{"id":301857,"date":"1987-01-01T00:00:59","date_gmt":"1986-12-31T23:00:59","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/dbnl\/charles-b-timmerrussische-notities-33\/"},"modified":"2021-06-04T15:08:12","modified_gmt":"2021-06-04T14:08:12","slug":"charles-b-timmerrussische-notities-33","status":"publish","type":"dbnl","link":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/charles-b-timmerrussische-notities-33\/","title":{"rendered":"Charles B. Timmer\r\n\r\nRussische notities"},"content":{"rendered":"
\r\n\r\n <\/interp>
[p. 537]<\/div>\r\n<\/a>\r\n

\r\nCharles B. Timmer<\/i>\r\n\r\n
\r\nRussische notities<\/h3>\r\n\r\n

\r\nZwarte humor in de sowjetpo\u00ebzie<\/i>\r\n<\/h4>\r\n\r\n

Humor – daarbij nog zwarte<\/i> – en po\u00ebzie – daarbij nog sovjetpo\u00ebzie<\/i> – lijken op het eerste gezicht twee moeilijk verenigbare zaken, tenzij we geneigd zijn de sovjetpo\u00ebzie in haar geheel als een brok \u2018zwarte humor\u2019 te beschouwen.<\/p>\r\n\r\n

Het begrip \u2018zwarte humor\u2019 vraagt om een nadere omschrijving. Het verschilt van \u2018galgenhumor\u2019 die eerder een wrange uiting van wrok en spijt kan worden genoemd; verwant ermee is wel de zogenaamde \u2018sick joke\u2019, maar toch is het soortelijk gewicht anders. Willen wij vaststellen wat we onder \u2018zwarte humor\u2019 moeten verstaan, als specifiek literair genre, dan doen we er goed aan in enkele punten een \u2018programma van eisen\u2019 op te stellen waaraan het genre moet voldoen. Hier volgen de belangrijkste punten:<\/p>\r\n\r\n\n\n\n\n\n\n
1.<\/td>\neen technische aanpak (of literaire kunstgreep) waarbij voorstellingen van uiterste verschrikking<\/i> als de allergewoonste zaken van de wereld worden gepresenteerd;<\/td>\r\n<\/tr>\n
2.<\/td>\nhet brengen van een zorgvuldig voorbereid schokeffect met de onnozele glimlach van een baby;<\/td>\r\n<\/tr>\n
3.<\/td>\ndemonstratie van volslagen amoraliteit, dat is, de schijn wekken geen benul te hebben van een verschil tussen goed en kwaad;<\/td>\r\n<\/tr>\n
4.<\/td>\nde kunstgreep van het suggereren<\/i> van iets raars of gruwelijks op zo’n manier dat het rare of gruwelijke eerst achteraf in de geest van de lezer of toehoorder wordt \u2018ontdekt\u2019;<\/td>\r\n<\/tr>\n
5.<\/td>\nuitdrukking geven aan het niemandsland of het vacu\u00fcm dat tussen het redelijke en het absurde ligt; dan tussen beide polen de kortsluiting bewerkstelligen die een uitweg vindt in een lachsalvo.<\/td>\r\n<\/tr>\n<\/table>
[p. 538]<\/div>\r\n

Deze vijf punten geven ongeveer de lijnen aan van wat onder \u2018zwarte humor\u2019 moet worden verstaan en zij verklaren tegelijk waarom dit fenomeen in de sovjetliteratuur bij uitstek de lekkernij was die door de keuringsdienst van de censuur tot de laatste kruimel van de literaire tafel werd geveegd.<\/p>\r\n\r\n

Een onmogelijk genre dus. Maar toch hebben in de jaren twintig en dertig – nota bene onder Stalin! -jonge experimentele dichters als Daniil Charms en Aleksandr Vvedenski geprobeerd er gestalte aan te geven in hun po\u00ebtische speurtochten naar het \u2018absurde\u2019. Helaas zijn die pogingen in Rusland tot op de dag van vandaag ongepubliceerd gebleven en alleen in de vorm van een vermenigvuldigde manuscripttekst of een \u2018tamizdat\u2019 uitgave gehonoreerd; in de geschiedenis van de Sovjetrussische literatuur hebben zij de hun toekomende aandacht nergens gekregen.<\/p>\r\n\r\n

Als een werkvoorbeeld haal ik een zinsnede aan uit een der korte zogenaamde \u2018teksten\u2019 van Daniil Charms:1.<\/span><\/a>\r\n<\/p>\r\n\r\n

\r\nRehabilitatie<\/i>\r\n\r\n
\r\n… Ik werd van bloeddorstigheid beschuldigd. Ze beweren dat ik bloed drink. Dat is gelogen. Ik heb alleen hier en daar een plas of een paar vlekken opgelikt. Het is toch heel normaal dat je de sporen van zelfs het onschuldigste uitspattinkje wilt uitwissen. En ik heb ook Liza Antonovna niet verkracht. In de eerste plaats was zij geen maagd meer. En ten tweede had ik met een lijk te maken. Die beschuldiging berust dan absoluut nergens op…<\/blockquote>\r\n\r\n

Deze tekst voldoet perfect aan alle hierboven opgesomde eisen voor het fenomeen van \u2018zwarte humor\u2019.<\/p>\r\n\r\n

In Rusland hebben uitingen in dit genre de neiging om anoniem te worden gebracht. Het hoort immers tot geen categorie van persoonlijke expressie of confessie maar eerder tot het gebied van de volksfolklore: zwarte humor reflecteert een bepaald uitzonderlijk gebeuren in extreme essentie en wordt tot uitdrukking gebracht door wat we de stem (golos<\/i>) van het volk noemen, het volk dat op deze manier \u2018glasnost\u2019 aan zijn gevoelens van wrevel, verbittering en spot wil geven. Het gaat hierbij altijd om een\r\n<\/p>

[p. 539]<\/div>

reactie op een concreet \u2018geval\u2019 (weer een term van Daniil Charms), op een fait divers<\/i>, de verwerking van een sob story<\/i> en dan het liefst in de samengebalde, po\u00ebtische vorm van het epigram of van wat in de Russische dorpspo\u00ebzie de tsjastoesjka<\/i> wordt genoemd.2.<\/span><\/a> Een voorbeeld:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nVanja stoeit tussen de landbouwmachines<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nen tuimelt pardoes in een vat met benzine.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nNet komt zijn neusje weer eventjes vrij<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nof opa licht hem met een lucifer bij.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Ook deze vier regels voldoen in alle opzichten aan de gestelde normen voor \u2018zwarte humor\u2019, vooral aan de onder punt vier genoemde eis.<\/p>\r\n\r\n

Het genre heeft er heel veel bruikbaar materiaal bij gekregen door toedoen van een historische situatie die vreemd genoeg tot dusver nog nooit systematisch is onderzocht en beschreven. Het gaat om een bepaald aspect in het Russische leven van kort na de oorlog van 1941-1945, vooral op het platteland, namelijk de omstandigheid dat die oorlog voor de meeste Russen nog lang niet voorbij was toen Russische soldaten de sovjetvlag in Berlijn op het gebouw van de Reichstag hadden geplant.<\/p>\r\n\r\n

Alle slagvelden – en dat houdt in duizenden en duizenden hectaren bouwland, hooiland en bos – lagen na 1945 immers nog jarenlang bezaaid met landmijnen, onontplofte bommen, granaten, kogels in boomstammen, verborgen wapentuig. Daarbij ontbraken voor een groot deel de middelen om de terreinen te zuiveren en veilig te maken, er heerste gebrek aan mijndetectors, aan voorlichting, aan personeel en specialisten van een mijnopruimingsdienst. De gevolgen van deze wantoestand waren voor de kolchozen ontstellend. Trouwens, het hele probleem was ontstellend: enerzijds moest er koste wat wil worden geploegd, bemest, ge\u00ebgd, gezaaid, wilde men niet een half jaar later met een acute hongersnood te maken krijgen, anderzijds betekende de bewerking van de velden (in vele streken voornamelijk door vrouwen) dikwijls dood of verminking door onverhoeds ontploffende \u2018blindgangers\u2019.<\/p>\r\n\r\n

In de donkerste Stalinjaren, die van 1947-1952 moet het zijn voorgeko men dat op akkers die kort tevoren nog slagveld waren een hele brigade,\r\n<\/p>

[p. 540]<\/div>

dat wil zeggen een man of tien aan ploegers, zaaiers, tractoristen, de lucht invloog; wanneer dan een volgende ploeg of brigade weigerde het land op te gaan, werden de leden ervan als \u2018saboteurs\u2019 door de staatspolitie gearresteerd en weggevoerd naar strafkampen in Siberi\u00eb. Er moeten in die jaren honderden, misschien duizenden post bellum<\/i> gesneuveld zijn door toedoen van in de modder der velden weggezonken granaten. Het is mij bekend dat op zagerijen en in papierfabrieken bij de houtverwerking bizarre ongelukken zijn gebeurd door de projectielen die in de stam van dennen of sparren waren blijven steken.<\/p>\r\n\r\n

Van dit alles is in de sovjetliteratuur van en over die jaren geen spoor terug te vinden. Niets van die rampen is in kronieken vastgelegd of in romans verwerkt. Geen woord is in de geschiedenisboeken terug te vinden, geen buitenlandse specialist heeft ooit een studie gewijd aan die aspecten van het Russische \u2018leven op het land\u2019 in de jaren na afloop van de oorlog.<\/p>\r\n\r\n

De enige neerslag ervan is terug te vinden in de volkspo\u00ebzie, in de van mond tot mond overgeleverde toespelingen op rampen die vermomd in het maskeradecostuum van \u2018zwarte humor\u2019 ten tonele werden gevoerd, \u2018gecarnavaliseerd\u2019 om een term van de Russische denker en literator M. Bachtin te gebruiken.<\/p>\r\n\r\n

Het is een bekend psychologisch verschijnsel dat de enige uitweg uit de wanhoop dikwijls gezocht wordt in pogingen de rampzaligheden te immuniseren door er de spot mee te drijven. Iets van dien aard vond onder de Russische boerenbevolking plaats in de vorm van puntdichten waarin geprobeerd werd om steeds weer op hetzelfde motief van een in het bos of op het veld gevonden \u2018voorwerp\u2019 de \u2018uiterste verschrikking\u2019 te neutraliseren. En dat gebeurde dan door een contrasttechniek: het relaas van wat de gevolgen van de fatale ontploffingen waren kreeg de vorm van een nuchtere constatering. Een enkele maal is de vondst een wapen, als in het laconieke couplet:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nIn de schuur vond een knaap een machinegeweer –<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDaarom leeft in het dorp nu niemand meer.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n
[p. 541]<\/div>\r\n

Ook hier is dat wat onuitgesproken bleef het wezenlijke element van het gruwelverhaal. Rijm speelt een grote rol: het epigram krijgt zelf de allure van een granaat die door het dubbelrijm feilloos inslaat (in het Russisch: \u2018nasj\u00f3l poelemj\u00f3t\u2019 en \u2018nikt\u00f3\u2019 nje zjivj\u00f3t\u2019.)<\/p>\r\n\r\n

Het thema wordt in steeds nieuwe varianten herhaald, soms subtiel, dikwijls boers en primitief, maar wel leveren deze meestal vierregelige rijmen het duidelijke bewijs dat incidenten bij het vinden van wapens of projectielen in de werkelijkheid veel voorkwamen en geen bedenksel waren. De gevolgen zijn voor de betrokkenen niet zo best:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nIn de kelder ontdekt een knaap een karot<\/i> –<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n\u2018Oompje, wat is dat – een kluif of een bot?\u2019<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n\u2018Eet maar,\u2019 zegt oompje, \u2018dat vult lege magen…\u2019<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nNog lang bleef de kelderlucht niet te verdragen.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Of een andere wapenvondst met even treurige afloop:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEen jongetje ziet in de stal een geweer<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nslingert het als een zeis heen en weer<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\ndrukt met zijn vingertje dan op de haan –<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nzijn hersenpan sloeg tegen de zoldering aan.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Talrijker nog zijn de variaties wanneer het om projectielen gaat. Ook die worden bijna altijd \u2018gevonden\u2019 – in de regel door kleine kinderen of oude mannen die het verschil niet meer zien tussen een bom en een pruim. Hier een kleine bloemlezing:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
1<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEen meisje vond in het veld een granaat.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n\u2018Opa, wat is dit voor een apparaat?\u2019 –<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n\u2018Trek aan de ring, dan rinkelt het geld…\u2019<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nHoog vloog haar hoofddoekje over het veld.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n
[p. 542]<\/div>\r\n
\r\n\r\n
2<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nOp de akker vond opa een ananas<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\ntrok zijn mes en gaf hem een jaap en een kras<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nhij dacht aan geen bommen, hij rook nergens lont<\/i> –<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\neen werst verderop vond een boer opa’s kont.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n\r\n
3<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nEen jongen vond ergens een neutronbom.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDe hele school draait het ding om en om.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nNet legt de meester uit wat dit wel was<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nof de klas lost zich op in wolken van gas.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n\r\n
4<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDaar kronkelt een draad – \u2018Het lijkt wel een slang!\u2019<\/i> –<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\ndacht Grisja en trok eraan met zijn hand.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nPapa buigt zich over de prak en de kliek:<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n\u2018Waar is nou z’n pakkie van vierhonderd piek?\u2019<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n\r\n
5<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nOpa vond diep in het bos een granaat<\/i> –<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\n\u2018Da’s wat voor ons kolchozsecretariaat!\u2019<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDe voorzitter schreeuwt: \u2018Weg met die santenkraam!\u2019<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nOpa is oud – hij vloog dwars door het raam.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Hier een voorbeeld van een in hout verpakte bezoeking ten bewijze van dat het ongeluk dat de oorlog had nagelaten zich overal verborgen hield:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
6<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDe nacht staat vol sterren in hemels ornaat.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nOp de dorpsvloer hakt Petja wat brandhout op maat.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nKeihard klinkt de knal tot in alle hoeken<\/i> –<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nNee – Petja zal nooit meer zijn oma bezoeken.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n
[p. 543]<\/div>\r\n

En ten slotte het meest expressieve epigram dat ik kon vinden:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
7<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nTanja liep in het bos te zoeken naar bramen.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nBij toeval kwam zij met een landmijn tezamen<\/i> –<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nNog lang moet ik aan het droomvisioen wennen:<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nTwee lichtblauwe ogen daar hoog in de dennen.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Opmerkelijk is overigens de afwezigheid van enig sentiment in het merendeel van die versjes; dit zou met \u2018zwarte humor\u2019 ook moeilijk te rijmen zijn. De dood, de ramp, uiteengereten lichamen – heel die verschrikking wordt onderdrukt of bedwongen door er met behulp van een surrealistisch beeld een loopje mee te nemen. De enige manier om de werkelijkheid onder de ogen te zien is door die met een primitief mengsel van cynisme en onnozelheid te overgieten en te neutraliseren. Zo bekeken krijgt de zwarte humor<\/i> van die knuppelversjes de allure van volkspo\u00ebzie en worden zij tot literatuur.3.<\/span><\/a>\r\n<\/p>\r\n\r\n

Dat in al die epigrammen de slachtoffers vrijwel uitsluitend uit oude mannen en kleine kinderen bestonden en nooit goed uit de kluiten gewassen kolchozboeren waren is bewuste camouflage: men kon moeilijk de onverbloemde werkelijkheid van opgeblazen landbouwbrigades in versjes gaan bezingen – deels omdat zoiets voor de dichter in kwestie politiek levensgevaarlijk was, deels omdat men voor zwarte humor het beeld van totaal weerloze, zielige slachtoffers nodig had, dat wil zeggen, een zo groot en schrijnend mogelijke tegenstelling moest cre\u00ebren tussen de gruwelijkheid van de catastrofe en de onschuld, onnozelheid van de slachtoffers.<\/p>\r\n\r\n

Er zijn overgangen te constateren van de \u2018zwarte humor\u2019 naar de \u2018sick joke\u2019, waaraan enigszins andere eisen worden gesteld. Een \u2018sick joke\u2019 is een soort grap, waarvan het verrassingselement je treft in de vorm van een licht gevoel van walging (het gevoel van een baby die niet op tijd een schone luier kreeg) of in de vorm van leedvermaak. Een voorbeeld uit de feestneuzenboetiek van de sovjetpolitiek is het volgende vers, waarbij moet worden aangetekend dat F\u00f3ertseva de vrouwelijke minister van kunst en cultuur was tijdens het bewind van Chroesjtsjov:<\/p>\r\n

[p. 544]<\/div>\r\n
\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nVoor die Chroesjtsjov zou ik nooit beven:<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nMet F\u00f3ertseva ga ‘k door het leven<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nwant eindelijk wil ik genieten<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nvan twee door Marx geharde tieten.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Heel populair waren een jaar of twintig geleden in de Sovjetunie de zogenaamde \u2018vraaggesprekken met Radio Erevan\u2019, een gefingeerd radiostation in de Armeense assr<\/span> dat vragen uit het publiek beantwoordde in de vorm van een satire of ook wel een \u2018sick joke\u2019:<\/p>\r\n\r\n

\r\nVraag<\/i>: Is het waar dat in de ussr<\/span> de vraag naar bedden sterk teruggelopen is?\r\n
Antwoord<\/i>: Inderdaad. En dat komt omdat niemand meer een bed nodig heeft. Onze intelligentsia en onze schrijvers slapen op rozen, onze sportslieden rusten op hun lauweren, onze boeren en arbeiders zijn dag en nacht paraat, onze vrouwen staan in de rij, de klassevijand slaapt niet. En de rest zit.<\/blockquote>\r\n\r\n

Het komt voor dat een onschuldige grap of een serieus bedoelde beschrijving van een bepaald gebeuren onder invloed van de tijd en de omstandigheden geleidelijk in een specimen van \u2018zwarte humor\u2019 verandert. De metamorfose vindt ongemerkt plaats.<\/p>\r\n\r\n

Kort na de oorlog verscheen in de Literatoernaja Gazeta<\/i> van 29 juni 1946 een gedichtje van de Sovjetrussische dichter Ljev Dligatsj, een dier verwoede uitbeelders van \u2018de positieve held\u2019 zoals Stalin ze zo graag zag. Dit gedicht is om een paar redenen merkwaardig: het is doodernstig, \u2018feierlich\u2019 zou de Duitser zeggen en verder bevat het een citaat uit een gedicht van M. Lermontov, een versregel die iedere Rus uit het hoofd kent: \u2018en de ene ster spreekt met de andere ster\u2019 (i zvezda s zvezdojoe govorit<\/i>) uit het beroemde gedicht \u2018Eenzaam loop ik langs de weg…\u2019 (1841).4.<\/span><\/a> Het gedicht van Dligatsj heet \u2018Op het station\u2019 en luidt in vertaling:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDe Moeder-volksheldin komt zoonlief tegen<\/i>,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nhaar borst besterd – dat zie je al van ver.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>
[p. 545]<\/div>
\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nDe Held-zoon straalt met zijn Berlijnse zege –<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nen zo spreekt op ‘t station weer ster met ster.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Het origineel luidt als volgt:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nGeroina-matj vstretsjajet syna.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nNa groedi oe nej zvezda gorit.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\nSyn-geroj prijechal iz Berlina<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\r\ni zvezda s zvezdojoe govorit.<\/i>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Welnu, de Sovjetrus die deze regels leest ondergaat een dubbele reactie: hij ziet moeder enn zoon, beiden besterd, beiden helden van het sovjetvolk, elkaar omhelzen en tegelijk hoort hij er Lermontovs mijmerende versregel over met elkaar converserende sterren bij als ontroerende achtergrondmuziek. Dit wil zeggen: zo reageerde de Sovjetrus uit 1946 die elk woord dat in de Pravda<\/i> of de Literatoernaja Gazeta<\/i> stond als een serieuze bijdrage tot de verwerkelijking van het communisme beschouwde. Maar dan brengt de tijd een eigenaardige metamorfose tot stand: veertig jaar later ziet dezelfde Sovjetrus in de met sprekende sterren omhangen volkshelden die elkaar omhelzen alleen twee caricaturen die door het Lermontov-citaat op een zwart-humoristische wijze belachelijk worden gemaakt, vooral door bespotting van hun heldenmoed in de vorm van de op hun borst prijkende eretekens.<\/p>\r\n\r\n

Tot besluit nog een voorbeeld – ditmaal in proza – van hoe humor (\u2018gezonde\u2019 humor) zwart<\/i> wordt onder invloed van het politieke klimaat.<\/p>\r\n\r\n

Wanneer Gorbatjsov het met zijn perestrojka<\/i> (verbouwings)-politiek ernstig meent, zal hij op een gegeven ogenblik voor het dwingende feit komen te staan dat de instelling van de kolchoz, van de gedwongen boerengemeenschap die begin jaren dertig aan een tien miljoen boeren het leven heeft gekost, economisch gezien een fa\u00e7ade is geworden, een lege vennootschap, een heilloze politieke coulisse. En dan blijkt op verrassende wijze dat een grap van een jaar of twintig of dertig geleden van een onschuldige anecdote plotseling is veranderd in een subtiel staaltje van zwarte humor: de perestrojka<\/i>-politiek blijkt zich op een fatale manier om te\r\n<\/p>

[p. 546]<\/div>

zetten in een slom<\/i>-politiek, dat is in een politiek van de sloop<\/i>, de afbraak van alle eens gekoesterde leninistische idealen waar zulke enorme offers voor waren gebracht. In de anecdote worden opeens al die idealen als \u2018lege praatjes\u2019 aan de kaak gesteld en onweerstaanbaar belachelijk gemaakt. En zwart<\/i> wordt de humor van het verhaal, wanneer wij in gedachten even stilstaan bij de massagraven der tallozen die terwille van die idealen werden vermoord:<\/p>\r\n\r\n

In een welvarende kolchoz bezaten ze eindelijk alles wat een boerenhart kan begeren, alleen wilden ze graag nog een klok hebben en wel een koekoeksklok. En delegatie toog naar de stad, naar de \u2018komissionnyj magazin\u2019, waar tweedehands artikelen te krijgen waren. Daar konden de boeren hun keuze maken. Eerst zagen ze een klok waaruit ieder uur een vogeltje naar buiten wipte dat \u2018Vrede! Vriendschap!\u2019 piepte. Daarna zagen zij een betere klok: er komt ieder uur een koekoek naar buiten en die roept: \u2018Lenin! Lenin!\u2019 Maar ten slotte viel hun keus op een derde, fenomenale klok: ieder uur trad Lenin erin naar voren en die riep: \u2018Koekoek!\u2019<\/blockquote>\r\n<\/div>
\n

Over dit hoofdstuk\/artikel<\/h3>\n

Charles B. Timmer<\/a><\/p>\n
\n<\/div>

\r\n
\r\n
\n
\r\n1.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Charms, Vvedenski, Kazakov, Bam en ander proza.<\/i> Amsterdam, G.A. van Oorschot, 1978 – ?Russische Miniaturen? reeks, p. 52.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n2.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Hierover in: Charles B. Timmer, Russische Notities. Een nieuwe bundel.<\/i> Amsterdam, De Arbeiderspers, 1985 – ?Synopsis-reeks?, pp. 76-81.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n3.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Zie in De Revisor<\/i>, 1987, nr. 1, februari, mijn bespreking van dit gedicht in het essay ?Met andere woorden – Lermontov?, pp. 30-38.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div>
\r\n
\r\n
\n
\r\n4.<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
Alle voorbeelden zijn vertalingen of bewerkingen van Russische originelen, gepubliceerd in Novaja nepodcenzoernaja tsjastoesjka<\/i>, sost. Vladimir Kozlovski. New York, Russica Publishers, 1982.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div><\/div><\/div><\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

[p. 537] Charles B. Timmer Russische notities Zwarte humor in de sowjetpo\u00ebzie Humor – daarbij nog zwarte – en po\u00ebzie – daarbij nog sovjetpo\u00ebzie – lijken op het eerste gezicht twee moeilijk verenigbare zaken, tenzij we geneigd zijn de sovjetpo\u00ebzie in haar geheel als een brok \u2018zwarte humor\u2019 te beschouwen. Het begrip \u2018zwarte humor\u2019 vraagt… Lees verder <\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","class_list":["post-301857","dbnl","type-dbnl","status-publish","hentry"],"acf":[],"yoast_head":"\nCharles B. Timmer Russische notities · Uitgeverij Van Oorschot<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/charles-b-timmerrussische-notities-33\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Charles B. Timmer Russische notities · Uitgeverij Van Oorschot\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"[p. 537] Charles B. Timmer Russische notities Zwarte humor in de sowjetpo\u00ebzie Humor – daarbij nog zwarte – en po\u00ebzie – daarbij nog sovjetpo\u00ebzie – lijken op het eerste gezicht twee moeilijk verenigbare zaken, tenzij we geneigd zijn de sovjetpo\u00ebzie in haar geheel als een brok \u2018zwarte humor\u2019 te beschouwen. Het begrip \u2018zwarte humor\u2019 vraagt... Lees verder\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/charles-b-timmerrussische-notities-33\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Uitgeverij Van Oorschot\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2021-06-04T14:08:12+00:00\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"14 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/charles-b-timmerrussische-notities-33\/\",\"url\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/charles-b-timmerrussische-notities-33\/\",\"name\":\"Charles B. Timmer Russische notities · Uitgeverij Van Oorschot\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website\"},\"datePublished\":\"1986-12-31T23:00:59+00:00\",\"dateModified\":\"2021-06-04T14:08:12+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/charles-b-timmerrussische-notities-33\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/charles-b-timmerrussische-notities-33\/\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/charles-b-timmerrussische-notities-33\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"DBNL\",\"item\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":3,\"name\":\"Charles B. Timmer Russische notities\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website\",\"url\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/\",\"name\":\"Uitgeverij Van Oorschot\",\"description\":\"\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Charles B. Timmer Russische notities · Uitgeverij Van Oorschot","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/charles-b-timmerrussische-notities-33\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Charles B. Timmer Russische notities · Uitgeverij Van Oorschot","og_description":"[p. 537] Charles B. Timmer Russische notities Zwarte humor in de sowjetpo\u00ebzie Humor – daarbij nog zwarte – en po\u00ebzie – daarbij nog sovjetpo\u00ebzie – lijken op het eerste gezicht twee moeilijk verenigbare zaken, tenzij we geneigd zijn de sovjetpo\u00ebzie in haar geheel als een brok \u2018zwarte humor\u2019 te beschouwen. Het begrip \u2018zwarte humor\u2019 vraagt... Lees verder","og_url":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/charles-b-timmerrussische-notities-33\/","og_site_name":"Uitgeverij Van Oorschot","article_modified_time":"2021-06-04T14:08:12+00:00","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Est. reading time":"14 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/charles-b-timmerrussische-notities-33\/","url":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/charles-b-timmerrussische-notities-33\/","name":"Charles B. Timmer Russische notities · Uitgeverij Van Oorschot","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website"},"datePublished":"1986-12-31T23:00:59+00:00","dateModified":"2021-06-04T14:08:12+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/charles-b-timmerrussische-notities-33\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/charles-b-timmerrussische-notities-33\/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/charles-b-timmerrussische-notities-33\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"DBNL","item":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/"},{"@type":"ListItem","position":3,"name":"Charles B. Timmer Russische notities"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website","url":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/","name":"Uitgeverij Van Oorschot","description":"","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/dbnl\/301857","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/dbnl"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/dbnl"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=301857"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=301857"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}