\/div>\r\n<\/a>\r\n

\r\nWiel Kusters<\/i>\r\n\r\n
Entree (3)<\/h3>\r\n\r\n

Onderpand van vaderschap<\/h4>\r\n\r\n

In de afdeling \u2018Gemengde verzen\u2019 van J.H. Leopolds Verzameld werk<\/i> 1 (1951) las ik het volgende gedicht:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nWat brengen? wat met lichte hand<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nu aandoen tot een onderpand<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nvan vaderschap? Heul en verband<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\ngelegd om dat wat eeuwig grieft?<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\ngoed als een mogelijke zoen<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\ndes levens? wat moet ik u doen?<\/i> –<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
– Zeer, als ‘t u blieft<\/i>. –<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Deze regels zijn, voor Leopolds doen, van een verrassende \u2018openheid\u2019: een korte dialoog, gestileerd natuurlijk, maar met zo’n direct verband tussen vraag en antwoord, dat de raadsels beperkt blijven. De verhouding tussen de sprekers is er een van vader en kind. Of beter nog, gezien wat daar staat over een \u2018onderpand van vaderschap\u2019, waardoor er zoiets als een aangegane verbintenis of gedane belofte in het spel komt: een verhouding van \u2018mentor\u2019 en \u2018pupil\u2019. Er zijn volgens de \u2018ik\u2019 twee dingen die hij de ander kan aanbieden. (Leopold gebruikt hier het woord \u2018aandoen\u2019, dat in het gewone taalgebruik een schertsende bijklank heeft, wanneer het \u2018offreren\u2019 betekent.) De eerste mogelijkheid van onderpand is, dat hij \u2018wat eeuwig grieft\u2019 – een soort existenti\u00eble pijn lijkt dat – verzacht of wegneemt. \u2018Heul\u2019 is hier troost. En het woord \u2018verband\u2019, dat in concrete zin aan doeken en zwachtels doet denken, duidt allereerst, lijkt me, op (geestelijke) samenhang. De \u2018ik\u2019\r\n<\/p>

[p. 730]<\/div>

kan zijn \u2018kind\u2019 zin en samenhang van het leven trachten te tonen. Maar ook kan \u2018verband\u2019 verbintenis<\/i> betekenen en zo verwijzen naar het verbond dat tussen beiden bestaat of gesloten wordt. De relatie is haar eigen onderpand.<\/p>\r\n\r\n

Wanneer we \u2018goed\u2019 aan het begin van de vijfde regel als een zelfstandig naamwoord zien – met de betekenis \u2018bezittingen\u2019 -, dan wordt daarmee de mogelijkheid van een stoffelijk<\/i> onderpand gesuggereerd: goederen ter verzoening met het eeuwig grievende leven. Echte verzoening? Eerder iets als een vluchtige kus.<\/p>\r\n\r\n

Het antwoord op de vraag die in de eerste zes regels wordt gesteld is verrassend, – al hebben woorden als \u2018aandoen\u2019 en \u2018doen\u2019 het zeker mee uitgelokt. Het \u2018kind\u2019 wil dat zijn \u2018vader\u2019 hem pijn doet, naar lichaam of gemoed. En dat terwijl deze \u2018vader\u2019 juist klaar staat met mogelijke vormen van troost. Het is alsof een onbestemde, aan het bestaan inherente pijn een concreet object wil kennen. Zodat het \u2018kind\u2019 eindelijk weet wat hem grieft.<\/p>\r\n\r\n

Het thema van dit gedicht, afkomstig uit Leopolds literaire nalatenschap, houdt nauw verband met het eerste van de \u2018Vroege gedichten\u2019 (Verzameld werk<\/i> 11):<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nGij deedt van alle menschen mij<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDe zwaarste pijn<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nVan alle menschen zult ge mij<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDe liefste zijn<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Men zou deze regels bijna willen lezen als een toelichting bij het zojuist gehoorde verzoek om pijn.<\/p>\r\n\r\n

Er is n\u00f3g een gedicht, nu van een andere dichter, waaraan Leopolds \u2018onderpand\u2019-gedicht me herinnert.<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nWat brengen? wat met lichte hand<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nu aandoen tot een onderpand<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nvan vaderschap?<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n
[p. 731]<\/div>\r\n

Leg dat eens naast Jan Hanlo’s:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
Wat zal ik voor je kopen, zoon?<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEen kat? een sterfelijke witte muis? een w\u00e1t?<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEen vriendje uit de Ori\u00ebnt? Een slaaf?<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEen zwarte raaf uit Duitsland? of een rat?<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEen hond die goed gezond is? of een fluit?<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEen mandolien in hoes? of een machien?<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEen wereldbol? misschien een wiel?<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nMisschien een bombazijnen bloes?<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nOf het profiel van Dante?<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Het wonderlijke van Hanlo’s po\u00ebzie is, dat je zijn in feite hoogst ongewone gedichten na een paar keer lezen al als zo \u2018natuurlijk zichzelf\u2019 gaat zien, dat alle vragen verstomt. Terwijl Hanlo’s eigen talent voor verwondering ons nu juist op idee\u00ebn wil brengen.<\/p>\r\n\r\n

Een vraag dus maar. Hoe willekeurig is de opsomming van mogelijke geschenken (onderpanden?) die Hanlo hier geeft? Zijn dit de puur spontane invallen van een royale \u2018vader\u2019? Wie zich voldoende realiseert wat hij leest, zal al gauw ontdekken dat deze geschenkenlijst van levende wezens<\/i> naar dingen<\/i> afdaalt, waarbij de muziekinstrumenten als met muziek bezielde of te bezielen objecten mogelijk een tussenpositie innemen. \u2018Machien\u2019, \u2018wereldbol\u2019 en \u2018wiel\u2019 herinneren alleen nog door het feit dat ze een mogelijkheid van bewegen<\/i> hebben aan de levende dingen waarmee Hanlo begon. En die \u2018bombazijnen bloes\u2019 en dat \u2018profiel van Dante\u2019? Dingen van de laagste trap, zou je zeggen. Dode, bewegingloze dingen: een kledingstuk en een portret. Maar… zo’n portret behelst de herinnering aan leven. En dat is tenminste weer \u00edets. Zelfs – en hierin ligt voor mij de \u2018grap\u2019 van Hanlo’s gedicht – kan het profiel tot leven<\/i> komen: als de aangesproken jongen letterlijk Dantes trekken krijgt. Een nieuwe neus voor iemand kopen. Ach, ik koop wel een nieuw paar oren voor je. Ik heb volwassenen dat grapje vaak horen maken.<\/p>\r\n\r\n

Het mooiste onderpand van vaderschap is Hanlo’s \u2018zoontje\u2019 zelf, bewe-<\/p>

[p. 732]<\/div>

gend en levend. Beweging en leven gevend aan een bloes en een profiel. Waarmee ook die \u2018bloes\u2019 uit de voorlaatste regel betekenis heeft gekregen. En zijn plaats in de \u2018pointe\u2019 heeft verdiend.<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

etekenis: beweging en leven van het gedicht.<\/p>\r\n\r\n

Lucebert: gesloten heelal<\/h4>\r\n\r\n

Toen ik in Entree (2)<\/i> een paar notities maakte over de \u2018ondergrondse\u2019 Georg Trakl, met als uitgangspunt zijn jeugdportret als mijnwerker, realiseerde ik me niet, dat er ook wel eens een verband zou kunnen bestaan tussen Trakls \u2018Elis\u2019-gedichten en het verhaal Die Bergwerke zu Falun<\/i> van E.T.A. Hoffmann. Er is, zo heb ik dank zij een kleine Trakl-biliografie ontdekt, zelfs wel eens een artikel geschreven over de wijze waarop de \u2018Elis\u2019-gedichten elementen van Hoffmanns verhaal hebben geabsorbeerd. J. Stinchcombe publiceerde het in 1964 in Modern Language Review<\/i>. Maar over Georg Trakl behoeft het hier verder niet te gaan: de constatering dat Die Bergwerke zu Falun<\/i>, het wonderlijke verhaal over de fatale aantrekkingskracht en de ongekende mogelijkheden van het onderaardse hem aan beelden en motieven heeft geholpen, is als aanvulling op wat ik eerder over deze dichter schreef al betekenisvol genoeg.<\/p>\r\n\r\n

Wel nog iets over Hoffmann. Zijn verhaal is gebaseerd op een re\u00eble gebeurtenis. In 1719 werd in een kopermijn in het Zweedse Falun het nog vrijwel gave lichaam teruggevonden van een in 1670 verongelukte jonge mijnwerker. Vermoedelijk was hij door vitrioolhoudend water tegen het bederf beschermd. Hoewel er aanvankelijk niemand was die hem herkende, werd hij ten slotte ge\u00efdentificeerd door zijn verloofde, die, negenenveertig jaar ouder dan hijzelf ooit geworden was, nog in leven bleek. Kan men zich de schok van dit eenzijdige weerzien voldoende voorstellen?<\/p>\r\n\r\n

E.T.A. Hoffman is niet de enige en eerste geweest, die dit gegeven heeft aangegrepen als stof voor een verhaal. Wel is het dank zij zijn sprookjesachtige en hoogst romantische vertelling, waarin veel werk wordt gemaakt van de geheimzinnige oorzaken die tot de dood van de jonge mijnwerker\r\n<\/p>

[p. 733]<\/div>

hebben geleid, dat de vondst te Falun na meer dan tweehonderdzestig jaar nog steeds haar houdbaarheid bewijst (al valt het lichaam van Elis Fr\u00f6bom aan het eind van het verhaal tot stof uiteen). De meest recente Nederlandse vertaling is die uit de Prismapocket Op dit uur van de nacht en andere verhalen<\/i>.<\/p>\r\n\r\n

Tot de op het eerste gezicht minder belangwekkende aspecten van Hoffmanns verhaal behoort het feit dat Elis Fr\u00f6bom v\u00f3\u00f3r hij zijn ondergrondse werk begon, als matroos had gevaren. Maar die combinatie, zee en mijn, is geen toevallige. In Het mijnmuseum<\/i> heb ik in dit verband Albert Verwey geciteerd, uit de cyclus \u2018Zee-gezang\u2019: \u2018Daal in de mijnen me\u00ea, \/ Die zwarte zee,\/Gestold onder ‘t stromen-\/Verkoolde bomen\/Voorwereldlijk wee.\u2019<\/p>\r\n\r\n

In Die Bergwerke zu Falun<\/i> leiden mijn en zee tot de volgende droom: \u2018Het was of hij op een groot schip met volle zeilen op de spiegelgladde zee dreef en een donkere hemel zich boven zijn hoofd welfde. Maar toen hij omlaag keek naar de golven, merkte hij dat hetgeen hij voor de zee had gehouden een vaste doorzichtige fonkelende massa was, in het schijnsel waarvan het hele schip op een wonderlijke manier oploste, zodat hij op een kristallijne bodem stond en boven zich een gewelf van zwart blinkend gesteente ontwaarde. Wat hij eerst voor wolken had aangezien, was namelijk gesteente.\u2019<\/p>\r\n\r\n

De geslotenheid van deze stenen en kristallijne wereld herinnert onweerstaanbaar aan een gedicht van Lucebert:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
gesloten heelal<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nin grotten afgedaald<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nwaar klokken van schaduwen klagen<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nhet hart vouwt een vlam om het hoofd<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nde welsprekende lamp wordt gedoofd<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>
[p. 734]<\/div>
\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\naan het einde<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nplaneten ontbinden het luchtbed<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nwaarop als wachter de slaap lag<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nin een kleed uit vlammen gesneden<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nin een helm uit water gesmeed<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nkniel alle tongen der wildernis<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nvoor het enige oor van de duisternis<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nginds de bron is gesloten met lippen<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\ndie de tienduizend dingen bewogen<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nmaar hier gaan gloeiende paden<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nlangs zwartbevroren beelden<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nvogels staan op de stilstaande<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nadem van de maan<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nen een anker versteende de zee<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nhet plantenrijk regeert niet meer het licht<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nnu worden maskers in een zucht geboren<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nwaarachter ogen aan het licht vergaan<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n

Wat Lucebert hier oproept is een op zichzelf berustende wereld, los van de \u2018bron\u2019 die aan \u2018de tienduizend dingen\u2019 leven en beweging heeft ingeblazen (en ingesproken), maar nu haar \u2018lippen\u2019 gesloten heeft. Leven en beweging: de \u2018bron\u2019 was ook een bron van licht. Wat rest is het volstrekte tegendeel van de oorspronkelijke inspiratie, bezieling, inblazing: het hooguit receptieve \u2018oor van de duisternis\u2019, niet tot antwoorden in staat. Het lijkt een de\u00efstische visie.<\/p>\r\n\r\n

Het ontbreken van licht en beweging maakt dit \u2018gesloten heelal\u2019 tot een onderwereld, een wereld onder een stolp: zwartbevroren beelden, vogels die staan in plaats van vliegen, de stilstaande of gestolde adem van de maan, en een anker (op zichzelf al een met stilstand te associ\u00ebren ding) dat de zee doet verstenen. Wat lezen we in De mijnen van Falun?<\/i> Elis Fr\u00f6bom droomt.\r\n<\/p>

[p. 735]<\/div>

\u2018Als kronkelende golven kwamen uit de bodem prachtige bloemen en planten van blinkend metaal op, die uit de diepste diepten hun bloesems en bladeren omhoog lieten ranken en op bekoorlijke wijze met elkaar vervlochten raakten.\u2019 Een soort kunstbloemen dus, onafhankelijk van het bovenaardse licht. En verderop in het verhaal, waar de grote kuil wordt beschreven, in de wanden waarvan de ingangen tot de ertsmijn zichtbaar zijn: \u2018Geen boom, geen grashalm groeit in de kale, verbrokkelde rotsbodem, en in wonderlijke gedaanten, soms op reusachtige versteende dieren, soms op menselijke kolossen lijkend, verrijzen overal in het rond de puntige rotsmassa’s. In de afgrond liggen als een woeste ru\u00efne door elkaar stenen en slakken – uitgebrand erts – een een voortdurende bedwelmende zwaveldamp stijgt uit de diepte op, alsof beneden een hels brouwsel wordt bereid, waarvan de dampen alle groene heerlijkheid van de natuur vergiftigen. Men zou menen dat Dante hier was afgedaald en het inferno had aanschouwd met al zijn troosteloze ellende, met al zijn ontzetting.\u2019 Voor wie wil behelst dit citaat ook de \u2018gloeiende paden\u2019 uit Luceberts gedicht. En anders vindt men ze wel in d\u00e9ze regels terug: \u2018Nu eens stikte hij haast van de hete dampen die op zijn borst drukten, dan weer flakkerden de mijnlampjes in de snijdende koude tocht (zie de zwartbevroren<\/i> beelden uit het gedicht: verbranding en bevriezing tegelijk – W.K.) die door de afgrond voer.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Een onderwereld, een wereld onder een stolp. Zo’n gesloten heelal kan ook het gedicht<\/i> zijn. Of wat zich onder de schedelpan bevindt. Volledig interpreteren wil ik Luceberts vers hier niet, al heeft het voldoende consistentie om een systematische benadering ervan mogelijk te maken: betekenisvolle tegenstellingen als die tussen \u2018een vlam om het hoofd\u2019 en \u2018een helm uit water gesmeed\u2019, en overeenkomsten als tussen het \u2018klagen\u2019 uit de tweede en een \u2018zucht\u2019 uit de op een na laatste regel. Geen lezen met de loep dus. En niet eens een antwoord op de vraag of Luceberts gedicht zijn ontstaan aan Hoffmanns verhaal te danken heeft. Misschien identificeer ik me te sterk met Elis Fr\u00f6bom om \u2018wetenschappelijk\u2019 te worden: \u2018Verrukt deelde hij (…) mee dat hij de rijkste aderen, de prachtigste ertslagen had ontdekt, en als ze dan niets anders vonden dan loos gesteente, dan lachte hij honend en zei dat hij natuurlijk de enige was die de geheime tekenen, het\r\n<\/p>

[p. 736]<\/div>

veelbetekenende schrift kon ontdekken dat de hand van de aardkoningin zelf in de rotsbodem kerfde, en het was ook eigenlijk voldoende de tekens te begrijpen zonder dat wat ze verkondigden aan de dag te brengen.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Notitie in Struga, Macedoni\u00eb, augustus ’82<\/h4>\r\n\r\n

Het meer van Ohrid wordt gevoed door ondergrondse bronnen. Er leven hier vissen die elders al miljoenen jaren zijn uitgestorven. Levende fossielen<\/i> hoorde ik iemand zeggen. En op slag vond ik – als een vreemde – een interpretatie voor het gedicht \u2018Klimvis\u2019 (uit Hoofden<\/i>) dat ik tijdens de Struga Evenings of Poetry heb voorgelezen: \u2018Gedolven vis, tot rottens toe bewogen\u2019 enz. \u2018Klimvis\u2019 is een stilleven met een dode vis en een fossiele vis. Een gedicht over onze doden. En over de wijze waarop wij hen herdenken en in dat denken willen verharden, tegen beter weten in.<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEen meer vol glinsterende schubben:<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nmaansikkel tussen vissen<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nBoven het water vervalt de maan<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nToevlucht van vissen<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nUit ondergrondse bron fossiele<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nvissen. Men kan hun leven missen<\/i>.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div><\/div>
\n

Over dit hoofdstuk\/artikel<\/h3>\n

Wiel Kusters<\/a><\/p>\n

over Lucebert<\/a><\/p>\n

over J.H. Leopold<\/a><\/p>\n

augustus 1982<\/a><\/p>\n
\n<\/div><\/div><\/div><\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

[p. 729] Wiel Kusters Entree (3) Onderpand van vaderschap In de afdeling \u2018Gemengde verzen\u2019 van J.H. Leopolds Verzameld werk 1 (1951) las ik het volgende gedicht: \u00a0 Wat brengen? wat met lichte hand \u00a0 u aandoen tot een onderpand \u00a0 van vaderschap? Heul en verband \u00a0 gelegd om dat wat eeuwig grieft? \u00a0 goed als… Lees verder <\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","class_list":["post-301331","dbnl","type-dbnl","status-publish","hentry"],"acf":[],"yoast_head":"\nWiel Kusters Entree (3) · Uitgeverij Van Oorschot<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/wiel-kustersentree-3\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Wiel Kusters Entree (3) · Uitgeverij Van Oorschot\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"[p. 729] Wiel Kusters Entree (3) Onderpand van vaderschap In de afdeling \u2018Gemengde verzen\u2019 van J.H. Leopolds Verzameld werk 1 (1951) las ik het volgende gedicht: \u00a0 Wat brengen? wat met lichte hand \u00a0 u aandoen tot een onderpand \u00a0 van vaderschap? Heul en verband \u00a0 gelegd om dat wat eeuwig grieft? \u00a0 goed als... Lees verder\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/wiel-kustersentree-3\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Uitgeverij Van Oorschot\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2021-06-04T14:05:16+00:00\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"11 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/wiel-kustersentree-3\/\",\"url\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/wiel-kustersentree-3\/\",\"name\":\"Wiel Kusters Entree (3) · Uitgeverij Van Oorschot\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website\"},\"datePublished\":\"1981-12-31T23:01:14+00:00\",\"dateModified\":\"2021-06-04T14:05:16+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/wiel-kustersentree-3\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/wiel-kustersentree-3\/\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/wiel-kustersentree-3\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"DBNL\",\"item\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":3,\"name\":\"Wiel Kusters Entree (3)\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website\",\"url\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/\",\"name\":\"Uitgeverij Van Oorschot\",\"description\":\"\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Wiel Kusters Entree (3) · Uitgeverij Van Oorschot","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/wiel-kustersentree-3\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Wiel Kusters Entree (3) · Uitgeverij Van Oorschot","og_description":"[p. 729] Wiel Kusters Entree (3) Onderpand van vaderschap In de afdeling \u2018Gemengde verzen\u2019 van J.H. Leopolds Verzameld werk 1 (1951) las ik het volgende gedicht: \u00a0 Wat brengen? wat met lichte hand \u00a0 u aandoen tot een onderpand \u00a0 van vaderschap? Heul en verband \u00a0 gelegd om dat wat eeuwig grieft? \u00a0 goed als... Lees verder","og_url":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/wiel-kustersentree-3\/","og_site_name":"Uitgeverij Van Oorschot","article_modified_time":"2021-06-04T14:05:16+00:00","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Est. reading time":"11 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/wiel-kustersentree-3\/","url":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/wiel-kustersentree-3\/","name":"Wiel Kusters Entree (3) · Uitgeverij Van Oorschot","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website"},"datePublished":"1981-12-31T23:01:14+00:00","dateModified":"2021-06-04T14:05:16+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/wiel-kustersentree-3\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/wiel-kustersentree-3\/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/wiel-kustersentree-3\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"DBNL","item":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/"},{"@type":"ListItem","position":3,"name":"Wiel Kusters Entree (3)"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website","url":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/","name":"Uitgeverij Van Oorschot","description":"","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/dbnl\/301331","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/dbnl"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/dbnl"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=301331"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=301331"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}