{"id":302758,"date":"1996-01-01T00:00:21","date_gmt":"1995-12-31T23:00:21","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/dbnl\/j-j-voskuilde-moeder-van-nicolien\/"},"modified":"2021-06-04T18:12:32","modified_gmt":"2021-06-04T17:12:32","slug":"j-j-voskuilde-moeder-van-nicolien","status":"publish","type":"dbnl","link":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/j-j-voskuilde-moeder-van-nicolien\/","title":{"rendered":"J.J. Voskuil\r\nDe moeder van Nicolien"},"content":{"rendered":"
\r\n
[p. 86]<\/div>\r\n <\/interp><\/a>\r\n

\r\nJ.J. Voskuil<\/i>\r\n
\r\nDe moeder van Nicolien*<\/span><\/a>\r\n<\/h3>\r\n\r\n

\r\n1 juli 1957<\/i>\r\n<\/h4>\r\n\r\n

Zijn schoonmoeder zat in de woonkamer, in de baan zon die door de vitrages naar binnen viel. Nicolien zat in de stoel bij de tussendeuren en zag hem binnenkomen toen hij de buitendeur openduwde.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ha, die Jansen,\u2019 zei hij tegen zijn schoonmoeder.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ha, die Pietersen,\u2019 antwoordde ze terwijl hij zich naar haar overboog en haar een zoen gaf. \u2018Nog wel gefeliciflapstaart.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Hij lachte en gaf Nicolien ook een zoen.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wat ben je vroeg,\u2019 zei ze. \u2018Hoe was het?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Omdat ik jarig ben.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Hoe was het?\u2019 herhaalde ze.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Eerst even verkleden.\u2019 Hij trok de tussengordijntjes dicht, verkleedde zich en waste zijn handen.<\/p>\r\n\r\n

\u2018En je hebt ook een baantje, h\u00e8?\u2019 zei zijn schoonmoeder toen hij de kamer weer inkwam.<\/p>\r\n\r\n

Hij knikte.<\/p>\r\n\r\n

\u2018O, jongen, wat heerlijk! Daar nemen we er toch zeker een op?\u2019<\/p>\r\n\r\n

Hij lachte. \u2018Daar nemen we er een op.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018En, hoe was het?\u2019 vroeg Nicolien gespannen.<\/p>\r\n\r\n

Hij ging op de divan zitten. \u2018Idioot.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Idioot?\u2019 – er was verontwaardiging in haar stem. \u2018Niet verschrikkelijk?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ach, verschrikkelijk…\u2019 Het woord was hem te groot. Als het verschrikkelijk was, zou de gedachte dat hij er morgen weer naar toe moest helemaal onverdraaglijk zijn.<\/p>\r\n

[p. 87]<\/div>\r\n

\u2018En wat moet je daar nou doen?\u2019 vroeg zijn schoonmoeder.<\/p>\r\n\r\n

Hik keek naar haar. \u2018Ik moet een stuk schrijven over de kabouters.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Over de kabouters?\u2019 Ze begon te lachen, ongelovig. \u2018Je houdt me voor de mal.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ik houd u nooit voor de mal.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Over kabouters! Een volwassen man.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Hij lachte verlegen, maar ook geamuseerd. \u2018Gelooft u niet in kabouters?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ach malle jongen, houd toch op. Kabouters!\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Maar toen u jong was, zaten er toen geen kabouters in de Scheveningse bosjes?\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ze lachte zonder antwoord te geven. Het was duidelijk dat ze dacht dat hij haar voor de gek hield.<\/p>\r\n\r\n

\u2018In de Bosjes van Pex zaten ze wel,\u2019 hield hij vol. \u2018Daar was een boom met een gat erin en als we daar langs kwamen dan riep ik in dat gat,\u2019 hij deed de stem van een kind na: \u2018Kaboutertje! kaboutertje! – Later hebben ze daar gaas voor gespannen. Toen zijn ze verdwenen.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ach, kinderpraatjes.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018En als kinderen en gekken nu eens de waarheid spreken?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Plaaggeest. Dat mag je niet.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Je moeder gelooft niet meer in kabouters,\u2019 zei hij tegen Nicolien, die net de kamer weer inkwam.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Zou je niet liever eens een borrel inschenken?\u2019 antwoordde ze.<\/p>\r\n\r\n

Hij merkte dat ze ge\u00efrriteerd was en vermoedde dat de aanwezigheid van haar moeder haar irriteerde, maar het gaf hem toch een vaag gevoel van schuld. Alsof hij iets gedaan had dat niet in de haak was.<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

*<\/p>\r\n\r\n\r\n

\r\n3 oktober 1964<\/i>\r\n<\/h4>\r\n\r\n

\u2018Dag moeder,\u2019 zei Maarten, hij boog zich voorover. Ze tilde haar hoofd op en tuitte haar lippen. Hij zoende haar op haar wang. \u2018Hoe gaat het met u?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dank je. Je moet de groeten hebben.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wat ben je laat,\u2019 zei Nicolien.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Er was een vergadering van het Genootschap voor Volkscultuur,\u2019 hij trok zijn jasje uit.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Daar wist ik niks van.\u2019<\/p>\r\n

[p. 88]<\/div>\r\n

\u2018Nee,\u2019 hij hing zijn jasje in de alkoof, nam zijn oude broek mee naar de achterkamer, trok de gordijntjes voor de ruiten in de tussendeuren dicht en verkleedde zich. Daarna liep hij door naar de keuken om zijn handen te wassen. Op het aanrecht stonden drie bakjes met aardbeien en een bak met slagroom. Hij nam een lepeltje slagroom en een aardbei, verschikte de overgebleven aardbeien wat zodat het gat niet opviel, en begaf zich weer naar de voorkamer.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wat was dat dan?\u2019 vroeg Nicolien toen hij op de divan ging zitten.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dat was de jaarvergadering. Dat is ieder jaar.\u2019 Hij keek naar de glaasjes, een glaasje advocaat voor zijn schoonmoeder en een borrel voor Nicolien.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Zijn jullie maar alvast begonnen?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Daar heb je me nooit iets van verteld,\u2019 zei ze ontstemd.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dat is toch niet belangrijk,\u2019 zei hij nu wat ge\u00efrriteerd. \u2018Dat is een stelletje volslagen idioten die door Beerta bijeen zijn gebracht en die ieder jaar een keer vergaderen over een of ander onzinnig onderwerp.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dat had je me dan toch wel kunnen vertellen?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dat doe ik dan nu.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ze stond op. \u2018Wil jij ook een borrel?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Graag.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ze liep naar de keuken.<\/p>\r\n\r\n

Hij keek naar zijn schoonmoeder. \u2018Dag Mien Gerstekorrel.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dag ook zoiets. Gaat het goed met je?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Met mij gaat het goed.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018En moet jij daar dan bij zijn?\u2019 vroeg Nicolien, de kamer weer inkomend.<\/p>\r\n\r\n

Ze zette een glas voor hem neer en schonk het vol.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ik ben er lid van.\u2019 Hij nam het glas op. \u2018Beerta beschouwt het als een soort vakvereniging,\u2019 hij nam een slok. \u2018Hij stond er op dat ik er lid van werd. Dan doe je het maar voor mij, zei hij.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wanneer was dat dan?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Een jaar of twee geleden, denk ik.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wat gek dat je me daar nooit iets van verteld hebt.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Misschien schaamde ik me, of ik vond het gewoon niet belangrijk.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Maar zoiets vertel je toch?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja,\u2019 zei hij schuldig, \u2018maar het is gewoon niet ter sprake gekomen. Ik heb er niet aan gedacht. Het is ook niet belangrijk.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018En waar hebben jullie het dan vandaag over gehad?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Over het verzamelen van liedjes.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Liedjes?\u2019<\/p>\r\n

[p. 89]<\/div>\r\n

\u2018Er is een man die die verzamelt en die vertelde daarover. Jaring Elshout.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018En wat was dat voor man?\u2019 drong ze aan, een beetje ongeduldig omdat ze zo moest trekken.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ik vond het wel een aardige man,\u2019 zei hij afwezig. \u2018Hij heeft ook nog een radioprogramma.\u2019 Hij keek naar zijn schoonmoeder. \u2018Kent u nog liedjes?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Liedjes?\u2019 – ze lachte alsof ze voor de gek gehouden werd. \u2018Nee hoor.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018U kent toch nog wel liedjes? U zong vroeger toch wel liedjes, toen u nog klein was?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018O jawel, maar dat waren gewone liedjes.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wat waren dat dan voor liedjes?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Nou,\u2019 ze dacht na, \u2018dat weet ik niet meer zo precies, hoor.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018E\u00e9n is genoeg!\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ze dacht ingespannen na. Toen klaarde haar gezicht op. \u2018Toen ik jong was, wou ik me niet goed gedragen,\u2019 ze zei het met enige plechtigheid, \u2018en ik ging, als het schooluur was geslagen, slenteren in het groene bos. Ik wou niet leren toen het mos, nu moet ik bedelen voor de kos! – Dat zei mijn vader altijd.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Hij glimlachte. \u2018Dat is geen liedje, dat is een rijmpje. Weet u geen liedjes? Met een melodie?\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ze schudde haar hoofd. \u2018Nee. Liedjes weet ik niet.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Hij keek naar zijn glas en dacht na. Uit het niets kwam onverwacht een liedje in zijn herinnering dat zijn moeder toen hij klein was voor hem zong: \u2018Ik wil met je rijen, langs de rozen rood, maar je mag niet schreien, ik ben immers bij je, en je bent al groot, en je bent al groot,\u2019 hij zong het aarzelend. Tot zijn verrassing emotioneerde het liedje hem. Hij keek verlegen naar zijn schoonmoeder. \u2018Kent u dat niet?\u2019 – zijn stem klonk een beetje schor.<\/p>\r\n\r\n

Ze lachte. \u2018Nee hoor.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Jij ook niet?\u2019 vroeg hij aan Nicolien, om zich een houding te geven.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Nee,\u2019 zei ze.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Eigenaardig.\u2019 Hij wendde zich weer tot zijn schoonmoeder. \u2018Dat is nou wetenschap, dat iemand anders wat zingt en dat wij dat dan opschrijven, zodat het niet verloren gaat,\u2019 er was spot in zijn stem.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ach jongen,\u2019 ze lachte, \u2018laat naar je kijken.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Gelooft u dat niet?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Niks hoor.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Vindt u het dan niet belangrijk dat de dingen van vroeger worden vastgelegd?\u2019<\/p>\r\n

[p. 90]<\/div>\r\n

\u2018Ach, dat kan toch niet eens.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Waarom niet?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Vroeger was toch alles anders?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wat was er dan anders?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Nou, alles!\u2019 Ze dacht na, een beetje onzeker gemaakt. \u2018Vroeger waren de mensen geloviger.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Vindt u dat dan belangrijk?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja,\u2019 zei ze onzeker.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Waarom dan?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Omdat een mens wat houvast moet hebben,\u2019 zei ze, in het nauw gebracht.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Het is niet goed om helemaal op je eentje te zitten.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Nee,\u2019 gaf hij toe.<\/p>\r\n\r\n

Nicolien stond op om naar de keuken te gaan.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Moet ik je helpen?\u2019 vroeg haar moeder, haar handen op de leuningen van haar stoel zettend.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ik roep u wel.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Maarten dronk zijn borrel leeg en schonk zich opnieuw in. \u2018Wilt u ook nog?\u2019 vroeg hij, naar zijn schoonmoeder kijkend.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dank je. Ik heb wel genoeg.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Hij knikte. \u2018U weet uw maat.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Zo hoort het toch?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Zo hoort het.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Want anders zouden er gekke dingen gebeuren.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Heel gekke dingen,\u2019 gaf hij toe. Hij nam een slok en keek haar opnieuw aan. \u2018Hoe denkt u dat dat komt dat de mensen minder gelovig zijn?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja, dat weet ik niet hoor. Van al die dingen misschien. Nou dat ze ook al weer naar de maan gaan. Dan ga je twijfelen of er wel zoiets is,\u2019 ze keek hem onzeker aan.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Een hemel bedoelt u.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja. Want als ze ook al naar de maan gaan en dat gaat almaar door, dan vraag je toch of er nog wel iets kan zijn. Dat is niet goed.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dat is ook een vrucht van de wetenschap.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja. Ik geloof ook niet dat al die wetenschap goed is voor de mensen. Soms gaan de mensen wel eens een beetje te ver.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Hij glimlachte.<\/p>\r\n\r\n

Ze keek hem onzeker aan. \u2018Dacht je ook niet?\u2019<\/p>\r\n\r\n

Hij knikte. \u2018Dat denk ik ook.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Nicolien riep.<\/p>\r\n

[p. 91]<\/div>\r\n

\u2018Roept het kind?\u2019 – ze zette haar handen op de leuningen van haar stoel.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja, het kind roept,\u2019 zei hij.<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

*<\/p>\r\n\r\n\r\n

\r\n1 januari 1973<\/i>\r\n<\/h4>\r\n\r\n

\u2018Wat voor dag is het nou?\u2019 vroeg zijn schoonmoeder.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Maandag,\u2019 antwoordde hij. Hij zat op de divan te lezen in een boek van Kipperman en Van der Meulen dat hij voor Ons Tijdschrift<\/i> moest bespreken.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Moet je dan niet naar je werk?\u2019<\/p>\r\n\r\n

Het was al de derde keer dat ze dat vroeg. \u2018Nee,\u2019 zei hij geduldig, \u2018want het is ook nieuwjaarsdag.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018O ja.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Het was even stil.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dus gisteren was het oudejaar?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Heb ik jullie dan wel gelukkig nieuwjaar gewenst?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja hoor, dat is allemaal gebeurd.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018O, gelukkig dan maar.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja, dat zit wel goed,\u2019 zei hij afwezig, met zijn hoofd bij het boek. Hij trok een stuk papier naar zich toe en maakte een aantekening.<\/p>\r\n\r\n

Ze stond op, met beide handen op de leuningen van haar stoel, en kwam onzeker naar de divan.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wat is er?\u2019 vroeg hij, opkijkend.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ik kom je toch maar even een zoen geven,\u2019 zei ze verlegen. Ze boog zich naar hem toe en gaf hem een natte zoen op zijn wang.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dank u wel,\u2019 zei hij, ook verlegen.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Je moet maar denken, als je oud wordt dan weet je het allemaal niet meer zo goed.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dat valt best mee hoor.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Het zijn me harsens. De rest gaat nog wel.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Uw harsens gaan ook nog best. Ze worden alleen een beetje langzamer, net als u.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja, lach er maar om, maar je zit er maar mee, met zo’n moeder.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Het was opnieuw even stil. Terwijl hij las, zag hij uit zijn ooghoeken dat ze haar tas op schoot nam en erin begon te zoeken. \u2018Wat zoekt u?\u2019<\/p>\r\n

[p. 92]<\/div>\r\n

\u2018Ik zoek mijn spoorkaartje.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018U hebt geen spoorkaartje. Dat komt pas als u weer teruggaat.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018O nee,\u2019 ze deed haar tas weer dicht, \u2018hoe kan een mens toch zo dom zijn.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Niks hoor.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Waar is het kind nou?\u2019 vroeg ze na een stilte.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Het kind is in de keuken.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018O ja.\u2019 Ze stond op en ging met onzekere stappen, alsof ze zich verontschuldigde voor haar aanwezigheid, de kamer uit.<\/p>\r\n\r\n

Hij hoorde haar de gang doorlopen naar de keuken. \u2018Wat komt u doen?\u2019 hoorde hij Nicolien in de verte vragen. Hij meende irritatie in haar stem te horen. De onrust van haar moeder maakte haar nerveus. \u2018Ik kom eens kijken of ik helpen kan.\u2019 – \u2018Nee, u kunt niet helpen. Ik kom zo. Gaat u maar vast naar binnen.\u2019 Hij hoorde haar onzekere stap terugkomen. De deur piepte. Ze zag hem zitten en stak verlegen haar hand een eindje op.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ha die Jansen!\u2019 – als een schoolmeisje.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ha die Pietersen,\u2019 antwoordde hij.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ben je al weer terug?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja, ik ben er weer.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Gelukkig.\u2019 Ze ging zitten, nam haar tas op schoot en begon erin te zoeken. Hij keek er tersluiks naar, zonder iets te zeggen.<\/p>\r\n\r\n

Ze stond moeilijk op, nam de open tas mee naar de tafel en hield haar daar op zijn kop zodat alles eruit viel. Ze roerde wat rond in haar bezittingen, hield daar weer mee op en keek naar hem. \u2018Wat ben ik nou aan het zoeken?\u2019 vroeg ze ongelukkig.<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

*<\/p>\r\n\r\n\r\n

\r\n14 mei 1973<\/i>\r\n<\/h4>\r\n\r\n

De telefoon ging over. Ze keken allebei geschrokken naar het toestel.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wie zou dat nou zijn?\u2019 vroeg ze.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ik heb geen idee,\u2019 hij stond op en nam de hoorn van het toestel. \u2018Met Koning,\u2019 zei hij stug.<\/p>\r\n\r\n

\u2018O, dag Maarten,\u2019 – de schelle stem van zijn schoonmoeder – \u2018ben je daar?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dag moeder.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ik dacht eigenlijk dat het kind vandaag zou komen.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Nee, die komt net uit het ziekenhuis.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018O, is die in het ziekenhuis?\u2019<\/p>\r\n

[p. 93]<\/div>\r\n

\u2018Nee, ze is net \u00fait het ziekenhuis!\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018O, is ze daar dan?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja, ze is hier. Wilt u haar even hebben?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja, als dat kan? Want ik dacht eigenlijk dat ze vandaag bij mij zou komen.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ze komt eraan,\u2019 hij draaide zich om naar Nicolien. \u2018Moeder! Ze denkt dat je vandaag komt.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Maar ik ben toch net uit het ziekenhuis?\u2019 zei ze ge\u00efrriteerd. Ze stond op en nam de hoorn van hem over. \u2018Ja moeder, daar ben ik. … Maar ik ben toch net uit het ziekenhuis?. … Ja, ik heb in het ziekenhuis gelegen. … En u bent zelf nog bij me geweest! … Eergisteren. … U hebt nog een ijsje gegeten met Maarten. … Ja, ziet u nou wel. … Dat weet ik nog niet. … Ik bel nog wel. … Goed. Dag.\u2019 Ze legde de hoorn neer. \u2018Dat is toch te gek,\u2019 zei ze ge\u00efrriteerd, \u2018ze is helemaal vergeten dat ik in het ziekenhuis heb gelegen! Dat kan toch niet?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Nee, dat kan niet.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018En als ik dan zeg dat ik in het ziekenhuis heb gelegen, dan is het enige wat ze zegt: Wanneer kom je me dan halen? Ze denkt alleen maar aan zichzelf.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja, dat krijg je blijkbaar.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Maar dat krijgt iedereen toch niet?\u2019<\/p>\r\n\r\n

Er werd gebeld. Ze schrokken.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wie kan dat nou weer zijn?\u2019 vroeg ze.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Moeder,\u2019 grapte hij.<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

*<\/p>\r\n\r\n\r\n

\r\n12 februari 1974<\/i>\r\n<\/h4>\r\n\r\n

De telefoon ging. Hij tikte de zin af en nam de hoorn op. \u2018Met Koning,\u2019 zei hij afwerend.<\/p>\r\n\r\n

\u2018O, Maarten, ben je daar?\u2019 – zijn schoonmoeder – \u2018Is het kind er niet? Ik kan mijn oogdruppeltjes niet vinden.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Hebt u dan wel goed gezocht?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja, maar ik kan ze niet vinden.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ze zullen vast wel ergens zijn.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja, maar als ik ze nou niet kan vinden?\u2019<\/p>\r\n\r\n

Aan haar stem hoorde hij dat ze in paniek was. \u2018Ik zal het kind even roepen.\u2019 Hij stond op en ging de kamer uit. Nicolien zat op het krukje in de keuken koffie te malen. Hij bleef in de deuropening staan. \u2018Moeder is aan de telefoon.\u2019<\/p>\r\n

[p. 94]<\/div>\r\n

Ze hield de zwengel stil. \u2018Ze is toch weer niet wat kwijt?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Haar oogdruppeltjes.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Het wordt steeds erger lijkt het wel.\u2019 Ze zette de koffiemolen op het aanrecht en stond op. \u2018Wat moeten we daar toch mee?\u2019<\/p>\r\n\r\n

Hij liep achter haar aan, terug naar de kamer.<\/p>\r\n\r\n

Ze nam de hoorn op. \u2018Ja moeder.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Hij ging op de divan zitten en wachtte, met zijn hoofd bij het commentaar. \u2018Maar hebt u dan wel goed gezocht?. … Waar hebt u dan gezocht?. … En op de schoorsteenmantel in de achterkamer? … Kijkt u daar dan nog eens.\u2019 Ze draaide zich naar hem om. \u2018Ze is helemaal in paniek,\u2019 zei ze, in paniek.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ze vindt ze wel weer,\u2019 zei hij om haar gerust te stellen.<\/p>\r\n\r\n

Ze wendde zich af. \u2018Ja moeder? … En in de glazen kast? … Kijkt u daar dan ook nog maar even.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Terwijl ze haar moeder het hele huis doorstuurde, wachtte hij op de divan tot hij weer aan zijn bureau kon, verstrooid luisterend naar haar aanwijzingen, het commentaar als een onvoldragen kind in zijn hoofd. Zodra ze de hoorn, een half uur later, neerlegde, stond hij op.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ze heeft ze niet gevonden,\u2019 zei ze wanhopig.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ze komen wel weer te voorschijn.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Maar hoe dan?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ze zijn toch altijd weer te voorschijn gekomen?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Maar als ze die druppeltjes niet neemt, dan gaat het weer mis met haar ogen.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Laten we nou eerst maar even afwachten.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja, afwachten, jij hebt makkelijk praten! Jij bent niet verantwoordelijk!\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ze ging de kamer weer uit, terug naar de keuken.<\/p>\r\n\r\n

Hij zette zich weer achter zijn bureau en schreef het commentaar in \u00e9\u00e9n ruk af. Daarmee was hij om twaalf uur klaar, maar hij gunde zich geen rust en ging meteen door met het overtikken in het net. Van het vage plan om het werk over twee dagen uit te smeren kwam na het gesprek met Ad niets meer, gesteld dat er onder andere omstandigheden wel wat van gekomen zou zijn, want van dergelijke plannen kwam bij hem nooit iets, daarvoor had hij te veel plichtsgevoel, tot zijn verdriet. Terwijl hij daarmee bezig was, belde zijn schoonmoeder opnieuw, juist toen Nicolien de deur uit was om boodschappen te doen. \u2018O, dag Maarten, met moeder!\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dag moeder.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ik heb het flesje gevonden hoor!\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Mooi! Ziet u wel!\u2019<\/p>\r\n

[p. 95]<\/div>\r\n

\u2018Maar nou weet ik niet zeker of dat het flesje wel is.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wat is het dan voor flesje?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja hoe moet ik dat nou zeggen.\u2019 Het werd stil.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Is het bruin?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Nee, bruin is het niet, geloof ik. Meer wit.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Hij herinnerde zich niet met zekerheid of het flesje niet wit was. \u2018Zit er geen etiket op?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja. Ik geloof het wel.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wat staat daar dan op?\u2019<\/p>\r\n\r\n

Het was enige tijd stil. Aan de andere kant van de lijn klonk gerommel. \u2018Ik weet het niet, want ik kan mijn bril niet vinden. Is het kind er niet?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Nee, het kind doet boodschappen. Wat voor kleur heeft dat etiket dan?\u2019<\/p>\r\n\r\n

Het was opnieuw even stil. \u2018Goud met groen.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dan is het eau de cologne! Dat mag u beslist niet gebruiken!\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018O nee? Is dat eau de cologne?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja, dat is eau de cologne! Als u dat in uw ogen doet, dan doet dat heel erg pijn!\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018O ja?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja. Zult u dat niet doen?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Nee, ik zal het niet doen. Is het kind daar niet?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Nee, het kind is boodschappen doen,\u2019 zei hij geduldig.<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

*<\/p>\r\n\r\n\r\n

\r\n22 juli 1976<\/i>\r\n<\/h4>\r\n\r\n

Aan het eind van de middag was hij na een uur of negen zinloos tikken goed moe. Hij liep langzaam, wat duizelig, naar huis tussen het ronddraaiende verkeer, in het geraas van de avondspits. \u2018Goeiemiddag dames,\u2019 riep hij bij het binnenkomen, maar de dames waren er niet, waarna hij zich even verdomd lullig voelde. Hij ging de slaapkamer in, trok een oude broek en een oud overhemd aan, aaide Marietje, keek in de bomen en ging op de divan zitten. Hij zat daar nog maar net toen hij ze binnen hoorde komen, pratend. \u2018Gaat u nou maar vast naar de kamer,\u2019 hoorde hij Nicolien zeggen, \u2018dan zet ik het eten vast op.\u2019 – \u2018Kom je dan ook?\u2019 vroeg haar moeder. – \u2018Ja, ik kom ook.\u2019 Hij hoorde haar door de gang aan komen lopen en keek naar de deur. De deur ging heel voorzichtig open. Ze keek om de hoek, alsof ze zich ervan wilde overtuigen dat het de goede kamer was,\r\n<\/p>

[p. 96]<\/div>

\r\nkwam de kamer in en zag hem zitten. Ze stak haar hand op. \u2018Ha, die Jansen.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ha, die Pietersen.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Zit je hier maar een beetje in je eentje?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja, maar nou bent u er gelukkig.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ze hoorde het niet of ze luisterde er niet naar. Ze bleef staan en keek onzeker naar de drie stoelen. \u2018Waar zal ik nu gaan zitten?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dat hindert niet.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Hier dan maar.\u2019 Ze ging in de stoel zitten waar ze altijd zat. \u2018Hoe gaat het nou met je vader?\u2019 vroeg ze, hem aankijkend.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Die is dood.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ze schrok. \u2018Is die dood?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja, maar allang hoor.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018O, gelukkig. Ik dacht al.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Waar bent u geweest?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018O, overal zo’n beetje, h\u00e8? Het gewone gangetje zal ik maar zeggen.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018En wat is het gewone gangetje?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018O, de boulevard, en zo.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018De boulevard?\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ze begreep meteen dat er iets aan haar antwoord niet in orde was. \u2018Ach, de boulevard, nee niet de boulevard natuurlijk! De Bijenkorf! We zijn naar de Bijenkorf geweest.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018En was dat leuk?\u2019 Het leek hem onwaarschijnlijk dat ze daar geweest waren, gezien het tijdstip waarop ze thuis waren gekomen.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja hoor, altijd zo’n beetje hetzelfde, h\u00e8? Het is toch niet meer zoals vroeger.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Nee, dat zal wel niet.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ze keek om naar de deur en zette haar handen op de leuningen van haar stoel. \u2018Waar blijft het kind nou?\u2019 Ze wilde opstaan.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dat komt zo,\u2019 stelde hij haar gerust. \u2018Die is even met het eten bezig.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Moet ik daar dan niet mee helpen?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Nee, vandaag hoeft dat niet.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018O.\u2019 Ze liet zich weer terugzakken.<\/p>\r\n\r\n

Nicolien kwam de kamer in met de fles jenever. \u2018Dag,\u2019 zei ze.<\/p>\r\n\r\n

\u2018O, ben je daar?\u2019 zei haar moeder. \u2018Ik dacht al, waar blijf je toch.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ik moest toch voor het eten zorgen?\u2019 Ze keek naar de kleine tafel. \u2018Heb je nou nog niet eens de glazen klaargezet, en de advocaat?\u2019 Ze was ge\u00efrriteerd.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Sorry,\u2019 hij stond op. \u2018Ik was er net.\u2019 Hij haalde de glazen uit het buffet en de advocaat uit de hoek. \u2018Waar zijn jullie geweest?\u2019<\/p>\r\n

[p. 97]<\/div>\r\n

\u2018In Edam<\/span>.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018In Edam?\u2019 zei hij verrast.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Het was leuk, h\u00e8 moeder?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja, heel leuk,\u2019 beaamde haar moeder. \u2018Het was weer eens wat anders, h\u00e8?\u2019<\/p>\r\n\r\n

Hij schudde de advocaat in het glas van zijn schoonmoeder en schonk vervolgens hun eigen glazen in.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Er is ook nog wat slagroom in de keuken,\u2019 zei Nicolien.<\/p>\r\n\r\n

Hij ging de kamer uit, treuzelde wat met het vinden van de slagroom en liep toen langzaam weer terug. Hij was plotseling zo moe dat het leek of zijn ogen uit hun kassen kwamen.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wat heb jij gedaan?\u2019 vroeg ze toen hij de kamer weer inkwam.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ik heb me rot gewerkt,\u2019 hij gaf haar de slagroom.<\/p>\r\n\r\n

Ze deed een paar lepels op de advocaat en gaf het glas aan haar moeder.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Hier moeder!\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018O, kind,\u2019 zei haar moeder verrukt. Ze nam het glas voorzichtig van haar over en hief het naar hen op. \u2018Nou, proost dan maar h\u00e8, zullen we maar zeggen.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

Na het eten voelde hij zich belazerd: een strakke huid en een houten kop. Hij ging op de divan liggen, sloot zijn ogen en opende ze weer om naar de hemel te kijken. Zijn schoonmoeder en Nicolien zaten ieder met een stuk van de krant voor zich aan weerszijden van het open raam. De standaardopmerking voor die situatie was: De familie Leesgraag, maar hij voelde zich te belazerd om grapjes te maken. Hij kreeg het koud, ging met tegenzin naar de achterkamer om een slip-over te halen en kreeg het vervolgens nog kouder, alsof in zijn borst van tijd tot tijd een koudwater-kraan met een brede straal werd opengezet. Langzaam bekroop hem het vermoeden dat hij griep had. Hij vroeg zich af wanneer hij dat kon hebben opgedaan en herinnerde zich dat hij het toen hij gisteren in de regen thuiskwam op de brug over het Singel plotseling verdomd koud had gehad. Hij hield het nieuwtje nog enige tijd voor zichzelf, al genoot hij er bij lange na niet meer zo van als vroeger, integendeel, hoe ouder je werd, hoe ongelegener zoiets kwam. Eindelijk, tegen een uur of tien, stond hij op. \u2018Ik ga naar bed,\u2019 zei hij. \u2018Ik ben ziek. Dag moeder! Welterusten.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dag Maarten,\u2019 zei zijn schoonmoeder. \u2018Slaap maar lekker.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Nicolien kwam achter hem aan, de slaapkamer in. \u2018Dat meen je toch niet, dat je ziek bent?\u2019 zei ze ontstemd. \u2018Net nou moeder er is? Die ene keer dat ze eens wat langer komt logeren? Het enige wat ze heeft! Dat ga je toch niet verpesten?\u2019<\/p>\r\n

[p. 98]<\/div>\r\n

\u2018Ik kan er echt niets aan doen,\u2019 verontschuldigde hij zich. \u2018Ik voel me belazerd.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Natuurlijk kan je er wat aan doen! Dat komt van die borrels natuurlijk! Waar zou het anders van zijn?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Nee, het komt niet van de borrels.\u2019 Hij trok zijn broek uit en legde die over de stoel.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Het komt w\u00e9l van de borrels!\u2019 zei ze driftig. \u2018Ik heb je nog gewaarschuwd! Je wilt het alleen niet bekennen!\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ik wil het best bekennen,\u2019 zei hij mat. \u2018Ik ben alleen te belazerd om dat uitvoerig te doen.\u2019 Hij ging de douchecel in en keek in de spiegel. Zijn gezicht was wit weggetrokken. Bovendien had hij een flinke pijn in zijn kaak.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Als je dan maar zorgt dat je morgen weer beter bent!\u2019 zei ze. \u2018Dat eis ik!\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

*<\/p>\r\n\r\n\r\n

\r\n24 juli 1976<\/i>\r\n<\/h4>\r\n\r\n

Nicolien kwam de douchecel weer uit en kleedde zich aan. \u2018Zal ik de gordijnen vast opendoen?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Nee, laat die nog maar even dicht.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Maar je komt toch wel bij het ontbijt, h\u00e8?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja, ik kom bij het ontbijt.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ze ging de kamer uit. Hij hoorde haar de gang doorlopen en de voordeur uitgaan. Het geluid van de deur van het kamertje, die een beetje klemde, en meteen daarop hun stemmen. \u2018Goeiemorgen, hoe hebt u geslapen?\u2019 – \u2018Goed hoor, kind.\u2019 De gordijnen werden met twee rukken opengetrokken. \u2018Ligt u nou in uw onderjurk in bed?\u2019 – \u2018Ja, dat heb ik maar eens een keertje gedaan.\u2019 – \u2018Maar u moet uw nachtpon toch aantrekken?\u2019 – \u2018Wat zeg je?\u2019 – \u2018U moet uw nachtpon toch aantrekken?\u2019 – \u2018Ja, eigenlijk wel.\u2019 Hij luisterde ademloos. Hun stemmen drongen via de lichtschacht zijn kamer binnen, alsof ze aan zijn bed stonden. \u2018Haalt u uw gebit nog wel uit uw mond ‘s nachts?\u2019 hoorde hij Nicolien vragen. – \u2018Wat? Mijn gebit? Ja, ik geloof van wel. Ik weet het niet meer. Misschien niet.\u2019 – \u2018Maar dat moet u toch doen? Dat is toch gevaarlijk om dat in uw mond te laten zitten?\u2019 – \u2018Ja, dan moet je me maar een kopje water geven voortaan.\u2019 – \u2018Maar dat krijgt u toch? Hier staat het!\u2019 – \u2018Waar? O ja. Ja kind, ouderdom komt met gebreken moet je maar denken.\u2019 Het was even stil. \u2018Wat gaan we nou doen?\u2019\r\n<\/p>

[p. 99]<\/div>

\r\nhoorde hij zijn schoonmoeder vragen. – \u2018Nu gaat u zich wassen.\u2019 – \u2018O ja.\u2019 – \u2018Als u nou de pot meeneemt, dan neem ik dit mee.\u2019 – \u2018O ja.\u2019 De deur van het kamertje werd opengedaan en weer gesloten. Het geluid van de sleutel in de voordeur en daarna opnieuw de stem van zijn schoonmoeder: \u2018Ziezo, daar zijn we weer.\u2019 Hij hoorde haar de w.c. ingaan, de pot legen en in het fonteintje omspoelen. \u2018En nu?\u2019 Ze was weer op de gang. – \u2018Nu gaat u zich even wassen. Eerst Maarten maar even goeiedag zeggen.\u2019 De deur van de slaapkamer werd wat verder opengeduwd. In het halfdonker zag hij hoe zijn schoonmoeder naar binnen werd geschoven. \u2018Daar ligt ie. Ziet u wel?\u2019 Ze stond hulpeloos naast zijn bed en keek voor zich uit naar de schoorsteenmantel, recht tegenover de deur. \u2018Dag Maarten. Gaat het nou weer een beetje?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja hoor, dat gaat weer best,\u2019 zei hij vlak naast haar, naar haar opkijkend.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Fijn hoor! Heb je goed geslapen?\u2019 Blijkbaar hoorde ze niet waar zijn stem vandaan kwam, want ze bleef recht voor zich uit in het donker kijken.<\/p>\r\n\r\n

\u2018En u ook?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wat zegt Maarten?\u2019 vroeg ze, zich omdraaiend naar Nicolien die achter haar in de deuropening was blijven staan.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Hij vraagt of u ook goed geslapen hebt.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja, ik ben een beetje doof. Mijn oren moeten weer eens uitgespoten.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Moeder is ‘s ochtends altijd erg doof. Gek h\u00e8?\u2019 zei Nicolien. \u2018Maar je praat ook wel erg onduidelijk.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Geen lawaai op de trap?\u2019 vroeg Maarten, zijn stem verheffend en duidelijk articulerend.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wat zegt hij?\u2019 Ze keek nog altijd naar de schoorsteenmantel, stokstijf op haar plaats.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Of er geen lawaai op de trap was.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Nee hoor, ik heb best geslapen.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Mooi.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ze draaide zich om. \u2018Waar moet ik nu naar toe?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Nou moet u hierin.\u2019 Ze duwde haar moeder in de richting van de douchecel.<\/p>\r\n\r\n

\u2018O ja.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ze gingen samen de douchecel in. De deur ging achter hen dicht. \u2018En moet ik hier dan ook weer uit?\u2019 hoorde hij haar vragen. – \u2018Ja, dat kunt u doen, maar u kunt ook hier weer door, naar de gang. Net als anders.\u2019 – \u2018O ja. Nou, dan vind ik het wel hoor. Dan gaan we ons maar even lekker poedelen.\u2019 – \u2018Tot straks.\u2019 – \u2018Tot straks dan h\u00e8? Dag.\u2019 De deur ging weer\r\n<\/p>

[p. 100]<\/div>

\r\ndicht. Het werd doodstil in de cel. Hij vroeg zich af wat ze nu deed. Een of twee keer hoorde hij heel kort de kraan, maar daar bleef het bij. Hij vroeg zich af wat ze onder wassen verstond. Haar haar in geen geval, en haar voeten ook niet. Maar de rest? Voorzover ze wisten was ze nog nooit onder de douche geweest. Water daar had ze het niet op, en water dat van boven kwam, was wel heel beangstigend. Hij vermande zich, kwam overeind op de rand van zijn bed, bleef daar nog even besluiteloos zitten, trok toen met tegenzin zijn kamerjas aan en ging de voorkamer in, zijn ogen dichtknijpend tegen het felle licht. Slap en duizelig zat hij op de divan, in de hoek achter de planten. Hij hoorde de deur van de douchecel naar de gang opengaan en leidde uit de geluiden die hij hoorde af dat ze vergeefs naar het lichtknopje zocht omdat ze er niet aan kon wennen dat het licht in de douchecel met een koordje bediend werd. Nicolien was in de w.c. bezig met het schoonmaken van de po in het fonteintje. Hij hoorde zijn schoonmoeder heen en weer drentelen op de gang. De deur werd voorzichtig wat verder opengeduwd. Ze kwam aarzelend de kamer in, een hand geklemd om de rand van haar peignoir, verrast toen ze hem op de divan zag zitten. Haar gezicht begon te stralen. \u2018Hoi!\u2019 Ze stak haar hand op, de vingers gespreid, zoals een schoolmeisje haar vriendje begroette, in dit geval een schoolmeisje met een heel oud hoofd.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Hoi,\u2019 zei hij.<\/p>\r\n\r\n

Ze hoorde Nicolien uit de w.c. komen, draaide zich om en liep met dwaze, kleine stapjes de gang weer in. \u2018En nu?\u2019 – \u2018Nu moet u zich aankleden,\u2019 hoorde hij Nicolien zeggen. \u2018Kijk! Als u dit nou aantrekt!\u2019 Het viel hem opnieuw op wat een engelengeduld ze het afgelopen jaar had ontwikkeld. Een geruststellend vooruitzicht ingeval hijzelf dement zou worden, al betwijfelde hij meteen weer of iemand met haar karakter zoiets twee keer in haar leven zou kunnen opbrengen. \u2018Nee, niet hier! In het kamertje toch?\u2019 Hij begreep dat ze zich in de gang wilde gaan aankleden. Ze moest er zelf een beetje om lachen. \u2018Ja, natuurlijk.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

Toen hij haar voor de tweede keer de voordeur hoorde binnenkomen, ging hij aan de tafel zitten. Ze kwam de kamer in, liep onzeker in de richting van de tafel en bleef daar staan. \u2018Waar zal ik gaan zitten?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Waar u altijd zit.\u2019 Het irriteerde hem. Ze zat daar nu al zeven jaar, hij vond dat ze dat zo langzamerhand toch wel mocht weten.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Daar?\u2019 Om een of andere reden wilde ze altijd op de plaats van Nicolien gaan zitten, of ze deed alsof, want het was bij haar moeilijk de grens vast te\r\n<\/p>

[p. 101]<\/div>

\r\nstellen tussen wat ze echt niet wist en wat ze zou weten als ze er belang bij had. Een deel van zijn irritatie berustte op ongeloof. De rest was de gewone irritatie tegenover weerloze mensen die zich afhankelijk voordeden, een niet zo’n aardig trekje, dat hem enig begrip bijbracht voor de idee\u00ebn en praktijken van het nationaal-socialisme. Dat hij die irritatie meestal onderhuids wist te houden, rekende hij zich niet aan als verdienste. De eerste reactie was immers kenmerkender dan het gepolijste eindresultaat, dat trouwens bij de minste spanning al gauw niet meer zo gepolijst was. Beschaving is prachtig, dacht hij, maar ze betekent niet veel als de ziel er niet van doortrokken is.<\/p>\r\n\r\n

Intussen was Nicolien binnengekomen. Ze sneed het brood. Ze legde een witte boterham op het bord van haar moeder en sneed toen een bruine af. \u2018Ik krijg twee boterhammen van mijn moeder,\u2019 merkte haar moeder op. Hij had er donder op durven zeggen dat dat ook de bedoeling was, maar de boterham ging in het mandje, met een gebaar waarin alleen de kenner een zekere korzeligheid kon voelen. Hij wist dat ze zo’n opmerking niet verdroeg. En inderdaad, de volgende boterham was wel voor haar moeder.<\/p>\r\n\r\n

Ze had zichzelf weer onder controle.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Fijn dat je weer zo opgeknapt bent, h\u00e8?\u2019 zei haar moeder.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Heerlijk!\u2019 Hij wrong zijn pap naar binnen. Daarna liet hij het afweten en zodra hij de kans kreeg ging hij weer op de divan zitten. Hij kwam er weer vanaf toen ze boodschappen gingen doen om hen vanachter het raam na te kijken. Nicolien stak de straat over naar de grachtkant en wuifde. Het duurde lang voor haar moeder ook in zicht kwam. Ze drentelde naar de overkant, draaide zich daar helemaal om, keek langzaam omhoog met haar hand boven haar ogen, en spreidde haar hand naar hem uit met een verdwaasde glimlach. Dat werd nog eens herhaald, waarna ze achter Nicolien aandraafde, de linkerhand naar voren, aan haar arm, de rug gekromd, de kop vooruit, als de blinden op het schilderij van Breugel.<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

*<\/p>\r\n\r\n\r\n

\r\n2 januari 1977<\/i>\r\n<\/h4>\r\n\r\n

\u2018Wat ga je nou doen?\u2019 vroeg Nicolien.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ik dacht erover om die lijst van Sien met moeder door te nemen,\u2019 hij zette zich weer op de divan, legde een plank op zijn knie\u00ebn en daarop de vragenlijst.<\/p>\r\n

[p. 102]<\/div>\r\n

\u2018De lijst van Sien?\u2019 vroeg ze verbijsterd.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ik dacht dat dat misschien leuk zou zijn.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Werk voor het Bureau? Op zondagmiddag?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Omdat hij bedoeld is voor mensen boven de zeventig.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Waar gaat dat dan over?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Over wat ze vroeger aten, toen ze nog een kind waren.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Maar daar weet moeder toch zeker niets meer van?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dat wou ik nou juist proberen.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018En als ik dan naar muziek had willen luisteren?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dan luisteren we naar muziek natuurlijk,\u2019 hij nam de plank op en legde hem naast zich.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Nee, vraag nou die lijst maar.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ik wil best naar muziek luisteren.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dan was je die lijst niet gaan halen.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Hij zweeg.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Vraag het nou maar. Nou kan ik toch niet meer naar muziek luisteren, nou ik weet dat jij die lijst wou vragen.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wat gaan we doen?\u2019 vroeg haar moeder, die vergeefs geprobeerd had het gesprek te volgen. \u2018Gaan we naar muziek luisteren?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Nee, ik wou u een paar vragen stellen, van een vragenlijst,\u2019 zei Maarten wat luider, zich duidelijk tot haar richtend.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Aan mij?\u2019 vroeg ze verbaasd. Ze begon te lachen.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Over de tijd dat u nog bij uw moeder was.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Bij mijn moeder? O, kind!\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Zie je wel,\u2019 zei Nicolien. \u2018Dat herinnert moeder zich toch niet meer?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Waarom zou ze zich dat niet herinneren? Ik interview toch wel meer mensen van boven de zeventig?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Maar niet zoals moeder.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dat wou ik nou juist eens zien,\u2019 zei hij kregelig.<\/p>\r\n\r\n

Ze zweeg.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Waar woonde u toen?\u2019 vroeg hij, zich weer tot zijn schoonmoeder richtend, hij nam de plank met de lijst weer op schoot.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wanneer?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Toen u nog een kind was.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dat weet ik niet meer, hoor.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Jawel, dat weet u nog best.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018In de Annastraat,\u2019 hielp Nicolien.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja, in de Annastraat geloof ik,\u2019 zei haar moeder vaag.<\/p>\r\n

[p. 103]<\/div>\r\n

\u2018En uw vader had een caf\u00e9?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Moet je dat allemaal weten?\u2019 vroeg Nicolien verbaasd.<\/p>\r\n\r\n

\u2018We moeten de sociale achtergrond weten,\u2019 legde hij uit, \u2018anders weet je nog niets.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Maar dat wist je toch al?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Jawel, maar ik probeer moeder weer in die tijd te verplaatsen.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Maar eigenlijk was hij marechaussee,\u2019 zei haar moeder, die intussen haar eigen gedachten gevolgd had.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Maar zo hebt u hem niet meer gekend.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wat zegt Maarten?\u2019 vroeg haar moeder, zich tot Nicolien wendend.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dat u hem zo niet meer hebt gekend.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Nee, omdat hij was afgekeurd voor reuma.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Toen u een kind was, was hij caf\u00e9houder,\u2019 zei hij wat luider.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja, toen had hij een caf\u00e9.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018En wanneer was dat caf\u00e9 nou open?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wat zeg je?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wanneer dat caf\u00e9 open was. Op welke uren!\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018O, dat was altijd open.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Altijd?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja, ik kan me niet herinneren dat het ook wel eens dicht was.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dus u at ook nooit met zijn allen?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wat zeg je?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Je moet duidelijker praten,\u2019 zei Nicolien.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ik praat duidelijk,\u2019 zei hij geprikkeld, \u2018moeder verstaat me alleen niet.\u2019 Hij keek weer naar zijn schoonmoeder. \u2018U zat dus nooit allemaal tegelijk aan tafel!\u2019 Hij spande zich in om duidelijk te articuleren.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Nee, mijn vader at er zo’n beetje tussendoor, h\u00e8?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Achter de toonbank.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ze knikte. \u2018Ook wel achter de toonbank, of als mijn moeder hem afloste.\u2019 De vraag riep een herinnering bij haar op. \u2018Dat hadden de klanten wel liever, want mijn moeder schonk een grotere borrel. Mijn vader was zuinig, maar mijn moeder schonk hem tot het randje. Daar zei hij later dan wel eens wat van.\u2019 Ze lachte vergenoegd.<\/p>\r\n\r\n

Maarten glimlachte. Hij wachtte even. \u2018En u at samen met uw moeder.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018En met Sjef en Karel en Bets, toen die nog niet getrouwd was.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018En hoe laat was dat dan?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wat zeg je?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Hoe laat? Op welke tijdstippen?\u2019<\/p>\r\n

[p. 104]<\/div>\r\n

Ze keek naar Nicolien. \u2018Wat zegt Maarten?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Hij vraagt hoe laat u at.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Hoe laat, hoe vaak u at.\u2019 herhaalde Maarten toen ze wat verdwaasd reageerde.<\/p>\r\n\r\n

\u2018O ja, ja, brood met beleg.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018En hoe laat was dat dan?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wat?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dat u brood at?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dat was om zes uur.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018En ‘s middags at u warm.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja, ‘s middags at je warm. Dat was toen nog.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018En hoe laat was dat?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wat zeg je?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Hoe laat dat was, om welke tijd!\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wat?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dat u warm at!\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018O, om twaalf uur.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Hij knikte. \u2018En het ontbijt?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Het ontbijt?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Het ontbijt dat was om acht uur.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Hij noteerde dat.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Hoeveel vragen heb je nu gedaan?\u2019 vroeg Nicolien.<\/p>\r\n\r\n

\u2018E\u00e9n.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018En hoeveel zijn er dan?\u2019<\/p>\r\n\r\n

Hij bladerde in de lijst. \u2018Een stuk of honderd.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Honderd? Maar daar kom je toch nooit mee klaar op die manier?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ik hoef er ook niet mee klaar te komen. Ik kijk gewoon tot moeder er genoeg van heeft.\u2019 Hij wendde zich weer tot zijn schoonmoeder. \u2018Hebt u er al genoeg van?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wat zegt Maarten?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Of u er al genoeg van hebt,\u2019 zei Nicolien.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Niks hoor, maar ik weet het niet allemaal meer zo, h\u00e8? want ik ben al tachtig!\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Al drie-en-tachtig zelfs,\u2019 zei Maarten.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ben ik al drie-en-tachtig?\u2019 – ze moest erom lachen. \u2018O, kinderen, jullie hebt wat met me te stellen.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Niks hoor,\u2019 zei Maarten.<\/p>\r\n

[p. 105]<\/div>\r\n

\u2018Oud worden is niet erg, maar je moet wel dezelfde blijven.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dat is zo.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Je zult nog wel eens aan me denken als je zelf tachtig bent.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ze lachten.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dat zullen we zeker,\u2019 zei Maarten.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Drie-en-tachtig!\u2019 – ze kon er niet over uit.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Kent u dat rijmpje nog?\u2019 vroeg Maarten.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wat zegt Maarten?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Of u dat rijmpje nog kent,\u2019 zei Nicolien.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Tien, dat zijn mijn kinderjaren,\u2019 hielp Maarten.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Twintig ga ik aan het paren,\u2019 viel zijn schoonmoeder in.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dertig…\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018… moet ik zijn getrouwd.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Veertig…\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018… word ik al wat oud.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Vijftig…\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Vijftig..,\u2019 ze dacht na. \u2018Vijftig… ik weet het niet meer.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Jawel, u weet het best.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Vijftig krijg ik ongemakken.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Nee, vijftig ga ik aan het zakken!\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ze wist het weer. \u2018Zestig krijg ik ongemakken. Zeventig neemt het leven af. Tachtig lig ik in mijn graf. Negentig zal ik niet beleven, want honderd staat niet aangeschreven!\u2019 – het kwam er in \u00e9\u00e9n keer uit. \u2018Dat zei mijn vader altijd. Dus ik ben al tachtig!\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Drie-en-tachtig zelfs!\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Drie-en-tachtig?\u2019 – ze lachte ongelovig.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Maar toen u nog een kind was,\u2019 zei Maarten, \u2018toen at u dus ‘s ochtends brood, en ‘s middags at u warm, en ‘s avonds at u weer brood.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja, ‘s middags aten we warm.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018En was dat alle dagen zo?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wat zegt Maarten?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Of dat alle dagen zo was,\u2019 zei Nicolien.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Was dat op zaterdag ook zo?\u2019 hielp hij.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja, op zaterdag ook.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Hij noteerde dat. \u2018En op zondag?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Op zondag at mijn moeder soep. En op donderdag aten we altijd pannekoeken.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Zie je wel dat moeder het nog wel weet?\u2019 zei hij tegen Nicolien.<\/p>\r\n

[p. 106]<\/div>\r\n

\u2018Ja, ik weet nog wel wat, al ben ik al tachtig,\u2019 zei haar moeder.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Drie-en-tachtig,\u2019 verbeterde hij.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wat zegt Maarten?\u2019 vroeg ze, zich tot Nicolien wendend.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dat u al drie-en-tachtig bent!\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ben ik al drie-en-tachtig?\u2019 vroeg ze verbaasd.<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

*<\/p>\r\n\r\n\r\n

\r\n14 december 1977<\/i>\r\n<\/h4>\r\n\r\n

\u2018Hier is moeder,\u2019 zei Nicolien vanuit de gang, ze schoof haar moeder in haar nachtpon de kamer in. \u2018Roep je als ik binnen mag komen?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Nog even,\u2019 zei Maarten. \u2018Dag moeder.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Zijn schoonmoeder was bij de deur blijven staan. \u2018Dag Maarten. Heb je goed geslapen?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja hoor. En u?\u2019 Hij zette de bloemen op de hoek van de ontbijttafel.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dank je.\u2019 Ze kwam aarzelend dichterbij en bleef staan bij de stoel van Nicolien, haar hand op de leuning. \u2018Zal ik hier maar gaan zitten?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Nee, nog even,\u2019 hij haalde de lucifers van de kleine tafel en stak de kaarsen aan.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Kan ik al binnenkomen?\u2019 riep Nicolien vanuit de slaapkamer.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Nog even,\u2019 hij keek snel de ontbijttafel over, pakte een boek van de kleine stapel die op de hoek van de tafel klaarlag en gaf dat aan zijn schoonmoeder. \u2018Dat is van u.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Krijg ik een cadeautje?\u2019 vroeg ze verrast.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja, maar dat moet u weer aan Nicolien geven.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018O ja.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Kom maar binnen!\u2019 riep hij.<\/p>\r\n\r\n

Nicolien kwam met een verlegen gezicht uit de slaapkamer de kamer in.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Hoiii!\u2019 zei hij.<\/p>\r\n\r\n

Haar moeder stond er wat verdwaasd bij.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wat een mooie bloemen,\u2019 zei ze verlegen. \u2018Waar heb je die gekocht?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Op het Singel,\u2019 hij gaf haar een boek, \u2018en dit is van mij,\u2019 en een plaat, \u2018en dit is van Marietje.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Maar dat is toch veel te veel?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018En moeder heeft ook nog een cadeautje,\u2019 hij wendde zich tot zijn schoonmoeder. \u2018Uw cadeautje, moeder.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Is het dan niet voor mij?\u2019<\/p>\r\n

[p. 107]<\/div>\r\n

\u2018Nee, dit cadeautje is voor Nicolien.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018En moet ik dat dan geven?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja, dat moet u geven.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ze gaf het boek aan Nicolien. \u2018Ik weet wel niet waarvoor het is, kind, maar het zal wel goed zijn.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dank u wel,\u2019 zei Nicolien. Ze gaf haar een zoen en begon haar cadeautjes uit te pakken.<\/p>\r\n\r\n

Maarten keek toe.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Zal ik hier dan maar gaan zitten?\u2019 vroeg haar moeder, ze trok aan de stoel van Nicolien.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Nee, hier moet u zitten,\u2019 zei hij, haar stoel onder de tafel uit trekkend.<\/p>\r\n\r\n

\u2018O, moet ik daar gaan zitten?\u2019 zei ze verbaasd, alsof dat voor het eerst was.<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

Na de afwas zat hij met zijn schoonmoeder in de kamer terwijl Nicolien in de keuken koffie zette. Ze had de krant op schoot genomen en bekeek de voorpagina. \u2018Ik zie hier,\u2019 zei ze, opkijkend, \u2018veertien december,\u2019 ze hield haar vinger bij de datum.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja,\u2019 zei hij.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Maar dan is het kind toch jarig?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018En ik heb haar niet eens een cadeautje gegeven.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018U hebt haar wel een cadeautje gegeven.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wanneer dan?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Vanochtend.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ze keek hem verbijsterd aan. \u2018Heb ik haar een cadeautje gegeven? Daar weet ik niks meer van.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja hoor.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018En heb ik haar dan ook gefeliciteerd?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ook.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ze schudde haar hoofd, gedesori\u00ebnteerd, keek om omdat Nicolien de kamer inkwam en stond op. \u2018Ik hoor dat je jarig bent,\u2019 zei ze hulpeloos.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dat wist u toch wel?\u2019 Ze zette de koffie op de kleine tafel.<\/p>\r\n\r\n

\u2018En ik heb je niet eens een zoen gegeven.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018U hebt me wel een zoen gegeven.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Nee, ik heb je geen zoen gegeven,\u2019 ze begon te huilen, pakte Nicolien vast en gaf haar onhandig een zoen. \u2018Ik heb je geen zoen gegeven.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018U hebt me wel een zoen gegeven,\u2019 zei Nicolien, wanhopig wordend.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Nee,\u2019 ze ging huilend weer zitten, \u00e9\u00e9n hoop ellende. \u2018Dat je niet eens meer weet dat je eigen kind jarig is.\u2019<\/p>\r\n

[p. 108]<\/div>\r\n

Nicolien en Maarten keken verlegen toe, niet goed wetend wat ze er mee aan moesten. Maarten boog zich naar haar toe en pakte haar hand. \u2018U hebt haar zelfs nog een cadeautje gegeven. U bent het alleen vergeten.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ze schudde snikkend haar hoofd, te verstikt om te antwoorden.<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

*<\/p>\r\n\r\n\r\n

\r\n30 december 1978<\/i>\r\n<\/h4>\r\n\r\n

\u2018Je gaat toch zeker niet zitten tikken?\u2019 zei Nicolien verontwaardigd. Ze was de kamer binnengekomen en bleef bij de deur staan.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Even,\u2019 verontschuldigde hij zich.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Nu moeder er is?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Het zit nu in mijn hoofd.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Maar dan kun je er toch wel even mee wachten?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Nee, dat kan ik nou juist niet, want het is moeilijk.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wat is het dan?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Een bespreking van het handboek van Seiner en G\u00fcntermann.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Een bespreking?\u2019 – haar stem ging de hoogte in van verontwaardiging, \u2018terwijl moeder hier is?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Maar ik heb het ontzettend druk op het ogenblik,\u2019 hij voelde zich schuldig.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Het lijkt wel of je gek geworden bent! Een bespreking! Voor het Bureau! In je vrije tijd! In plaats van dat je er gezellig bij komt zitten! Ik wist niet wat ik hoorde! Een bespreking! Als ze je dat twintig jaar geleden verteld hadden, dan zou je je rot gelachen hebben. Hoor je me? Je zou je rot gelachen hebben!\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ik lach me niet rot,\u2019 zei hij gemelijk. Hij stond op.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Nou, en ik ook niet!\u2019 zei ze kwaad. \u2018Ik kan eerder wel huilen!\u2019 Ze liep de kamer weer uit, terug naar de keuken.<\/p>\r\n\r\n

Hij ging op de divan zitten en pakte zijn pijp. Zijn schoonmoeder zat wezenloos in haar stoel onder de lamp. Ze plukte nerveus aan haar rok alsof daar een pluisje zat dat ze eraf wilde hebben. Hij stopte zijn pijp en duwde de tabak aan met zijn duim. Terwijl hij daarmee bezig was, keek hij af en toe onderzoekend naar haar met een gevoel van mededogen. \u2018Heil!\u2019 zei hij.<\/p>\r\n\r\n

Ze reageerde niet.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Hoe zou het met die man gaan?\u2019 vroeg hij. Vroeger zou zij dat gezegd\r\n<\/p>

[p. 109]<\/div>

\r\nhebben. Nu bleef ze aan haar rok plukken, alsof hij niet in de kamer was. Hij zoog de vlam door de tabak, legde de lucifer in de asbak en liet zich terugzakken in de kussens. Onwillekeurig gingen zijn gedachten terug naar de bespreking. Hij dacht er enige tijd intensief over na, stond toen op, liep naar zijn bureau, nam het blad dat naast zijn machine lag op en las de laatste alinea over. Terwijl hij daarmee bezig was, hoorde hij Nicolien door de gang aankomen. Hij wendde zich af en nam weer plaats op de divan. Ze kwam met de theepot de kamer in. \u2018Heb je nu niet eens voor moeder een plaat opgezet?\u2019 vroeg ze ontstemd.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wat voor plaat moet ik dan opzetten?\u2019 vroeg hij schuldig.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dat weet je toch wel? Je weet toch wel wat moeder mooi vindt?\u2019<\/p>\r\n\r\n

Hij stond op. \u2018De impromptu’s?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dat hoef ik toch niet te zeggen?\u2019 zei ze kregelig. Ze ging zitten. \u2018Daar ben ik weer,\u2019 zei ze tegen haar moeder. \u2018Hoe gaat het nu?\u2019<\/p>\r\n\r\n

Haar moeder keek op. \u2018Dank u wel,\u2019 zei ze beleefd, met een hoge, wat schelle stem, \u2018maar ik wou nu toch weer graag naar mijn kinderen toe.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Maar u bent toch bij uw kinderen?\u2019<\/p>\r\n\r\n

Haar moeder keek haar verdwaasd aan. \u2018Ben ik bij mijn kinderen?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wij zijn toch uw kinderen?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Zijn jullie mijn kinderen?\u2019 vroeg ze ongelovig.<\/p>\r\n\r\n

Nicolien draaide zich naar hem om. \u2018Moeder denkt dat we haar kinderen niet zijn,\u2019 zei ze wanhopig.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wij zijn uw kinderen!\u2019 zei hij met nadruk.<\/p>\r\n\r\n

Zijn schoonmoeder schudde haar hoofd. \u2018Ik ben geloof ik helemaal in de war. Ik zie ze vliegen.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Anders zou u hier toch ook niet zijn?\u2019 zei Nicolien.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Nee, als u dat zegt, dan zal dat wel zo zijn.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wat moeten we daar nou mee?\u2019 zei Nicolien radeloos. \u2018Zeg nou eens wat!\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ik zal een plaat opzetten,\u2019 zei hij, \u2018dan herinnert ze het zich wel weer.\u2019 Hij zakte op zijn hurken voor de platenkast en zocht de plaat met de impromptu’s.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ben ik dan in Amsterdam<\/span>?\u2019 vroeg zijn schoonmoeder ongelovig aan Nicolien.<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

*<\/p>\r\n\r\n\r\n

[p. 110]<\/div>\r\n

\r\n9 februari 1980<\/i>\r\n<\/h4>\r\n\r\n

Op het Rijswijkseplein wachtten ze op lijn 16. Het was onbewolkt, voor het eerst sinds weken, een vroege lentedag. De tram schommelde door het Laakkwartier en Spoorwijk, door de straten die hij nog van vroeger kende, voor de oorlog, toen hij als jongen op de fiets de stad verkende. Die herinnering wekte een vaag heimwee, alsof hij terugkeek op zijn leven, een leven dat onherroepelijk voorbij was. Het bracht hem in een afwezige, dromerige stemming.<\/p>\r\n\r\n

Aan het eindpunt stapten ze uit in een nieuwe buurt, aan de rand van de stad. Daarachter lagen landjes met half ingestorte kassen. In die verkommerde ruimte lag het verpleeghuis, van de buurt gescheiden door een brede straat, die van beide kanten omhoogliep naar de glazen ingangsdeuren, en een smalle reep schooltuintjes, veilig achter een hoog hek. Ze wachtten in de hal tot ze naar binnen mochten. De hal vulde zich met bezoekers, voor het merendeel mensen die elkaar kenden en groetten, maar elkaar onmiddellijk vergaten zodra de glazen klapdeuren werden opengezet en allemaal probeerden om zo snel mogelijk naar binnen te komen en als eerste bij de liften te zijn, een dichte drom beheerst naar voren dringende mensen, die zich vijf, zes man breed door de gang spoedde, langs de bank waarop onveranderlijk dezelfde oude man hen opwachtte, pet op, stok bij de hand. De mensen voor hen groetten hem in het voorbijgaan. Nicolien groette hem ook, Maarten zo’n beetje. \u2018Heet die man Jaap?\u2019 vroeg hij geamuseerd terwijl ze met enkele anderen de trap opklommen naar de eerste verdieping. \u2018Ja,\u2019 zei ze. Haar gezicht was afwezig, gespannen. Ze liep een stap voor hem uit, gehaast, om zo snel mogelijk bij haar moeder te zijn. Hij volgde haar, nieuwsgierig om zich heen kijkend, ving de deur op die een man voor hen openhield en liep achter haar aan door een lange gang waaraan achter glazen wanden de huiskamers van de bewoners lagen. Het was er oververhit en er hing een benauwde lucht van urine, fecali\u00ebn en lysol, wat hem het gevoel gaf of zijn adem werd afgesneden. \u2018Daar zit ze,\u2019 zei Nicolien nog voor hij haar zelf in de gaten had. Ze zat naast een andere oude vrouw, haar armen op de leuningen van haar stoel, wezenloos voor zich uit kijkend. Ook toen Nicolien zich naar voren boog en haar gezicht vlak voor het hare bracht, merkte ze haar niet dadelijk op. \u2018Daar ben ik,\u2019 zei Nicolien vrolijk. Haar moeder schrok op, meteen daarna herkende ze haar.<\/p>\r\n\r\n

\u2018O, ben je daar? Mag ik mee?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018We komen u opzoeken. Kijk eens wie daar is?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dag moeder.\u2019 Hij boog zich naar haar over en gaf haar een zoen.<\/p>\r\n

[p. 111]<\/div>\r\n

\u2018Komen jullie me halen?\u2019 vroeg zijn schoonmoeder.<\/p>\r\n\r\n

\u2018We gaan een taartje eten,\u2019 zei Nicolien opgeruimd, \u2018en een glaasje! Kom maar!\u2019 – ze pakte haar moeder bij de arm. \u2018Help jij ook even?\u2019 – in haar stem was een bedwongen irritatie.<\/p>\r\n\r\n

Ze namen haar moeder tussen zich in en leidden haar voetje voor voetje naar de lift, die hen naar het caf\u00e9 op de derde verdieping bracht. Ze vonden een plaatsje aan een tafel bij het raam met uitzicht op de schoorstenen van het ketelhuis en wat meer naar rechts op het land met de ingestorte kassen. \u2018Hoe gaat het nu met u?\u2019 vroeg hij, terwijl Nicolien thee en taartjes haalde. \u2018Goed hoor,\u2019 zei ze afwezig.<\/p>\r\n\r\n

De zaal vulde zich langzaam met oude, versleten mensen, die door hun familieleden, de meesten van zijn leeftijd, werden ondersteund en naar een stoel gesleept. Naarmate er meer binnenkwamen werd het steeds rumoeriger. Achter zijn schoonmoeder zat een oude man wezenloos voor zich uit te kijken. Elke minuut stootte hij dezelfde toonloze, onbegrijpelijke zin uit. Zijn niet veel jongere verwanten, een vrouw en een man, zaten er troosteloos bij. De vrouw stond op. \u2018Jij ook een biertje?\u2019 vroeg ze aan de man. Maarten vroeg zich af wat voor verhouding er tussen hen was en kwam tot de conclusie dat het de broer van de man moest zijn. In ieder geval leek hem dat de meest bevredigende veronderstelling. Geen promiscu\u00efteit asjeblieft. \u2018Zo!\u2019 zei Nicolien. Ze zette een blad met drie kopjes thee en drie gebakjes tussen hen in. \u2018Ik heb voor jou ook maar een kwarkpunt genomen. Kijk eens moeder! Een morekop! Daar houdt u toch zo van?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Is dat voor mij?\u2019 vroeg haar moeder. Ze strekte haar hand uit.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Maar dan zal ik u wel eerst een servetje voordoen.\u2019 Ze duwde een papieren servetje in de blouse van haar moeder. \u2018Zie je die vrouw daar achter me?\u2019 zei ze tegen Maarten. In het rumoer had hij moeite haar te verstaan. Achter haar zat aan een tafeltje alleen een echtpaar. De man zag eruit als een nette ambtenaar. Hij droeg een keurig pak en een zware bril. Een bijziende man. De vrouw had hem een servetje omgeknoopt, dat ze kennelijk zelf had meegebracht, en voerde hem een advocaatje. Ze zeiden niets tegen elkaar. \u2018Die vrouw komt hier elke dag,\u2019 zei Nicolien. \u2018Die man kan niet meer praten en hij begrijpt niets meer. Maar het blijft mijn man, zegt ze. Vind je dat niet geweldig?\u2019 – haar stem ging omhoog.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja.\u2019 Het ontroerde hem.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wacht maar even, ik zal u wel even helpen,\u2019 zei Nicolien tegen haar moeder, die vergeefs probeerde om de morekop in zijn geheel in haar mond te steken.<\/p>\r\n

[p. 112]<\/div>\r\n

Hij keek toe terwijl Nicolien met een vorkje een stuk van de morekop afstak en in de mond van haar moeder stopte. De vrouw naast hen had de biertjes gehaald. De oude man trok het met een ruk naar zich toe en dronk het gulzig op, in twee, drie teugen, zonder aandacht aan zijn bezoek te besteden. Aan een ander tafeltje, vlakbij het hunne, zo dichtbij dat de stoelen elkaar raakten, had een wat groter gezelschap plaatsgenomen rond een oude vrouw. De leden van het gezelschap onderhielden zich met elkaar, de oude vrouw zat er wat verloren bij. Ze keek naar hen, eerst naar Nicolien en toen naar zijn schoonmoeder, die zich met open mond liet voeren. Blijkbaar herkende zij haar want ze trok haar aan haar mouw zonder zich van het voeren iets aan te trekken.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja?\u2019 zei zijn schoonmoeder werktuiglijk.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wie is dat?\u2019 vroeg de vrouw, op Nicolien wijzend.<\/p>\r\n\r\n

Nu pas scheen zijn schoonmoeder in de gaten te hebben waar dat getrek vandaan kwam. Ze keek naar de vrouw en toen opzij naar Nicolien. \u2018Dat is de dokter,\u2019 zei ze met een hoge, schelle stem, \u2018of nee,\u2019 ze keek nog eens, haar vergissing bemerkend, \u2018dat is mijn zoon.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja, zang!\u2019 zei de vrouw, ze begreep het, \u2018van de Jehova’s getuigen!\u2019<\/p>\r\n\r\n

Het rumoer in de zaal werkte verdovend. Hij keek om zich heen. Het zonlicht viel door de hoge ramen naar binnen, over de kleurige, kleurloze groep vreugdeloze mensen.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Weet u nou nog waar u gewoond hebt?\u2019 vroeg Nicolien.<\/p>\r\n\r\n

\u2018O jawel hoor.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Waar was dat dan?\u2019<\/p>\r\n\r\n

Haar moeder dacht ingespannen na. Ze schudde haar hoofd. \u2018Ik weet het niet meer. Zeg jij het maar.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018In de Amandelstraat!\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018O ja.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018En het nummer?\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ze dacht opnieuw na, vergeefs.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Negenendertig!\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018O ja, negenendertig.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Amandelstraat negenendertig!\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Hoe kan ik dat nou vergeten?\u2019<\/p>\r\n\r\n

De vrouw van het biertje had nog een advocaatje met slagroom gehaald. De oude man probeerde met een bevende hand een lepel slagroom naar zijn mond te brengen, miste het doel en morste het grootste deel op zijn das. De vrouw haalde het er met een papieren servetje af en voerde de rest.<\/p>\r\n

[p. 113]<\/div>\r\n

Hij liet zich voeren als een vogel, zijn smalle gezicht opgeheven, zijn mond open naar het lepeltje.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Zal ik ook nog een advocaatje voor moeder halen?\u2019 vroeg Nicolien.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja,\u2019 zei hij.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Jij niet?\u2019<\/p>\r\n\r\n

Hij schudde zijn hoofd.<\/p>\r\n\r\n

Ze stond op en liep naar het buffet.<\/p>\r\n\r\n

Hij keek naar zijn schoonmoeder. Ze zat er wat verwezen bij, frommelend aan een servetje. \u2018Dag Jansen,\u2019 zei hij.<\/p>\r\n\r\n

Ze keek hem aan zonder te reageren.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Hoe gaat het nu?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Goed,\u2019 zei ze werktuiglijk.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Weet u nog van toen?\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ze schudde haar hoofd. \u2018Nee, dat weet ik niet meer.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Tien!\u2019 probeerde hij.<\/p>\r\n\r\n

Ze keek hem niet-begrijpend aan.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Tien, dat zijn mijn kinderjaren! Twintig?\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ze schudde haar hoofd.<\/p>\r\n\r\n

\u2018U weet het wel! Denk nog maar even na!\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Twintig moet ik zijn getrouwd.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Twintig ga ik aan het paren!\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018O ja.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dertig?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Moet ik zijn getrouwd.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja! Meesterlijk! Zie je wel dat u het nog weet?\u2019<\/p>\r\n\r\n

Nicolien zette twee advocaatjes op tafel. \u2018Zullen we direct nog even met moeder gaan wandelen?\u2019 stelde ze voor. \u2018Ik vind het hier zo benauwd.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

Ze namen haar weer mee naar beneden, trokken haar winterjas aan en wandelden met haar op de straat heen en weer langs het watertje waarachter de weilanden en kassen begonnen. Het weiland zag er verfomfaaid uit. De kassen waren verwaarloosd en half ingezakt. Tussen de kassen liepen twee gastarbeiders. Op de stoep zat een man naast zijn auto twee wieldoppen zwart te verven.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wat zijn dat?\u2019 vroeg zijn schoonmoeder.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Autowielen,\u2019 antwoordde Nicolien.<\/p>\r\n\r\n

De man keek op. \u2018Ja,\u2019 zei hij.<\/p>\r\n\r\n

\u2018En weet u nou nog waar u vroeger woonde?\u2019 vroeg Nicolien.<\/p>\r\n

[p. 114]<\/div>\r\n

\u2018Nee, dat weet ik niet.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Amandelstraat negenendertig.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018O ja, hoe kan ik dat nou vergeten.\u2019<\/p>\r\n\r\n

De wandeling vermoeide haar. Ze zakte tussen hen in door haar benen en liet zich half slepen, met haar hoofd naar beneden. Ze brachten haar terug naar het caf\u00e9, waar het tegen het eind van de middag al veel leger was geworden. Nicolien haalde nog een advocaatje. \u2018En weet u nou nog waar u vroeger woonde?\u2019 vroeg ze toen ze het lepeltje voor haar mond hield.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Amandelstraat negenendertig,\u2019 zei haar moeder met haar blik op de advocaat gericht.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Hoi! hoi!\u2019 riep Maarten.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ziet u nou wel dat u het wel weet?\u2019 zei Nicolien verheugd.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Maar mijn handen zijn ook zo stijf,\u2019 zei ze.<\/p>\r\n\r\n

Maarten nam haar handen in de zijne en keek naar haar vingers: witte, wat brede vingers, heel anders dan de handen van Nicolien. \u2018Ze zijn nog dezelfde,\u2019 zei hij, \u2018gewone handen.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018O ja?\u2019 zei ze verheugd. \u2018O kind!\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

Ze brachten haar terug naar de huiskamer en zetten haar in een stoel naast de oude vrouw naast wie ze meestal zat. Nicolien boog zich naar haar over.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Vond u het fijn?\u2019 Ze gaf haar een zoen.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja, ik vond het fijn.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018En niet huilen hoor, want we komen gauw weer terug. Zult u niet huilen?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Nee hoor kind,\u2019 ze huilde dit keer niet.<\/p>\r\n\r\n

Toen ze vanaf de gang door het raam naar haar wuifden, zag ze hen al niet meer. Ze keek voor zich uit, verzonken in haar vage gedachten. Waarschijnlijk was ze al vergeten dat ze geweest waren.<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

*<\/p>\r\n\r\n\r\n

\r\n9 maart 1980<\/i>\r\n<\/h4>\r\n\r\n

Hij was bezig met de bespreking van een Oostenrijkse atlas van volkscultuur toen voor het huis een auto stopte. De auto bleef met draaiende motor staan, een portier werd geopend. Hij stond op en liep naar het raam en zag nog juist, met zijn voorhoofd tegen de ruit gedrukt, hoe zijn schoonmoeder door de taxichauffeur en Nicolien uit de taxi werd geholpen. Hij wendde zich af, rende in looppas de gang door, de trappen af, opende de voordeur en zette hem op de haak. De chauffeur laadde juist een ingeklapte\r\n<\/p>

[p. 115]<\/div>

\r\nrolstoel uit de achterbak, Nicolien stond erbij, haar portemonnaie in haar hand, zijn schoonmoeder keek verdwaasd voor zich uit, hulpeloos. \u2018Dag moeder,\u2019 zei hij. \u2018Wel gefeliciteerd.\u2019 Hij gaf haar een zoen.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ben jij hier ook?\u2019 vroeg ze verbaasd.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ik ben hier ook.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja, ik weet wel niet waar ik ben, maar het zal wel goed zijn, h\u00e8?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Het is goed,\u2019 stelde hij haar gerust. \u2018Geeft u maar,\u2019 zei hij tegen de chauffeur. Hij nam de rolstoel van hem over en wachtte bij zijn schoonmoeder terwijl Nicolien afrekende.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Hartstikke bedankt en prettige dag nog,\u2019 zei de man. Hij stapte in, trok het portier dicht en reed weg.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Hoe ging het?\u2019 vroeg hij aan Nicolien.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Goed,\u2019 zei ze afwerend.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wat gaan we nou doen?\u2019 vroeg zijn schoonmoeder.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Nu gaan we eerst een kopje koffie drinken,\u2019 zei Nicolien. \u2018Geeft u mij maar een arm.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018O kind, wat heerlijk.\u2019 Voetje voor voetje klom ze voor hem uit het bordes op, haar linkerarm voor zich uitstrekkend langs de leuning, aan de rechterkant ondersteund door Nicolien.<\/p>\r\n\r\n

Hij volgde met de rolstoel, sloot de deur achter hen en rolde de stoel langzaam achter hen aan naar de trap. \u2018Ik zal hem hier maar laten staan, h\u00e8?\u2019 zei hij.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja, dat kan wel,\u2019 zei Nicolien.<\/p>\r\n\r\n

\u2018En wat gaan we nou doen?\u2019 vroeg zijn schoonmoeder.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Nou gaan we een kopje kome drinken,\u2019 zei Nicolien, \u2018met een morekop.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018O kind, wat heerlijk.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Terwijl Nicolien in de keuken bezig was met de koffie zat hij met zijn schoonmoeder in de kamer.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Hoe gaat het?\u2019 vroeg hij.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dank u,\u2019 zei zijn schoonmoeder beleefd, \u2018Naar omstandigheden.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Je moet de groeten hebben,\u2019 begreep hij.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja, jij ook.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ze zwegen.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wil je wel geloven dat ik niet eens weet waar ik ben?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018U bent bij ons.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018O, ben ik bij jullie?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018In Amsterdam<\/span>.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ben ik in Amsterdam?\u2019<\/p>\r\n

[p. 116]<\/div>\r\n

\u2018Bij Maarten en Nicolien in Amsterdam.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ze schudde haar hoofd. Het was te veel om te bevatten.<\/p>\r\n\r\n

\u2018En weet u nou waar u vandaan komt?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja hoor.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Waar dan vandaan?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Uit de Amandelstraat.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Nee, uit het verpleeghuis.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Zit ik dan in een verpleeghuis?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018U zit in een verpleeghuis.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ze schudde haar hoofd. \u2018Ik weet er niets van. Je moet maar denken, ik ben al tachtig.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Zevenentachtig. Vandaag bent u zevenentachtig geworden.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ben ik al zevenentachtig?\u2019 Ze moest erom lachen.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Heb je het raam in de achterkamer nog gemaakt?\u2019 vroeg Nicolien, met de koffie en de gebakjes de kamer inkomend.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja,\u2019 zei hij. \u2018Ik was bijna dood geweest, maar nu loopt het weer als een lier.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ze reageerde daar niet op. \u2018Zegt u maar wat u hebben wilt, moeder,\u2019 ze hield haar moeder de schaal met gebak voor.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Mag ik eerst kiezen?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018U bent toch jarig?\u2019<\/p>\r\n\r\n

Haar moeder monsterde het aanbod. \u2018Nou, een morekop dan maar.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Als ik je niet ontrief,\u2019 vulde hij aan.<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

Ze zetten haar moeder goed ingepakt, een blauwe wollen muts op haar hoofd, in de rolstoel en reden haar de gracht af. Het was nog kil. Er was geen zon, anders dan je op zondag zou verwachten. Maarten liep met de rolstoel op de rijweg, Nicolien liep op de stoep. Het ging prachtig. Hij duwde de stoel met grote vaart voor zich uit, dalend en stijgend door de kuilen, en liet hem zelfstandig de brug weer afrollen. \u2018Niet doen, Maarten!\u2019 riep Nicolien achter hem. \u2018Dat vind ik niet goed! Straks valt ze nog!\u2019<\/p>\r\n\r\n

Hij bleef staan en wachtte tot ze weer bij was. \u2018Ze valt heus niet.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Maar ik vind het toch niet goed.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Zijn schoonmoeder keek onbewogen voor zich uit, zonder een spoor van betrokkenheid. Hij probeerde zich in te houden, maar het kostte hem moeite. De macht van de wielen. \u2018Straks ga ik erin zitten en dan moet u duwen,\u2019 zei hij tegen zijn schoonmoeder.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Niks hoor, dat zou je wel willen.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dat zou ik zeker willen.\u2019<\/p>\r\n

[p. 117]<\/div>\r\n

Ze reageerde daar niet op. \u2018Waar gaan we nou naar toe?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Naar het Vondelpark,\u2019 zei Nicolien. \u2018Weet u nog wel?\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ze dacht na. \u2018Dat weet ik niet meer. Maar je moet maar denken, ik ben ook al tachtig.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Zevenentachtig!\u2019 verbeterde Maarten.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ben ik al zevenentachtig?\u2019 – ze moest lachen – \u2018O kind, jullie hebt wat met me te stellen. Je zult maar zo’n moeder hebben.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dat valt best mee,\u2019 verzekerde hij.<\/p>\r\n\r\n

Ze reden haar het Vondelpark in en zetten zich op een bank tegenover de hondewei, zijn schoonmoeder in haar rolstoel ernaast, op de rem. Er waren vrij wat honden. Ze renden achter elkaar aan of achter een bal, buitelden over hun kop, sjorden aan een tak en blaften. Aan haar gezicht was te zien dat ze hun bewegingen volgde, maar zonder haar hoofd te bewegen.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Vindt u het leuk?\u2019 vroeg Nicolien.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja kind.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Langs het pad kwam een tweede rolstoel aan met twee jongens erachter. Een van de jongens duwde hem. Er zat een oude vrouw in, in een donkerblauwe winterjas, net als zijn schoonmoeder, met een witte ijsmuts op. Haar kin rustte op haar borst. Ze sliep. Maarten volgde hen vanaf de bank terwijl ze voorbijliepen en voelde zich verbonden, alsof ze met zijn zessen een kleine vriendengroep vormden.<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

Terwijl Nicolien in de keuken bezig was, dekte hij de tafel, haalde wijnglazen uit de glazen kast in de achterkamer en vulde een glas met advocaat voor zijn schoonmoeder. Hij haalde de witte wijn uit de koelkast en ontkurkte de fles.<\/p>\r\n\r\n

Nicolien kwam de kamer weer in. \u2018Heb je die glazen genomen?\u2019 vroeg ze ontstemd.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Die wou ik nou eens nemen.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Maar die zijn toch veel te groot? En moeder moet ook een ander glas hebben!\u2019 Ze nam de glazen weer van tafel, ruilde ze om en schepte de advocaat over in een kleiner glas. \u2018Waarom zeg je niets?\u2019 vroeg ze.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ik dacht dat ik het goed gedaan had,\u2019 zei hij verongelijkt.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dat heb je dus niet!\u2019<\/p>\r\n\r\n

Hij zweeg.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Schenk je niet in?\u2019 vroeg ze.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Schenk jij dan ook maar in.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Dat maakte haar boos. \u2018Nou zal hij goed worden! Eerst de verkeerde glazen neerzetten en dan nog beledigd doen ook!\u2019<\/p>\r\n

[p. 118]<\/div>\r\n

Hij tilde de fles van de grond en schonk de glazen in.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Je zegt nog niets!\u2019 zei ze.<\/p>\r\n\r\n

Hij stak zijn hand op tegen zijn schoonmoeder.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Heil!\u2019 zei ze.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Hoe zou het met die man gaan?\u2019 vroeg hij.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Waarom zet je geen plaat op?\u2019 vroeg Nicolien. \u2018Anders zet je toch altijd een plaat op? Of ben je soms bezig de boel te verpesten?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ik was er nog niet aan toe,\u2019 verontschuldigde hij zich. Hij stond op en zette de impromptu’s van Schubert op. Zodra de muziek begon tilde zijn schoonmoeder haar hoofd iets op en luisterde met een kleine glimlach terwijl ze met een hand nauwelijks merkbaar de maat sloeg. Hij keek tersluiks naar haar. Toen hij opzijkeek naar Nicolien zag hij dat ze huilde. Dat was de bedoeling niet, maar hij wist niet wat hij eraan moest doen en hij was ook te koppig om er iets aan te doen, want hij voelde zich niet schuldig. Ze stond op, liep naar de keuken en kwam weer terug. Ze huilde nog steeds. Hij kreeg medelijden, maar met haar moeder erbij wist hij niet goed raad. Ze liep opnieuw naar de keuken. Hij ging haar achterna om iets te halen en tikte even op haar hoofd.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wil jij moeder aan tafel zetten?\u2019 vroeg ze toonloos. \u2018Het eten is klaar.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Moeder!\u2019 zei hij opgewekt, de kamer inkomend, \u2018we gaan aan tafel! Eten!\u2019<\/p>\r\n\r\n

Hij bleef bij haar stoel staan.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Waar moet ik dan naar toe?\u2019 vroeg ze, naar hem opkijkend.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Geeft u mij maar een arm. Ik zal u wel brengen.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018O graag!\u2019 Ze liet zich moeizaam ophelpen. \u2018Dank u wel, want ik weet het allemaal niet meer.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Maar ik weet het nog wel, en dat is genoeg!\u2019 Hij stak haar zijn arm toe, ze haakte in. \u2018Daar komt de bruid!\u2019 zong hij. \u2018Daar komt de bruid!\u2019 en hij leidde haar naar haar plaats terwijl ze woordeloos meezong. De melodie kende ze nog, de woorden niet meer. Hijzelf trouwens ook niet, dus dat zei niets.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Moet ik hier gaan zitten?\u2019 vroeg ze.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Nee hier,\u2019 hij trok een stoel voor haar uit.<\/p>\r\n\r\n

\u2018O ja.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Nicolien kwam binnen met de schalen. Ze zag er weggetrokken uit en hij veronderstelde dat ze hoofdpijn had. Terwijl ze haar moeder opschepte, zocht hij koortsachtig naar een onderwerp om het gesprek op gang te houden. \u2018Herinnert u zich nog wat Cats gezegd heeft?\u2019 vroeg hij.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wat zegt Maarten?\u2019 vroeg ze aan Nicolien.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Je moet harder praten,\u2019 zei Nicolien, \u2018anders verstaat moeder je niet.\u2019<\/p>\r\n

[p. 119]<\/div>\r\n

\u2018Herinnert u zich nog wat vader Cats gezegd heeft?\u2019 riep hij.<\/p>\r\n\r\n

Ze schudde haar hoofd. \u2018Nee, maar ik ben ook al oud.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Als apen hoog klimmen willen…\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ze schudde opnieuw haar hoofd. \u2018Nee, dat weet ik niet meer.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ziet men vaak hun blote billen!\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dat mag je niet zeggen.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Hij lachte. \u2018Kinderen zijn hinderen…\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja,\u2019 dat herinnerde ze zich.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Hoe gaat het dan verder?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dat weet ik niet meer.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018… zei vader Cats, en hij had er zelf elf.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Nee, zo was het niet,\u2019 zei Nicolien.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Hoe was het dan?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dat weet ik niet meer,\u2019 zei ze kribbig.<\/p>\r\n\r\n

Hij zweeg. Verder wist hij werkelijk niets meer te verzinnen.<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

Toen ze opstonden en hij zijn schoonmoeder naar de keuken wilde begeleiden, werd Nicolien plotseling heel boos. \u2018Je hebt helemaal niets gezegd! Niet onder de borrel! Niet aan tafel! Terwijl ik hoofdpijn heb! Je laat me overal voor opdraaien!\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ik laat je toch niet overal voor opdraaien?\u2019 zei hij schuldig.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Alles moet van mij komen! Geen woord zeg je! Je zit er maar bij alsof je er niets mee te maken wilt hebben!\u2019<\/p>\r\n\r\n

Haar moeder stond er wezenloos bij.<\/p>\r\n\r\n

Hij zweeg, nam het blad op en stak zijn elleboog uit. \u2018Kom maar moeder.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Nicolien liep achter hen aan, boos.<\/p>\r\n\r\n

Hij zette het blad op het klaptafeltje, trok de kruk naar voren en zette zijn schoonmoeder daarop. \u2018Roep je?\u2019 vroeg hij. Hij liep terug naar de kamer. Nicolien kwam achter hem aan. \u2018Niets doe je om me te helpen!\u2019 zei ze kwaad. \u2018Overal laat je me alleen voor opdraaien! Blijf dan weg, als je toch niet helpen wilt!\u2019<\/p>\r\n\r\n

Hij stond schuldig tegenover haar, koortsachtig zoekend in zijn herinnering. Hij had toch iets gezegd? Plotseling herinnerde hij het zich. \u2018Daar komt de bruid, heb ik gezongen!\u2019 riep hij. \u2018En Cats! Vader Cats!\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Niets heb je gedaan om me te helpen!\u2019 herhaalde ze woedend, \u2018terwijl je wist dat ik hoofdpijn heb en er de hele dag voor heb gestaan.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Vader Cats!\u2019 riep hij nog eens, \u2018en Daar komt de bruid!\u2019<\/p>\r\n\r\n

Hoewel dat toch sterke argumenten waren, maakten ze niet de minste\r\n<\/p>

[p. 120]<\/div>

\r\nindruk. Ze overstemde hem. Hij vroeg zich af wat moeder daar op haar kruk in de keuken van denken moest. \u2018Maar ik wist werkelijk niets te verzinnen,\u2019 zei hij wanhopig. \u2018Ik denk me rot! De hele maaltijd!\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018En ik dan? Ik moet toch ook wat verzinnen?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Maar ik weet niets! En als ik iets weet dan verstaat moeder me niet!\u2019<\/p>\r\n\r\n

Dat was de volle waarheid, maar een waarheid die haar niet overtuigde. Ze had haar eigen waarheid en op dat ogenblik was dat een andere.<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

*<\/p>\r\n\r\n\r\n

\r\n25 oktober 1980<\/i>\r\n<\/h4>\r\n\r\n

De deuren zwaaiden open. Ze lieten zich in de stroom meevoeren, de gang in, de trap op naar de afdeling van haar moeder. Daar troffen ze haar, ineengedoken, nietig, naast een vrouw in een paarse jurk en met een soort bochel, die met haar kin op haar borst zat te slapen. Langs de wanden zaten stoel aan stoel andere oude mannen en vrouwen. Een vrouw knikte hen lachend toe. \u2018Dag moeder,\u2019 zei Nicolien, ze boog zich naar haar over en gaf haar een zoen.<\/p>\r\n\r\n

Haar moeder keek haar aan, onderzoekend. \u2018Dag kind.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018En daar is Maarten,\u2019 ze keek naar hem. \u2018Geef jij moeder ook eens een zoen.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dag moeder,\u2019 zei hij, haar een zoen gevend.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wat komen jullie doen?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018We komen een beetje met u wandelen.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018O.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Vindt u dat niet leuk?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja,\u2019 het klonk berustend.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Maar dan moet u eerst uw vruchtesap opdrinken,\u2019 ze nam een glaasje vruchtesap op en bracht het haar.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dat drinkt ze toch niet op, hoor,\u2019 zei een zuster die een paar stoelen van hen af had toegekeken, een kind van nog geen twintig.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Jawel hoor,\u2019 zei Nicolien. \u2018Kijk maar.\u2019 Haar moeder had haar hand om de hand gelegd waarmee Nicolien het glaasje vasthield en bracht het voorzichtig naar haar mond, haar lippen tuitend.<\/p>\r\n\r\n

Ze trokken haar een dikke jas aan, zetten haar in een rolstoel en reden haar naar het Zuiderpark. Het was koud, maar uit de wind konden ze waarachtig nog een kwartier in de zon aan het water zitten, beschut door struiken in alle kleuren van de herfst en te midden van een groep oude\r\n<\/p>

[p. 121]<\/div>

\r\nHaagse mannen, die zure grapjes tegen elkaar maakten en kankerden op andere oude mannen.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Waar ben ik nou?\u2019 vroeg haar moeder.<\/p>\r\n\r\n

\u2018U bent in het Zuiderpark,\u2019 antwoordde Nicolien.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ben ik in het Zuiderpark?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja, in het Zuiderpark.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ze schudde haar hoofd. \u2018En hoe ben ik daar dan gekomen?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Vanuit het tehuis.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Vanuit het tehuis?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018U woont in een tehuis.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Woon ik in een tehuis?\u2019 Ze begon te lachen. \u2018Wil je wel geloven dat ik daar niets van weet? Niets weet ik! Ik ben een domme, domme…\u2019 ze zocht naar een woord, \u2018een domme duivel!\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ze moesten daar alle drie om lachen.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dan zit ik ineens in het gras, en dan weer op de w.c., zonder dat ik weet hoe ik daar gekomen ben, maar gelukkig weet ik nog wel wat ik daar doen moet.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ze hadden daar opnieuw alle drie een groot plezier om.<\/p>\r\n\r\n

Er kwamen wat wolken en het werd kil. Ze rolden haar weer terug, dronken nog wat met zijn drie\u00ebn in het caf\u00e9 op de derde verdieping, en brachten haar tenslotte naar haar stoel in de huiskamer. Ze was verdrietig. Toen ze bij het weggaan vanuit de gang naar binnen keken, zat ze wat verwezen voor zich uit te staren.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ze was vandaag vrij goed, h\u00e8?,\u2019 zei Nicolien in de tram.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Behalve aan het eind,\u2019 antwoordde hij. \u2018Toen werd ze wat moe.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

*<\/p>\r\n\r\n\r\n

\r\n27 december 1980<\/i>\r\n<\/h4>\r\n\r\n

De moeder van Nicolien zat te slapen. Ze tilde haar hoofd moeizaam op, met een verdwaasd oog, het andere stijf dichtgeknepen. \u2018O, ben jij het? Mag ik mee?\u2019 Ze trokken haar met moeite omhoog en scharrelden tussen de stoelen en tafels door, in het wilde weg links en rechts groetend. \u2018Voeten optillen, mevrouw Haspels!\u2019 riep de Surinaamse verpleegster, die tussen de oude mannen en vrouwen zat. \u2018Voeten optillen!\u2019 riep Maarten. Ze tilde haar voeten een klein beetje op. \u2018Waar gaan we nou naar toe?\u2019 vroeg ze.<\/p>\r\n\r\n

Ze gingen de lift in naar de derde verdieping. Het caf\u00e9 was nog vrijwel leeg. Net als de vorige keer namen ze plaats aan het vierde tafeltje in de\r\n<\/p>

[p. 122]<\/div>

\r\nmiddenlij en zetten haar zo dat ze de zaal inkeek en niet naar buiten, want het uitzicht maakte haar onrustig. \u2018Wat gaan we nou doen?\u2019 vroeg ze.<\/p>\r\n\r\n

Nicolien haalde koffie en twee gebakjes. Ze probeerden, als iedere keer, of ze nog wist waar ze gewoond had en of ze de beide rijtjes nog kende: \u2018Tien dat zijn mijn…\u2019 maar ze was nog te suf. Gerrit kwam binnen. Hij liep op zijn tenen en draaide zijn hoofd naar alle kanten, omhoog, omlaag, schuin de lucht in, met een dwaze blik, als een vogel. \u2018Tien dat zijn mijn… kinderjaren.\u2019 Ze schudde haar hoofd. \u2018Ik weet het niet. Ik weet niets meer.\u2019 De zaal liep geleidelijk vol. Gerrit was bij de journalist aan tafel gaan zitten. Een oude, zware man kwam aan de arm van een zuster binnen, een meisje van zeventien, hooguit achttien, met een onbeschreven kindergezichtje. De man had een zwaarmoedig, aristocratisch gezicht, of hij had het gehad, want het was door omstandigheden uitdrukkingloos geworden. Zijn hoofd hing op zijn borst, zijn handen draaiden en trilden, hij zakte bij elke stap door zijn knie\u00ebn. De zuster zette hem in een stoel en ging naast hem zitten, een beetje hulpeloos. Hij had een halve sigaar in zijn mond. Ook de sigaar trilde voortdurend heen en weer.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Tien dat zijn mijn kinderjaren. Twintig…\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018… moet ik zijn getrouwd.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja! bijna goed! Twintig ga ik aan het…\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ze wist het niet.<\/p>\r\n\r\n

\u2018… paren. Dertig…\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018… moet ik zijn getrouwd.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja! goed zo! Dertig moet ik zijn getrouwd! Veertig…\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018… moet ik zijn getrouwd.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ze moesten erom lachen en ze lachte er toen zelf ook om. Een oude man met een hoge, witte coltrui kwam vlak langs hen. Hij zakte telkens door zijn linkerbeen. Zijn gezicht was star. Toen hij aan een tafel ging zitten, begreep Maarten pas dat het een bezoeker was.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Toen ik jong was…\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ze schudde haar hoofd.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Toen ik jong was, wou ik me niet goed gedragen en ik ging…\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ze dacht ingespannen na. \u2018… een beetje rommelen.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ze lachten.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Hebt u wel eens gerommeld?\u2019 vroeg Maarten.<\/p>\r\n\r\n

Ze keek olijk. \u2018Jawel hoor.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Langzaam verstreek de tijd. Kroon liep zwaar leunend op zijn stok, een leeg bierflesje in zijn andere hand, naar het buffet. Hij ging met een nieuw\r\n<\/p>

[p. 123]<\/div>

\r\nflesje aan een tafel bij het raam zitten. Het ene gezelschap na het andere werd al weer ontbonden, de oudjes in rolstoelen of hangend tussen twee armen meevoerend.<\/p>\r\n\r\n

\u2018En weet u wie dat is?\u2019 vroeg Nicolien op Maarten wijzend, want de aandacht van haar moeder verslapte.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ja, een meneer.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Nee, kijkt u nou eens goed.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ze draaide haar hoofd een beetje in zijn richting want hij zat aan de kant van het toegeknepen oog. \u2018O ja, nou zie ik het.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wie is het dan?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Een mevrouw.\u2019 Ze keek Nicolien hulpeloos aan. \u2018Ik wou zo graag mijn kind nog eens zien.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Maar ik ben uw kind toch?<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ben jij mijn kind?\u2019 Ze streek Nicolien over haar arm. Er kwamen tranen in haar ogen. \u2018Hoe kan dat nou, dat ik dat niet meer weet?\u2019 zei ze triest.<\/p>\r\n\r\n

Ze brachten haar terug en zetten haar aan de tafel bij de zusters, met haar rug naar de deur. Ze begreep niet waar ze was en ook niet wie zij waren en wat ze gingen doen. \u2018Ze gaan weg, wuift u maar,\u2019 hoorde Maarten de zuster zeggen toen ze al op de gang waren en hij zag haar wuiven, zonder dat ze zich naar hen omdraaide, naast haar schouder, tegen niemand.<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

*<\/p>\r\n\r\n\r\n

\r\n7 maart 1981<\/i>\r\n<\/h4>\r\n\r\n

Zijn schoonmoeder zat apathisch voor zich uit te kijken. Ze sjorden haar omhoog. Tussen hen in strompelde ze voorovergebogen naar de lift. \u2018Ik vind het hier niet prettig met al die mensen,\u2019 zei ze. \u2018Kunnen we niet naar mijn eigen huis?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Maar u vond het in uw eigen huis ook niet meer prettig!\u2019 zei Nicolien.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wat zeg je?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018In uw eigen huis vond u het ook niet meer prettig!\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ze schudde haar hoofd. Ze verstond het niet of ze was het meteen al weer vergeten.<\/p>\r\n\r\n

In het caf\u00e9 zetten ze haar op haar vaste plaats, met haar rug naar het raam. Maarten ging naast haar zitten, Nicolien bleef staan. \u2018Wilt u een gebakje?\u2019 riep ze.<\/p>\r\n\r\n

Ze keek haar onzeker aan. \u2018Is dat dan niet te duur?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018We hebben geld genoeg!\u2019<\/p>\r\n

[p. 124]<\/div>\r\n

Dat amuseerde haar. \u2018O kind!\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wat wil jij hebben?\u2019 vroeg Nicolien.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Zoek jij maar iets uit. Het kan me niet schelen.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ze liep van hen weg naar het buffet.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Kunnen we niet naar mijn eigen huis?\u2019 vroeg zijn schoonmoeder.<\/p>\r\n\r\n

Hij schudde zijn hoofd. \u2018Vandaag niet. Een volgende keer.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Nicolien kwam terug met een blad met een glaasje advocaat, twee glaasjes sherry en drie gebakjes. \u2018Zo!\u2019 zei ze opgeruimd. \u2018Voor u heb ik een lekkere morekop meegebracht. Ziet u wel?\u2019<\/p>\r\n\r\n

Haar moeder keek uitdrukkingsloos naar het lekkers. \u2018Kunnen we niet naar mijn eigen huis?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Vindt u het hier dan niet gezellig?\u2019 riep Nicolien. \u2018Het is hier toch ook gezellig?\u2019<\/p>\r\n\r\n

Hij keek naar de hinkende, strompelende, verdwaasde mensen die werden binnengesleept of juist weer afgevoerd, wat een voortdurende onrust gaf.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wat is het hier stil,\u2019 zei zijn schoonmoeder.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ik denk dat moeders oren weer moeten worden uitgespoten,\u2019 zei Nicolien tegen hem. \u2018Ze hoort bijna niets meer en ze ziet ook weer minder.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Hij knikte.<\/p>\r\n\r\n

Nicolien stopte een papieren servetje in de blouse van haar moeder en legde een tweede servetje op haar schoot. \u2018U krijgt een advocaatje!\u2019 riep ze vlakbij haar oor. \u2018Is dat niet lekker?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ik wil toch liever naar mijn eigen huis,\u2019 ze brak haar zin halverwege af, tuitte haar mond en deed haar hoofd wat naar voren voor het lepeltje met advocaat en slagroom dat eraan kwam. Wat om haar mond bleef zitten, werd niet afgelikt. Achter haar zat een jongen van even in de twintig zijn grootmoeder te voeren. Het zou ontroerend zijn geweest als het niet zo triest was. \u2018Hoe gaat het nu?\u2019 vroeg hij toen Nicolien even weg was om een tweede advocaatje te halen. Ze verstond hem niet. Hij pakte haar hand. Ze reageerde daar niet op. \u2018Ga naar de markt!\u2019 zei hij haar hand optillend en weer op tafel leggend. \u2018Koop een koe!\u2019 Ze keek hem aan of hij een volslagen vreemde was.<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

Ze trokken haar op en zochten een rustige plek op de gang. In een hoek met rondom ramen, waar wat stoelen stonden opgestapeld, liet Nicolien haar naar buiten kijken, eerst aan de ene kant, maar daar had ze de zon in haar gezicht, toen aan de andere kant. Het raam keek uit op een hoog, blind gebouw met vijf aluminium pijpen erop en daar beneden een vleugel van\r\n<\/p>

[p. 125]<\/div>

\r\nhet tehuis: kamers met veel planten, twee boven elkaar, vier naast elkaar, een soort aquaria met een dood, nog winters tuintje ervoor.<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

Op haar eigen etage vonden ze een hoek waar het rustiger was. Er zat een vrouw van haar afdeling te breien. Ze zat helemaal onderuit omdat haar nek was kromgegroeid, met haar kin op haar borst. Naast haar zat een andere vrouw verstild voor zich uit te staren, haar stok tegen haar knie\u00ebn. Ze gingen met zijn drie\u00ebn op een tweezitsbank zitten. Zijn schoonmoeder gaf hen een arm. Af en toe schuifelde iemand voorbij. Jonge zusters renden gehaast langs, alsof ze op weg waren naar een spoedgeval. Een dikke broeder duwde een kantinewagen.<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

Ze brachten haar terug. Toen ze weg wilden gaan raakte ze even in paniek. Ze deed een poging op te staan, maar dat kon ze niet. Ze gaven haar een zoen en keken vanaf de gang nog eens om en wuifden, maar ze was hen al weer vergeten.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Had ik haar toch niet in huis moeten nemen?\u2019 vroeg Nicolien toen ze tegen de wind in in de richting van het Zuiderpark liepen.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Hoe kan dat nou,\u2019 zei hij ge\u00efrriteerd. \u2018Dat had toch niet eens gekund, in die twee kamers?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dan had ik haar toch in Amsterdam in een tehuis kunnen doen?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Maar je hebt haar niet in Amsterdam in een tehuis gedaan!\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ze bleef staan. \u2018Dus je vindt ook dat ik haar in Amsterdam<\/span> in een tehuis had moeten doen!\u2019 – haar ogen waren panisch.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ik vind helemaal niet dat je haar in Amsterdam in een tehuis had moeten doen!\u2019 – hij pakte haar bij haar arm en trok haar mee.<\/p>\r\n\r\n

\u2018En je zegt het!\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ik zeg het helemaal niet!\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Waarom heb ik het dan niet gedaan als jij ook vindt dat ik het had moeten doen?\u2019 zei ze wanhopig.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Je weet toch hoe het gegaan is!\u2019 zei hij met nadruk, in een poging haar tot rede te brengen. \u2018We hebben net zolang alles bij het oude gelaten, stap voor stap, tot het niet anders meer kon en toen het niet anders meer kon, hadden we geen keus meer!\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dan hebben we het verkeerd gedaan!\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018We hebben het niet verkeerd gedaan!\u2019 – dergelijke gesprekken irriteerden hem geweldig, al probeerde hij die irritatie zoveel mogelijk te onderdrukken. \u2018Wat je besloten hebt, heb je besloten! Daar kun je niet op terug-<\/p>

[p. 126]<\/div>

komen. Wat je gedaan hebt, heb je goed gedaan, omdat je niet anders kon!\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018En toch klinkt het niet overtuigd! Jij vindt ook dat we het verkeerd hebben gedaan!\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ik vind helemaal niet dat we het verkeerd hebben gedaan!\u2019 riep hij kwaad.<\/p>\r\n\r\n

Haar woorden maakten hem wanhopig.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Waarom schreeuw je dan zo?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ik schreeuw niet.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Je schreeuwt wel!\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ik schreeuw omdat het me wanhopig maakt!\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018En ik wil er gewoon over praten!\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Maar er valt toch niets te praten? Wat valt er nou te praten? Ik kan alleen zeggen dat ik het triest vind! Het \u00eds triest! Maar je kunt er niets aan doen! Thuis bleef ze in bed liggen, bij ons wordt ze angstig. Ze heeft alleen in haar hoofd dat het vroeger anders was!\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

*<\/p>\r\n\r\n\r\n

\r\n17 juli 1982<\/i>\r\n<\/h4>\r\n\r\n

Zijn schoonmoeder herkende hen niet. Nicolien trok haar overeind. Ze sukkelden met haar de gang door. Een oude heer, die meneer Van Es genoemd werd, maakte van de gelegenheid gebruik om achter hen langs te ontsnappen toen Maarten de deur openhield om Nicolien en zijn schoonmoeder door te laten. \u2018Mag hij dat wel?\u2019 vroeg hij, hem nakijkend.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Dat doet hij altijd,\u2019 zei ze.<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

Ze zaten aan dezelfde tafel, voor het hoge raam. Nicolien haalde thee. De een na de ander werden de bewoners door hun familie binnengereden of naar binnen geholpen. Aan de tafel achter Nicolien zat een oude man een biertje te drinken. Hij had grote oren en de huid van iemand die zijn hele leven in de wind gewerkt heeft en weinig tijd gehad heeft om te denken. In zichzelf verdiept, keek hij naar zijn glas. Wanneer hij zijn ogen opsloeg, zag hij niets. Aan de tafel links van hem werd een stokoude man tussen zijn kinderen en kleinkinderen gerold. Terwijl ze met zijn allen zaten te praten, keek hij wezenloos over hun hoofden heen in het licht van de hemel, alsof hij heel in de verte iets zag. Zijn ogen lagen diep in hun kassen. De bovenste oogleden waren rood. Maarten zette zijn bril op om hem beter te kunnen zien en stelde vast dat de man niets zag. Toen de kleinkinderen, die het eerst\r\n<\/p>

[p. 127]<\/div>

\r\ngekomen waren en ook het eerst weggingen, zijn hand pakten, reageerde hij niet. Intussen was zijn schoonmoeder wat levendiger geworden omdat de peppillen die ze een uur geleden had gekregen begonnen te werken. Wat ze zei was onbegrijpelijk, maar het was duidelijk dat hun aanwezigheid haar opbeurde. Ze had ook in de gaten gekregen wie ze waren. Hij haalde een zakje mosterd voor zijn kroket, die Nicolien in een tweede ronde bij de borrel aan het buffet gehaald had. Alle tafeltjes in de zaal waren bezet geraakt. Hij vond zijn weg met omwegen. Een oude vrouw lag met haar hoofd achterover, scheefgezakt, over de leuning van haar rolstoel. Haar mond was ingevallen, wijd open, en behalve de punt van haar neus was alle kleur van haar gezicht verdwenen, alsof ze dood was. Haar wagen stond een eind van de tafel af, waaraan mensen zaten te praten. Niets wees erop dat ze daarbij hoorde. Hij nam twee zakjes mosterd uit een mandje op de toonbank en keerde ermee terug. Terug op zijn plaats luisterde hij tevreden naar het geroezemoes. Zo stelde hij zich het hiernamaals voor. In ieder geval had het iets onsterfelijks. Hij keek naar zijn schoonmoeder en gaf haar onder tafel een zetje met zijn voet. Ze reageerde niet. Hij gaf haar nog een zetje, een beetje harder. Nu reageerde ze wel. Ze lichtte het kleedje van de tafel op en boog zich voorover. \u2018Mag jij dat?\u2019 zei ze tegen de schoen, ze schudde met haar wijsvinger. \u2018Pas op hoor, want dan zal ik je wat!\u2019<\/p>\r\n\r\n

Hij lachte.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Wat is dat?\u2019 vroeg Nicolien.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Moeder denkt dat mijn schoen een hondje is.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Is het dan geen hondje?\u2019 vroeg zijn schoonmoeder.<\/p>\r\n\r\n

\u2018Het is mijn schoen.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018O kind! je zal toch zo’n gekke, oude moeder hebben!\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ze hadden daar alle drie een uitbundig plezier om.<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

*<\/p>\r\n\r\n\r\n

\r\n9 maart 1985<\/i>\r\n<\/h4>\r\n\r\n

Ze zat te slapen, zonder gebit. Ze had een mooie jurk aan en een nieuw permanent. Ze rolden haar naar het kleine kamertje waar de bezoekers mochten zitten als hun moeder jarig was. Een Surinaamse zuster bracht een pot koffie en twee dozen met twintig gebakjes – voor drie personen. Nicolien voerde haar. Maarten las De Groene<\/i>, die hij had meegebracht. Toen hij daar genoeg van had, keek hij naar buiten, naar de stille sloot met aan de overkant de tuinmanswoningen, de witte kassen daarachter met\r\n<\/p>

[p. 128]<\/div>

\r\nertussen een enkel schuurtje, en daar weer achter een weg met bomen waarlangs auto’s reden in een grijs, koud voorjaarslicht. In de sloot zwommen wat eenden, twee vrouwtjes en vijf mannetjes. Een van de mannetjes joeg een medeminnaar weg. De medeminnaar zwom met een grote boog terug en voegde zich bij het andere paartje, die allebei met hun achterwerk omhoog en trappelende, rode poten stonden te grondelen. Hij verwachtte een nieuw conflict, maar toen de man boven water kwam gebeurde er niets. Ze zwommen met zijn drie\u00ebn een beetje rond, in goede harmonie. Merkwaardig. Zo kon het blijkbaar ook. Intussen was het middageten voor zijn schoonmoeder gekomen. Nicolien had haar juist een derde gebakje gevoerd en ging nu meteen over op spinazie met gehakt en puree. Het gezicht van zijn schoonmoeder zat vol eten, tot onder haar ogen. Ze at geluidloos door, de ene hap na de andere, en af en toe door elkaar koffie, melk en later yoghurt. Voor hen was er een kop soep. Terwijl ze die oplepelden, viel zijn schoonmoeder in slaap. Haar hoofd was op haar borst gezakt, haar gezicht was sereen. Ze rookten een sigaret en zaten zwijgend bij haar. Toen ze weer wakker werd, begon ze te huilen. Nicolien probeerde haar te troosten, maar het huilen werd erbarmelijk. \u2018Wat moeten we nu doen?\u2019 vroeg Nicolien radeloos.<\/p>\r\n\r\n

Hij wist het ook niet. \u2018Ik denk omdat het ongewoon is.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Zullen we haar dan maar weer terugbrengen?\u2019<\/p>\r\n\r\n

Dat leek hem het beste. Ze rolden haar terug, bleven nog wat in de huiskamer zitten te midden van de andere bewoners, die voorovergezakt zaten te slapen of onbegrijpelijke geluiden uitstootten, en gingen tenslotte met een bezwaard hart weg.<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

*<\/p>\r\n\r\n\r\n

\r\n11 april 1985<\/i>\r\n<\/h4>\r\n\r\n

Terwijl hij zich in de douchecel stond te scheren, ging de telefoon.<\/p>\r\n\r\n

\u2018De telefoon gaat,\u2019 zei Nicolien.<\/p>\r\n\r\n

Hij hoorde haar naar de voorkamer lopen en luisterde gealarmeerd. Wie belde er nu al om kwart voor zeven? Uit haar antwoorden begreep hij dat zijn schoonmoeder overleden was. Hij opende de deur en ging de gang op met zijn scheerkwast nog in zijn hand. Ze legde de hoorn neer en kwam naar hem toe, alsof ze slaapwandelde. \u2018Moeder is dood,\u2019 zei ze verslagen. Hij knikte. Ze begon te huilen. Hij sloeg zijn armen om haar heen, zijn scheerkwast wat onhandig in de ruimte. \u2018En ik ben niet altijd lief voor haar geweest,\u2019 huilde ze.<\/p>\r\n

[p. 129]<\/div>\r\n

\u2018Wat een onzin,\u2019 zei hij schor. \u2018Je bent heel lief voor haar geweest.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Nee,\u2019 zei ze huilend, \u2018ik ben niet altijd lief geweest. Ik weet het.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Je bent heel lief geweest,\u2019 hij zocht in de zak van zijn kamerjas naar een zakdoek en gaf haar die. Ze snoot haar neus. \u2018Hoe moet dat nu?\u2019 vroeg ze, nog steeds een beetje huilend.<\/p>\r\n\r\n

\u2018We gaan naar Den Haag<\/span> natuurlijk.\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Maar jij moet toch naar Groningen<\/span>?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ik ga toch niet naar Groningen als je moeder dood is?\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Jawel! Je gaat naar Groningen! Want dat is belangrijk! Je Bureau is belangrijk!\u2019<\/p>\r\n\r\n

\u2018Ik ga natuurlijk niet naar Groningen,\u2019 zei hij korzelig. \u2018Het Bureau is helemaal niet belangrijk! Je moeder is belangrijk!\u2019<\/p>\r\n\r\n

Ze snoot opnieuw haar neus. \u2018Ik ben ook zo verdrietig,\u2019 zei ze triest.<\/p>\r\n\r\n

\u00a0<\/p>\r\n\r\n

*<\/p>\r\n\r\n\r\n

\r\n15 april 1985<\/i>\r\n<\/h4>\r\n\r\n

Het rouwcentrum van waaruit zijn schoonmoeder begraven zou worden bevond zich aan het eind van de Rijswijkseweg. Ze liepen erheen vanaf het station. Het was een heldere, frisse lente-ochtend met veel wind en een blauwe hemel. Het verkeer raasde in twee richtingen langs, maar ze werden beschermd door een ventweg. Oud geworden huizen uit de jaren twintig met kleine winkels die door de tand des tijds waren aangevreten. Tegen het centrum van Rijswijk<\/span> lag een statig huis uit het eind van de achttiende eeuw, een eindje van de weg, in een klein parkje waarvan de struiken al groen werden. Ze liepen door de winkelstraat. Nicolien kocht een croissant omdat ze bang was dat ze het anders niet vol zou houden. De begrafenisondernemer deed hen met een ernstig gezicht open. Toen ze zijn schoonmoeder kwamen aangeven had hij een lichtblauwe trui aan gehad, nu droeg hij een zwart pak. Hij liet hen in een holle zijkamer, die gemeubileerd was met twaalf bruine en twee witte stoelen en een lessenaar. Waarom twee witte stoelen? Voor bruid en bruidegom? Ze gingen op de witte stoelen zitten. De man vroeg of ze koffie wilden. Zijn schoonmoeder lag in de kamer aan de andere kant van de gang, een lange pijpenla. Ze had de gele bloemetjes van het verpleeghuis nog in haar handen, maar nu lag ze onder glas. Haar gezicht was al wat verkleurd, haar lippen waren bijgewerkt. Nicolien keek aandachtig naar haar, eerst van de ene kant, toen van de andere. Ze was ontroerd maar ze huilde niet, ook niet toen hij zijn\r\n<\/p>

[p. 130]<\/div>

\r\narm om haar schouders legde. \u2018Dag lieve moeder,\u2019 zei ze. Op de kist lag hun bloemstuk met een groen lint: Niekewiek en Maarten<\/i>. Dat Niekewiek<\/i>, zoals haar moeder haar vroeger noemde, ontroerde hem. Ze gingen terug naar de witte stoelen, dronken hun koffie en hoorden de geluiden in huis. De lijkauto reed voor, de chauffeur belde aan. Gepraat van mannen in huis. Ze zaten daar hand in hand, inderdaad als bruid en bruidegom. De begrafenisondernemer kwam vragen of ze nog afscheid wilden nemen. Ze gingen nog eens naar de pijpenla en keken naar haar gezicht. Vervolgens wachtten ze in hun holle kamer. De deur werd dichtgedaan. Er was wat discreet gestommel, bijna niet te horen. Daarna werd het stil, tot de deur onverwacht openging. Ze traden het helle zonlicht in en liepen de paar stappen naar de rouwauto. Daar zaten ze, de leuning tussen hen in, zodat hij haar hand niet kon vasthouden. De wereld gleed langzaam voorbij, allemaal levende mensen tegen een achtergrond van groen en flatgebouwen. De lijkauto reed een paar keer door oranje en dwong zo hun chauffeur door rood te gaan, maar misschien vond hij dat wel fijn. Ze versnelden het tempo, geruisloos, minderden weer vaart, namen met zachte zekerheid de bochten en draaiden over de verkeersdrempel de Laan van Eik en Duinen in. Voor de begraafplaats stond een van Nicoliens nichten met een zonnebril op, naast de auto van haar zwager. Maarten stak beschaafd zijn hand op, maar ze zag hem niet of ze deed alsof ze hem niet zag, en hij vond dat hij ook eigenlijk niet had mogen wuiven. Vanuit een rouwauto wuift men niet. Ze reden voor. In het winderige portaal stonden twee andere nichten, deze van de kant van Nicoliens vader, en twee mannen die hij niet herkende. Ze gingen met hen naar binnen in een grote erker achter glas-in-loodruiten en drukten hen de hand. Na enige tijd begreep Maarten dat de ene man de echtgenoot van een van de nichten was en de andere een man wiens vrouw ook in het verpleeghuis zat en die ze daar regelmatig hadden gezien. De nicht met de zonnebril, haar zuster en haar zwager kwamen nu ook binnen. Ze zaten in een halve cirkel langs de wand. De bekende uit het verpleeghuis was, nogal onbescheiden, naast Nicolien gaan zitten en had het hoogste woord. De beide nichten van de kant van Nicoliens moeder probeerden zich van de andere kant van de cirkel ook in het gesprek te mengen, zodat het een storend geklets werd, alsof ze elkaar toevallig in een openbare gelegenheid ontmoet hadden. De begrafenisondernemer kwam voor de tweede keer plechtig vragen of Maarten in de aula of aan het graf wilde bedanken. Aan het graf dus. Hij maakte van de gelegenheid gebruik om te zeggen dat er enig oponthoud was omdat de vorige begrafenis was\r\n<\/p>

[p. 131]<\/div>

\r\nuitgelopen. Zodra hij weg was, begon het geklets opnieuw. Maarten probeerde zich eraan te onttrekken door weinig te antwoorden, maar hij slaagde daar maar half in. Pas toen de begrafenisondernemer opnieuw binnenkwam en de deuren opende, waren ze even stil. Onder de tonen van Chopins impromptu in Es-dur liepen ze achter elkaar de aula in, naar de voorste rij. Nicoliens jongste nicht, die van de kant van haar moeder, kwam naast haar zitten. Ze begon meteen weer te praten en hoorde toen pas dat er muziek was, want in die grote aula klonk de piano maar heel bescheiden. Ze luisterden naar de muziek: Tr\u00e4umerei<\/i> en de wals van Brahms in As, melodie\u00ebn die zijn schoonvader altijd floot en die zijn schoonmoeder later ontroerden als ze ze bij hen hoorde. Ze tilde dan haar hoofd wat op en luisterde intens. Terwijl hij daar zat, met de hand van Nicolien in de zijne, zag hij haar voor zich en voelde hij zich een beetje gelukkig. Toen Dani\u00ebl Wayenberg Tristesse<\/i> inzette, stapte de begrafenisondernemer naar voren en sloot de gordijnen. Door de muziek heen klonk wat gestommel, zoals wanneer bij een toneelstuk van decor wordt gewisseld. De gordijnen gingen weer open en daar stonden de zes dragers met de kist op hun schouders tegen het helle licht dat door de geopende deuren binnenviel. Doordat zij zelf zaten, leken de dragers in hun zwarte kleren nog groter en wat vervormd, als op een tekening van Yrrah. De piano speelde door. Er waren oude mannen bij. Maarten zag hoe ze wankelden onder hun last en zich moesten inspannen om bewegingloos te blijven onder de waakzame ogen van de begrafenisondernemer, die als een dompteur terzijde stond. Maarten keek er geboeid naar. Hij vond het mooi. De piano zweeg. Terwijl ze opstonden en de mannen voor hen zich in beweging zetten, begon een koor Blijf met mij Heer<\/i> te zingen. De muziek volgde hen door kleine luidsprekers het kerkhof op, tot onder de eerste bomen. Daarna kon hij haar niet meer horen. Achter hen liepen de beide nichten van de kant van zijn schoonmoeder hardop te kletsen over de muziek die voor hen niet gehoeven had en over nieuwe schoentjes die ze gekocht hadden. Hij ergerde zich en probeerde zich te concentreren op de kist met de dragers, op het voorjaarslicht, op de vogels in de struiken en bomen. Het lukte hem maar half. Ze passeerden het graf aan het hoofdeinde. Op het aangrenzende graf lag een geweldige hoop zand. De begrafenisondernemer bracht hen tot stilstand met een gebaar van zijn hand. De dragers liepen nog een eindje door. Het rouwkleed werd netjes opgevouwen terwijl de kist naar het graf werd gebracht. De begrafenisondernemer deed een stap opzij. Ze liepen ernaartoe en gingen er omheen staan, een klein\r\n<\/p>

[p. 132]<\/div>

\r\ngroepje. Behalve hun bloemen lag er nog een krans en een klein bosje. Ze strooiden bloemen, een beetje onhandig. Hij bedankte de broeder en de twee zusters van het verpleeghuis die op het laatst ook nog gekomen waren en zei dat hij hoopte dat ze zich zijn schoonmoeder zouden blijven herinneren als de lieve, bescheiden vrouw die ze geweest was. Daarna liepen ze weer terug. Omdat hij meer had willen zeggen, vroeg hij zachtjes aan Nicolien of het zo wel goed was. \u2018Misschien had je ook nog kunnen zeggen dat ze niets om geld gaf,\u2019 zei ze. \u2018Dat vond ik wel jammer dat je dat niet deed.\u2019 Ontevreden over zichzelf luisterde hij naar het gekakel achter hen, dat weer begonnen was. Ze kwamen terug in de erker. Iedereen gaf hen nog eens een hand. De begrafenisondernemer bracht hem de grammofoonplaten en de zwarte plastic zak waarin ze vervoerd waren. Hij deed het condol\u00e9anceboek in een map en gaf hem die, terwijl de anderen al naar de uitgang liepen. Rond de aula stonden de mensen voor de volgende begrafenis. De oudste nicht van Nicolien, die van haar vaders kant, liep met hen mee. Ze stapten in haar auto en reden opgelucht en nog een beetje triest naar Kijkduin, naar Atlantic, op de plaats waar het Badhotel van Nicoliens oom had gestaan. In het caf\u00e9 met uitzicht op zee, die binnen maar vaag te horen was achter de beschaafde pianomuziek, aten ze wat. De nicht liep met hen terug tot het duinpad en vandaar naar haar auto. Toen ze nog eens omkeken, stond ze naar plantjes in een tuin te kijken. Ze liepen samen langs het duinpad waarlangs ze met zijn schoonmoeder honderdmaal gelopen hadden, langs de vroegere kazerne en het Heitje, langs de Thorbeckelaan naar de Amandelstraat. Het kamertje van Nicolien zag er onbewoond uit. Voor het raam van de woonkamer stonden slecht verzorgde planten. Er hingen geen valletjes, zoals vroeger, en de ramen waren vuil. Ze bleven aan de overkant staan en toen nog eens op de hoek van de Vlierboomstraat. In de Vlierboomstraat liepen mensen langs de winkels, in de zon. Er was weinig verkeer. De pianoleraren Verhaar woonden er nog altijd. Die woonden er zolang hij zich kon herinneren. Ze staken het Weigeliaplein over naar de Weimarstraat en liepen langzaam naar de stad. Hij voelde zich bevrijd en gelukkig. Nicolien was in zichzelf gekeerd. Ze had een lief, zachtmoedig gezicht, zoals ze dat had als ze helemaal ontspannen was. In de Posthoorn dronken ze een glas bier, alleen gehinderd door twee giechelende vrouwen aan de tafel naast hen. Buiten scheen de zon. De kastanjes werden al groen. Ze reden met lijn 9 naar Scheveningen<\/span> en liepen langs de boulevard naar het visrestaurant aan de Buitenhaven. Nicolien heilbot, hijzelf poon, met een Gew\u00fcrztraminer. De vis was voortreffelijk.<\/p>\r\n\r\n<\/div>

\n

Over het gehele werk<\/h3>\n

Tirade<\/a><\/p>\n

Over dit hoofdstuk\/artikel<\/h3>\n

J.J. Voskuil<\/a><\/p>\n
\n<\/div>

\r\n
\r\n
\n
\r\n*<\/span><\/a>\r\n<\/dt>\r\n
De moeder van Nicolien is een van de personen uit Het Bureau<\/i> – een roman in zeven delen – waarvan het eerste deel binnenkort verschijnt. De stukken, soms fragmenten, waarin zij voorkomt staan verspreid over zes van de zeven delen. Ze zijn hier bijeengeplaatst om een indruk te geven van het karakter van het boek, maar ook omdat ze een verhaal binnen een verhaal vormen, wat een afzonderlijke publikatie naar de mening van de redactie rechtvaardigde.<\/dd>\r\n<\/dl>\n<\/div>\r\n<\/div><\/div><\/div><\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

[p. 86] J.J. Voskuil De moeder van Nicolien* 1 juli 1957 Zijn schoonmoeder zat in de woonkamer, in de baan zon die door de vitrages naar binnen viel. Nicolien zat in de stoel bij de tussendeuren en zag hem binnenkomen toen hij de buitendeur openduwde. \u2018Ha, die Jansen,\u2019 zei hij tegen zijn schoonmoeder. \u2018Ha, die… Lees verder <\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","class_list":["post-302758","dbnl","type-dbnl","status-publish","hentry"],"acf":[],"yoast_head":"\nJ.J. Voskuil De moeder van Nicolien · Uitgeverij Van Oorschot<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/j-j-voskuilde-moeder-van-nicolien\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"J.J. Voskuil De moeder van Nicolien · Uitgeverij Van Oorschot\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"[p. 86] J.J. Voskuil De moeder van Nicolien* 1 juli 1957 Zijn schoonmoeder zat in de woonkamer, in de baan zon die door de vitrages naar binnen viel. Nicolien zat in de stoel bij de tussendeuren en zag hem binnenkomen toen hij de buitendeur openduwde. \u2018Ha, die Jansen,\u2019 zei hij tegen zijn schoonmoeder. \u2018Ha, die... Lees verder\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/j-j-voskuilde-moeder-van-nicolien\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Uitgeverij Van Oorschot\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2021-06-04T17:12:32+00:00\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"84 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/j-j-voskuilde-moeder-van-nicolien\/\",\"url\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/j-j-voskuilde-moeder-van-nicolien\/\",\"name\":\"J.J. Voskuil De moeder van Nicolien · Uitgeverij Van Oorschot\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website\"},\"datePublished\":\"1995-12-31T23:00:21+00:00\",\"dateModified\":\"2021-06-04T17:12:32+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/j-j-voskuilde-moeder-van-nicolien\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/j-j-voskuilde-moeder-van-nicolien\/\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/j-j-voskuilde-moeder-van-nicolien\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"DBNL\",\"item\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":3,\"name\":\"J.J. Voskuil De moeder van Nicolien\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website\",\"url\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/\",\"name\":\"Uitgeverij Van Oorschot\",\"description\":\"\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"J.J. Voskuil De moeder van Nicolien · Uitgeverij Van Oorschot","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/j-j-voskuilde-moeder-van-nicolien\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"J.J. Voskuil De moeder van Nicolien · Uitgeverij Van Oorschot","og_description":"[p. 86] J.J. Voskuil De moeder van Nicolien* 1 juli 1957 Zijn schoonmoeder zat in de woonkamer, in de baan zon die door de vitrages naar binnen viel. Nicolien zat in de stoel bij de tussendeuren en zag hem binnenkomen toen hij de buitendeur openduwde. \u2018Ha, die Jansen,\u2019 zei hij tegen zijn schoonmoeder. \u2018Ha, die... Lees verder","og_url":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/j-j-voskuilde-moeder-van-nicolien\/","og_site_name":"Uitgeverij Van Oorschot","article_modified_time":"2021-06-04T17:12:32+00:00","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Est. reading time":"84 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/j-j-voskuilde-moeder-van-nicolien\/","url":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/j-j-voskuilde-moeder-van-nicolien\/","name":"J.J. Voskuil De moeder van Nicolien · Uitgeverij Van Oorschot","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website"},"datePublished":"1995-12-31T23:00:21+00:00","dateModified":"2021-06-04T17:12:32+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/j-j-voskuilde-moeder-van-nicolien\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/j-j-voskuilde-moeder-van-nicolien\/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/j-j-voskuilde-moeder-van-nicolien\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"DBNL","item":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/"},{"@type":"ListItem","position":3,"name":"J.J. Voskuil De moeder van Nicolien"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website","url":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/","name":"Uitgeverij Van Oorschot","description":"","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/dbnl\/302758","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/dbnl"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/dbnl"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=302758"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=302758"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}