{"id":301809,"date":"1987-01-01T00:00:12","date_gmt":"1986-12-31T23:00:12","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/dbnl\/poeziekroniek-10\/"},"modified":"2021-06-04T15:07:56","modified_gmt":"2021-06-04T14:07:56","slug":"poeziekroniek-10","status":"publish","type":"dbnl","link":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/poeziekroniek-10\/","title":{"rendered":"Po\u00ebziekroniek"},"content":{"rendered":"
\r\n\r\n <\/interp><\/interp>
[p. 101]<\/div>\r\n<\/a>\r\n

Po\u00ebziekroniek<\/h3>\r\n\r\n

Job van Uz bezit 7000 schapen en 3000 kemelen, zeven dochters en drie zonen en een vrouw. God en satan gaan een weddenschap aan, de ene ramp na de andere overkomt Job. Uiteindelijk zit hij, van boven tot onder met zweren overdekt, op een ashoop; het enige bezit dat hem rest is een potscherf om zich te krabben. Wat moet zo’n Job op dat moment? Hij had kunnen gaan dichten. In dat geval waren er wellicht symbolistische gedichten geschreven.<\/p>\r\n\r\n

Tijdens zijn ellende had Job immers voortdurend weet van de hogere wereld. Hij wist dat daar een spel gespeeld werd tussen God en de duivel, maar dat de spelregels voor hem ondoorgrondelijk zouden blijven. Zijn ongeluk kwam niet voort uit een slechte levenswandel, het was geen straf omdat zijn hart verlokt was geweest tot een vrouw of omdat hij aan zijns naasten deur geloerd had, maar de tegenspoed van Job verwijst naar de raadselachtige almacht van God. De gedichten van Job hadden misschien zijn stinkende mestvaalt genegeerd en zij hadden gepoogd die andere wereld, waar de afspraken gemaakt werden over heden, verleden en toekomst te verbeelden. Job had de symbolist bij uitstek kunnen zijn.<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

De dichter Jean Mor\u00e9as, pseudoniem van Yannis Papadiamantopoulos, publiceert in het literaire supplement van de Figaro<\/i> op 18 september 1886 een manifest, dat in zekere zin het begin genoemd kan worden van het symbolisme. De beeldende kunsten bleven niet achter. In 1900 wordt in Parijs de wereldtentoonstelling gehouden. Uit de lijst van exposerende schilders maakt men op dat het symbolisme in de schilderkunst van offici\u00eble zijde nu hoog wordt gewaardeerd; men treft er de namen op aan van de Preraphaelieten, van Beardsley, Burne-Jones, Ensor, Khnopff, Toorop, Franz Stuck, Gustav Klimt, Mucha en vele anderen.<\/p>\r\n

[p. 102]<\/div>\r\n

Ik vind het wat triest gesteld met deze stroming in de schilderkunst. Niet lang nadat, bijvoorbeeld door schilders als Seurat, Monet en C\u00e9zanne een beweging in gang gezet was die al experimenterend met de vorm en het licht zou leiden tot de toppen van de twintigste-eeuwse schilderkunst, keerde het symbolisme zich tegen het experimenteren met de werkelijkheid door te verklaren dat de natuur slechts symbolen kan aanreiken voor iets anders, iets hogers. Afbeeldingen van natuur, voorwerpen of wat dan ook uit de werkelijkheid zijn niet bedoeld om de kleur, de vorm, het licht weer te geven, maar louter om het voorwerp voor te stellen als een symbool voor een equivalent in de onzichtbare, geestelijke wereld. Het binnendringen in die geestelijke wereld: dat was de roeping van de kunstenaar. De manieren waarop dat kan, worden de grote thema’s van het symbolisme: de slaap en de droom, de hypnose met als bijverschijnsel het masker, de stilte, de extase, de dans, de liefdesroes met een speciale aandacht voor de vrouw, die gezien wordt als godin, priesteres, maar ook als hoer, heks, verleidster. De natuurlijke wereld wordt een wereld vol symbolen: bloemen vertegenwoordigen goed en kwaad, dieren en landschap doen dat eveneens. Slangen, apen, zwanen, lelies, woestijnen, verre kusten: alles krijgt een tweede betekenis. In de twintigste eeuw leiden deze idee\u00ebn tot nieuwe stromingen, tot expressionisme en surrealisme. Rond de eeuwwisseling komt er nog de decadente versiertak van het symbolisme bij: de art nouveau, art d\u00e9co of Jugendstil.<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

Theo van Baaren debuteerde als dichter in 1939, maar tot een echte carri\u00e8re in de po\u00ebzie kwam het toch niet. Hij bleef wel gedichten schrijven, maar hij wachtte met publiceren tot 1976. Vanaf dat jaar ligt er geregeld een nieuwe bundel in de boekhandel. Bij het doorbladeren valt op dat er nogal wat namen in staan, bijvoorbeeld omdat het gedicht aan iemand is opgedragen. Vaak gaat het om een schilder. De volgende symbolistische schilders worden genoemd: Odilon Redon, Alfred Kubin, Xavier Mellery, L\u00e9vy-Dhurmer. Ook trof ik de naam aan van Lizzie Siddal, de vrouw van Dante Gabriel Rossetti. Zij stond model voor onder andere De jonkvrouw van de heilige graal.<\/i> Dorothea Tanning, Margritte, Balthus, Bellmer, Unica Z\u00fcrn en Leonora Carrington zijn de genoemde surrealisten. Hercules Seghers\r\n<\/p>

[p. 103]<\/div>

staat er ook in, maar ook die schilderde altijd gefantaseerde landschappen, zijn landschap in de Uffizi wordt een concretisering van een droombeeld genoemd; Seghers is een vroege symbolist. Monsu. Als bedoeld wordt Monsu Desiderio dan is dat een naam voor een groep van twee of drie schilders uit de zeventiende eeuw, die ook fantastische droomarchitecturen schilderden en daarom met de surrealisten worden vergeleken. Jeroen Bosch is de voorloper van alle symbolisten en surrealisten. Aan Rousseau Le Douanier wijdde Apollinaire gedichten; de surrealisten zagen in hem en in de facteur Cheval, de bouwer van Le palais id\u00e9ale<\/i> te Hauterives, een voudige geesten met contacten met de magische verbeeldingswereld. Klee was geen surrealist, maar zijn werk hing wel op de eerste surrealistische expositie in 1925 te Parijs. Evenmin was Monet een symbolist, maar zijn Waterlelies<\/i> en de gedichten van Mallarm\u00e9 gingen van dezelfde idee\u00ebn uit. Wu Taotse, een beroemde Chinese schilder uit de T’ang dynastie, had een grote invloed op de latere religieuze schilderkunst. Eva Ionesco ken ik niet, maar de naam staat als titel boven een gedicht dat tot in details, – pluche, fluweel, lampen, rode roos tussen haar benen, kousen, kanten sluier, – de fotografie oproept van de Roemeense Irina Ionesco. Wie is Eva Ionesco? De foto’s van Irina Ionesco sluiten perfect aan bij de decadente sfeer van Gustav Klimt, L\u00e9vy-Dhurmer en Franz von Stuck. De schilders Maurice Henry en Jorin ken ik niet en dan heb ik wel zo’n beetje alle namen van schilders uit de laatste zes bundels genoemd. Nu naar de dichtkunst.<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

Als we ervan uitgaan dat gedichten ontstaan uit taal, dan kunnen we ook stellen dat de elementen klank, beeld en betekenis altijd voorkomen. Het belang van elk dezer elementen voor het gedicht kan natuurlijk schuiven. Het beeld, mijns inziens het meest belangrijke en boeiendste element, zal ontleend zijn aan de ons omringende werkelijkheid en kan bedoeld zijn om diezelfde werkelijkheid te beschrijven of om direct dan wel indirect te wijzen op een andere soms parallel opgebouwde werkelijkheid, die te maken heeft met idee, verbeelding, gevoel. De manier waarop dit beeld gehanteerd wordt, bepaalt nu al ruim een eeuw alle po\u00ebzie. Over de ontwikkeling van de moderne po\u00ebzie, dat is de po\u00ebzie vanaf het symbolisme, is al geregeld geschreven. In Nederland onder andere door S. Dresden,\r\n<\/p>

[p. 104]<\/div>

A.L. S\u00f6temann en Robert Anker; en natuurlijk door S. Vestdijk. Ik vat de belangrijkste conclusies samen.<\/p>\r\n\r\n

Gemoedsuitstortingen en beschrijvingen van de werkelijkheid hebben zelden geleid tot po\u00ebzie van enig niveau, maar sinds het symbolisme geven deze gedichten bovendien de lucht af van de romantiek toen zij nog wel in aanzien stonden, en in Nederland is dat een overwegend muffige lucht.<\/p>\r\n\r\n

Sinds het symbolisme probeert men gedichten te schrijven die middels beelden, symbolen, verwijzen naar een werkelijkheid, die te maken heeft met idee, verbeelding. Er is sterk de nadruk komen te liggen op de autonomie van het gedicht en de werkzaamheid van de dichter als \u2018ingenieur\u2019.<\/p>\r\n\r\n

Dit verwijzen kan in theorie op twee manieren gebeuren. A. De werkelijkheid wordt aanschouwelijk beschreven en via dit beeld wordt de tweede werkelijkheid gesuggereerd. B. Met abstracte beelden wordt de alledaagse werkelijkheid zoveel mogelijk verstopt en men tracht met deze beelden rechtstreeks gevoelens, gedachten op te roepen.<\/p>\r\n\r\n

Terwijl zij trachtten de hogere werkelijkheid te verwoorden, wensten de symbolisten zo hard mogelijk te botsen met de alledaagse werkelijkheid. Daar is de laatste decennia geen sprake meer van: dichters van vandaag halen de gewone werkelijkheid hun gedichten binnen.<\/p>\r\n\r\n

Hoe moeten de gedichten van Theo van Baaren gelezen worden?<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

Veel gedichten zijn opgedragen aan schilders, andere gedichten wekken de indruk schilderijen te beschrijven. In de bundel Dromen hardop<\/i> staat een gedicht met de titel 1890.<\/i> Een ik ziet een meisje in negentiende-eeuwse kleding passeren en hoopt bij het licht van een lantaren haar gezicht te kunnen zien. Ik neem niet aan dat het hier gaat om een maskerade of een bloemencorso. Waar ziet hij die kleding? Een van de mogelijkheden is dat hij naar een schilderij kijkt. In Een wereld van as<\/i> staat een soortgelijk gedicht. Het begint als volgt.<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
In lange rokken van negentienhonderd<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
wand’len, verwonderd en bewonderd,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
jonge meisjes statig door<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
het zomerse park.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n
[p. 105]<\/div>\r\n

Nog meer voorbeelden. In dezelfde bundel staat een gedicht met de titel Abstract schilderij.<\/i> Het gedicht, – een kwatrijn, – bestaat uit een vermelding van de kleuren die voor de gelegenheid voorzien zijn van aanduidingen met vogelnamen: spechtrood, kwikstaartgeel, enzovoorts. Verder tref ik gedichten met titels als: \u2018Nature morte\u2019, Schilderij, Portret<\/i> of Hommage \u00e0 Leonora Carrington.<\/i> De laatste drie gedichten staan in de bundel Trommels van marmer.<\/i> Van Leonora Carrington zag ik de reproduktie van een schilderij uit 1959: Wie ben je, wit gezicht?<\/i> Op het schilderij staat een fantasiedier, opgebouwd uit delen van verschillende dieren: vlindervleugels, poot van leeuw, poot van paard, poot van uil, poot van geit, staart van slang, enzovoorts. Links boven kijkt een kind over de heuvels net onder een appelboom door; de slang reikt naar de appels. Rechts ligt een groot ei op de grond, enkele dieren, – een geit? een rund? – kijken toe. De laatste drie strofen van het gedicht luiden als volgt.<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
De dieren kwamen dansend naar de krib,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
die er nog stond.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Ik kook het wereldei voor mijn ontbijt,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
met spek erbij.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Dat is een maaltijd voor de eeuwigheid.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Want waarom anders is de wereld rond?<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Misschien dat gedicht en schilderij iets met elkaar te maken hebben, misschien wil het gedicht een ander werk van haar beschrijven. Ik vind het schilderij afschuwelijk, ik begrijp niets van het gedicht. In maar weinig gevallen lukt het iemand goede gedichten te schrijven over schilderijen. Willem van Toorn kan het. Ik heb daar al eerder in deze kroniek over geschreven. Het gevaar wordt groter als het om surrealistische schilderijen gaat. Simon Vestdijk in De glanzende kiemcel<\/i>: \u2018de droom is immers in de eerste plaats een visueel<\/i> phenomeen, pas in de allerlaatste plaats een woord<\/i>-phenomeen; dientengevolge maakt een schilderij, dat bepaalde attributen van de droom wenst uit te beelden, steeds een minder gewrongen en\r\n<\/p>

[p. 106]<\/div>

kunstmatige indruk dan een gedicht of een stuk proza, dat ditzelfde in woorden beproeft.\u2019 En: \u2018Waar ik mij tegen verzet is alleen het oncontroleerbare<\/i> van een overvloed van beelden, die aan de droom ontleend heten te zijn, maar die even goed tot stand hadden kunnen komen door maar gewoon \u201conzin\u201d neer te schrijven, die de dichter tot niets, en de lezer tot ergernis en hoofdbreken verplicht.\u2019 (Vierde druk 1969. Pag. 179-180). In Dromen hardop<\/i> staat een vreemde aantekening bij het gedicht Decoratieve etude.<\/i> \u2018Iemand heeft mij eens gevraagd of dit gedicht naar een schilderij of foto gemaakt is. Het ligt andersom: het is een voorbeeld voor een eventueel nog te maken schilderij of foto.\u2019 Het lijkt of de autonomie van het gedicht op de helling gezet wordt.<\/p>\r\n\r\n

Met de titel van de een na laatste bundel, Dromen hardop<\/i>, lijkt Van Baaren in discussie met Vestdijk te gaan. De droom, – of de varianten slaap, nacht, bed, – komt geregeld in de gedichten voor. Soms wordt de droom alleen vermeld als element van de ons bekende werkelijkheid, hetzij in de betekenis van beeldenreeks tijdens de slaap, hetzij in de betekenis van wensdroom. Ik vermeld slechts twee voorbeelden van de dertig die ik gevonden heb: \u2018zoals je enkel kent uit dromen van koortsige nacht?\u2019 (Dromen hardop<\/i> pag. 10); \u2018Toen Knossos nog een droom \/ van arme vissers was\u2019 (Trommels van marmer<\/i> pag. 45). Vreemder wordt het wanneer de droom gepersonifieerd wordt: \u2018Dromen schuiven wankelend over de planken,\u2019 (In de lussen van de taal<\/i> pag. 29) of wanneer dromen een eigen leven gaan leiden: \u2018Als alles goed zit, kun je […] diep in het hart van de zwarte bol \/ het paren en baren der bomen zien.\u2019 (Dromen hardop<\/i> pag. 24). Wanneer de inhoud van de droom het voornaamste deel van het gedicht wordt, is het punt bereikt waar Vestdijk zich ging verzetten en waar de lezer ergernis en hoofdbreken voelt opkomen. Uit Trommels van marmer<\/i> citeer ik het gedicht Droomstraat.<\/i>\r\n<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Onder het plaveisel schijnt de zon<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
en door de gaten wordt de hemel zichtbaar:<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
gladgestreken blauw met vlokken wolk<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
die langzaam krullen en ontkrullen, veren<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
vormen als een weids systeem van waaiers.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>
[p. 107]<\/div>
\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Maar als het avond wordt dringt door de kieren<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
tussen de keien het bloed door van de dag.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Dan wordt het nacht. De oude straat klinkt hol<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
boven de zwarte echoput: de leegte.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Het vreemde is wel dat de woorden van Vestdijk, dat de droom \u2018in de eerste plaats een visueel phenomeen is\u2019, in hun geldigheid recht overeind blijven. Van dromen hardop is hier hoogstens in zoverre sprake, dat de dromen hardop worden naverteld, zeker niet dat de dromen zelf hardop praten of dat in de dromen hardop gepraat wordt. Het verschil tussen het beschrijven van een droom en het beschrijven van een surrealistisch schilderij is erg klein: een droom kan je niet meer naast het gedicht leggen, wat met een schilderij nog wel kan; maar dat is wel het enige.<\/p>\r\n\r\n

Dieren, planten, kleuren en maskers kom je vaak tegen. De beelden zijn concreet gemaakt. Ik beperk mijn voorbeelden tot die uit de bundel De steen vergat te bloeden.<\/i> Het woord \u2018vogels\u2019 komt vaak voor, evenals het woord \u2018vlinders\u2019; verder kom ik tegen: een haan, een spin, een specht, een leeuwerik, een haas, een slang, ratten, een schelvis, een ekster, een uil, een koolmees, eenden, weer een spin, salamanders, vossen, herten, weer slangen, maden. Van de planten worden vermeld: varens, orchidee\u00ebn, gras, bloemen, bessestruiken, heggen, dennen, gras, riet, nog een keer gras, iepen, dennetakken, hennep, weer twee keer gras, wier, mos.<\/p>\r\n\r\n

Een ander motief is de vrouw, zelden als beschermster of voedster, meestal als verleidster, hoer, femme fatale. Kenmerkend is het volgende gedicht uit Dromen hardop.<\/i>\r\n<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Blader in het prentenboek van je verbeelding:<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
een winters park met magere bomen, sneeuw en maan.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Dan zomers, een meisje tilt haar rok op, spreidt<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n
haar benen.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Grijze vogels vliegen laag over ‘t moeras.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Deze bladzij is leeg, het beeld zo diep verdwenen<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
dat je je afvraagt of er ooit een was.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n
[p. 108]<\/div>\r\n

Op veel schilderijen van symbolistische en surrealistische schilders maakt de vrouw deel uit van een gefantaseerd landschap of interieur: het domein van de verbeelding. In dit gedicht van Van Baaren is precies hetzelfde aan de hand: de vrouw die verleidt staat in het prentenboek van de verbeelding. Soms wordt de vrouw verbonden met een ander belangrijk thema, dat van de dood. Zo staat er in Dromen hardop<\/i> een Mummieportret van een jonge vrouw<\/i> en in Trommels van marmer<\/i> staat een gedicht over een vrouw gekleed in veren en met een rood masker voor. De veren waaien weg, zij wordt steeds naakter, tot zij alleen nog het rode masker draagt. Het gedicht begint met de regel: \u2018Gekleed in zwarte veren gaat,\u2019. Mij lijkt de vrouw een engel des doods en zonder te willen beweren dat het de inspiratiebron is, komt mij toch een schilderij in herinnering van Carlos Schwabe: De dood van de doodgraver<\/i> waarop een engel staat, een jonge vrouw in zwarte jurk en met lange spitse zwarte vleugels.<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

In de bundel De steen vergat te bloeden<\/i> staat het volgende titelloze gedicht.<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
De kier tussen dood en leven<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
is nauwelijks breed genoeg<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
om een smalle lenige slang<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
doorgang te geven.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Er hoeft maar iets te verschuiven,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
of de spleet gaat dicht.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Dan zie je hoe dood en leven<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
wang aan wang ligt,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
mond aan mond en de haren<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
gestrengeld door elkaar,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
een eeneiige tweeling<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
op \u00e9\u00e9n baar.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Dit gedicht leidt mij naar het thema. In alle bundels komt de dood veelvuldig en onder veel gedaantes voor. Ik wil me nu beperken tot de laatste\r\n<\/p>

[p. 109]<\/div>

bundel, waarvan de titel, – Trommels van marmer<\/i>, – via marmeren zerken en omfloerste trommen naar de dood verwijst. In de bundel staat in 23 van de 56 gedichten het woord dood; ik tel daarbij nog niet de woorden met soortgelijke betekenis als sterven, graf en nacht. Wat wordt er over de dood gezegd? De bundel gaat niet alleen over het abstracte begrip \u2018dood\u2019, maar ook over het graf, het karkas, het concrete lijk. Dat treffen we meer aan, bijvoorbeeld in De Profundis<\/i> van Georg Trakl, een dichter van wie Van Baaren halverwege de bundel twee gedichten, – Avondlied<\/i> en Grodek<\/i>, – in vertaling opgenomen heeft. De band met Georg Trakl moet dan wel erg sterk zijn.<\/p>\r\n\r\n

In bijna alle bundels, maar zeker in de laatste wordt een beeld opgeroepen van het overgangsgebied tussen dood en leven. De tijd na de dood en de gebeurtenissen rond de dood krijgen gestalte middels concrete beelden. Ik citeer uit Trommels van marmer<\/i> de volgende regels.<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Vandaag begint \/ het hemelrijk te krimpen\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0(p. 12);<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Er is een soort van licht dat lijkt,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
alsof de duisternis in brand<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
gevlogen is, […]\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0(p. 13);<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
groeit de nacht als schimmel in ons bloed,\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0(p. 14);<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Tuimelend over de akker van duizenden doden\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0(p. 23);<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Ze gaat door de dode stad, \/ de maan aan de lijn als een hond, (p. 35);<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Er ligt een spookveld tussen hier en daar,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
[…]<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Een kromme oude man is er de baas,\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0(p. 43).<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Als laatste voorbeeld het gedicht op pagina 65, dat ik in zijn geheel citeer.<\/p>\r\n

[p. 110]<\/div>\r\n
\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Tussen het landschap en de lucht<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
ligt een randschap waarheen ik vlucht;<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
waar mensen opgehouden zijn<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
en de goden nog niet begonnen<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
ligt, onaangetast, een klein<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
en smal gebied, nog onontgonnen<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
fantasie- en droomterrein.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Het is juist het willen uitbeelden van dit droomterrein dat hem verdacht maakt bij iedereen die de woorden van Vestdijk over dromen in po\u00ebzie onderschrijft. Hij is een Odilon Redon in po\u00ebzie. Of James Ensor: \u2018toen een stoet gemaskerden op vilten \/ voeten onhoorbaar door de verlaten straat kwam\u2019 (p. 11).<\/p>\r\n\r\n

Van november 1975 tot januari 1976 is in het museum Boymans-Van Beuningen te Rotterdam een tentoonstelling gehouden onder de titel Het symbolisme in Europa.<\/i> Ik trof daar dezelfde vreemde mengelmoes aan die ik nu ook herken in de gedichten van Theo van Baaren. Aan de ene kant beschrijvingen van de natuur, van schilderijen, van gebeurtenissen. Aan de andere kant beschrijvingen van de wereld van dood, verderf en angst, zoals die kennelijk in dromen, nachtmerries of visioenen aan de dichter verschijnt. Ik vind het beschrijven van die visioenen te direct, te vrijblijvend en ook gedateerd. De kans dat de gedichten mijn angsten oproepen is nagenoeg verkeken, mijn reactie bij het lezen van allerlei details die mij toch vreemd blijven is eerder: wat heb ik hiermee te maken.<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

Iedere erkende stroming in de beeldende kunst heeft haar grote figuren voortgebracht, ook het symbolisme. Gauguin en Edvard Munch. Maar verder vind ik het een stroming vol kitsch en duister vertoon. In veel schilderijen, bijvoorbeeld die van Max Klinger en Michael Vroebel, zie ik al de stoere krijgers en de mysterieuze meiden die nu de strips vullen van Guido Crepax, Jim Steranko en Esteban Maroto. Op andere schilderijen, bijvoorbeeld die van Jean Delville, Gaetano Previati en ook op sommige van Gustav Klimt, zie ik de gladde, geilgepoetste vrouwen, die nu weer opduiken uit de kokers van magische en mythische schilders compleet met\r\n<\/p>

[p. 111]<\/div>

zee, golven en engelen. Misschien is dit al te gekleurd en ik geef toe dat ik op die tentoonstelling in Rotterdam soms vreselijk moest lachen, maar mijn favoriete stroming is het niet.<\/p>\r\n\r\n

Een zelfde bezwaar heb ik tegen de gedichten van Van Baaren. Daarbij komt dat ik hem geen knap technicus vind en dat had hij wel moeten zijn als hij zich had willen modelleren naar de dichters van het symbolisme. Sommige gedichten bestaan uit flauwe woordgrappen. Uit Een wereld van as<\/i> het volgende voorbeeld.<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Ik zal de nagels aan mijn doodkist<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
maar weer eens knippen.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Ze zijn zo lang geworden dat<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
een ander zich eraan kan bezeren.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
En dat is toch beslist niet nodig.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Ik vind veel regels overbodig. Zo wordt in Mummieportret van een jonge vrouw<\/i> in zes regels de dodelijke eenzaamheid van die vrouw in een kist temidden van dat zand beschreven. Dan volgt: \u2018Ik voel mij erg alleen hier bij de dood.\u2019 Of, ander voorbeeld, op pagina 9 van Een wereld van as<\/i> wordt gesproken over het licht der sterren dat de nacht spoelt \u2018tot een doopkleed of een doodskleed\u2019, waarna de overbodige regel volgt: \u2018(wie zal zeggen wat het zal zijn?)\u2019. Het lelijkst vind ik de gedichten die niet meer bevatten dan een in stukken gehakte fraaie omschrijving of leuke uiting. Als voorbeeld pagina 64 van Trommels van marmer.<\/i>\r\n<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Hol en bol<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
zijn twee woorden<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
voor \u00e9\u00e9n ding.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Geldt hetzelfde<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
wellicht voor<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
toekomst en<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
herinnering?<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Dit heet men ook wel klappermanspo\u00ebzie. Het werk van Van Baaren als vertaler vind ik voor de literatuur van veel groter betekenis.<\/p>\r\n

[p. 112]<\/div>\r\n

Po\u00ebzie vol beschrijvingen van visioenen vol angsten en onheil is zeer kwetsbare po\u00ebzie. Men wordt niet graag bespot om zijn angsten, maar het zal maar al te gemakkelijk gebeuren. Met profetie\u00ebn ligt het niet anders. Als de klacht of de profetie de toehoorder betreft, dan is de kans groot dat deze snel wrevelig wordt. Betreft de klacht of de profetie alleen de klager dan volgt vaak een neerbuigend medelijden, een schouderophalen van \u2018eigen schuld, dikke bult\u2019; herhaalde klachten leiden weer tot irritatie over het zeuren. De klager bij uitstek, hoe terecht ook, is Job, wiens ingewand ziedt en niet stil is, wiens huid zwart geworden is en wiens gebeente ontstoken is van dorheid. Maar luistert men naar hem met geduld? Verzorgt men hem? Stut men zijn dorre beenderen, bet men zijn zwarte huid, geeft men hem verkwikkende dranken tegen zijn ontstoken ingewanden? Op enkele ge\u00efrriteerde mannen na die met de klager redetwisten heeft iedereen zich walgend afgewend.<\/p>\r\n\r\n

Dit soort po\u00ebzie is kwetsbaar, maar ook weinig interessant. Ook dat is een reden om bij Job weg te lopen. Hij gaat natuurlijk op den duur ook vervelen. Zijn ongeluk is voor anderen niet te begrijpen of je moet op de hoogte zijn van de afspraken tussen God en satan. Wie dat niet is zal de uitslag van de weddenschap niet afwachten, want hij ziet geen weddenschap. De beschrijvingen van de nachtmerries van Theo van Baaren laten mij Siberisch. Ik geef toe dat ik mij kan vergissen; uiteindelijk bleken de ontwikkelingen bij Job ook veel spannender dan het zich temidden van de as liet aanzien.<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

\r\nTomas Lieske<\/i>\r\n<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

Alle bundels van Theo van Baaren zijn uitgegeven door Meulenhoff Amsterdam. De laatste bundel is:<\/p>\r\n\r\n

Theo van Baaren. Trommels van marmer.<\/i> Meulenhoff Amsterdam 1986.<\/p>\r\n\r\n\r\n<\/div>

\n

Over dit hoofdstuk\/artikel<\/h3>\n

Tomas Lieske<\/a><\/p>\n

over Theo van Baaren<\/a><\/p>\n
\n<\/div><\/div><\/div><\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

[p. 101] Po\u00ebziekroniek Job van Uz bezit 7000 schapen en 3000 kemelen, zeven dochters en drie zonen en een vrouw. God en satan gaan een weddenschap aan, de ene ramp na de andere overkomt Job. Uiteindelijk zit hij, van boven tot onder met zweren overdekt, op een ashoop; het enige bezit dat hem rest is… Lees verder <\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","class_list":["post-301809","dbnl","type-dbnl","status-publish","hentry"],"acf":[],"yoast_head":"\nPo\u00ebziekroniek · Uitgeverij Van Oorschot<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/poeziekroniek-10\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Po\u00ebziekroniek · Uitgeverij Van Oorschot\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"[p. 101] Po\u00ebziekroniek Job van Uz bezit 7000 schapen en 3000 kemelen, zeven dochters en drie zonen en een vrouw. God en satan gaan een weddenschap aan, de ene ramp na de andere overkomt Job. Uiteindelijk zit hij, van boven tot onder met zweren overdekt, op een ashoop; het enige bezit dat hem rest is... Lees verder\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/poeziekroniek-10\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Uitgeverij Van Oorschot\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2021-06-04T14:07:56+00:00\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"19 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/poeziekroniek-10\/\",\"url\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/poeziekroniek-10\/\",\"name\":\"Po\u00ebziekroniek · Uitgeverij Van Oorschot\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website\"},\"datePublished\":\"1986-12-31T23:00:12+00:00\",\"dateModified\":\"2021-06-04T14:07:56+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/poeziekroniek-10\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/poeziekroniek-10\/\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/poeziekroniek-10\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"DBNL\",\"item\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":3,\"name\":\"Po\u00ebziekroniek\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website\",\"url\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/\",\"name\":\"Uitgeverij Van Oorschot\",\"description\":\"\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Po\u00ebziekroniek · Uitgeverij Van Oorschot","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/poeziekroniek-10\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Po\u00ebziekroniek · Uitgeverij Van Oorschot","og_description":"[p. 101] Po\u00ebziekroniek Job van Uz bezit 7000 schapen en 3000 kemelen, zeven dochters en drie zonen en een vrouw. God en satan gaan een weddenschap aan, de ene ramp na de andere overkomt Job. Uiteindelijk zit hij, van boven tot onder met zweren overdekt, op een ashoop; het enige bezit dat hem rest is... Lees verder","og_url":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/poeziekroniek-10\/","og_site_name":"Uitgeverij Van Oorschot","article_modified_time":"2021-06-04T14:07:56+00:00","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Est. reading time":"19 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/poeziekroniek-10\/","url":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/poeziekroniek-10\/","name":"Po\u00ebziekroniek · Uitgeverij Van Oorschot","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website"},"datePublished":"1986-12-31T23:00:12+00:00","dateModified":"2021-06-04T14:07:56+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/poeziekroniek-10\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/poeziekroniek-10\/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/poeziekroniek-10\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"DBNL","item":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/"},{"@type":"ListItem","position":3,"name":"Po\u00ebziekroniek"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website","url":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/","name":"Uitgeverij Van Oorschot","description":"","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/dbnl\/301809","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/dbnl"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/dbnl"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=301809"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=301809"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}