{"id":303258,"date":"1999-01-01T00:00:15","date_gmt":"1998-12-31T23:00:15","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/dbnl\/rob-schoutenvan-paradijs-tot-onherbergzaamheid\/"},"modified":"2021-06-04T18:26:55","modified_gmt":"2021-06-04T17:26:55","slug":"rob-schoutenvan-paradijs-tot-onherbergzaamheid","status":"publish","type":"dbnl","link":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/rob-schoutenvan-paradijs-tot-onherbergzaamheid\/","title":{"rendered":"Rob Schouten\r\nVan paradijs tot onherbergzaamheid"},"content":{"rendered":"
\r\n
[p. 109]<\/div>\r\n <\/interp><\/interp><\/a>\r\n

\r\nRob Schouten<\/i>\r\n
\r\nVan paradijs tot onherbergzaamheid<\/h3>\r\n\r\n

Wie de Nederlandse literatuur met enige ironie bekijkt zou kunnen veronderstellen dat de voornaamste reden dat Adriaan Morri\u00ebn niet in Maaike Meijers werk over vrouwenliteratuur De lust tot lezen<\/i> figureert het ontbreken van ook maar het minste (pre-)feministisch onbehagen in zijn werk is. Want over vrouwelijke hormonen lijkt zijn po\u00ebzie verder in voldoende mate te beschikken, zozeer zelfs dat malicieuze W.F. Hermans het ooit had over \u2018dit heupwiegende gekir\u2019. je kunt het natuurlijk ook vriendelijker en zakelijker formuleren, zoals Pierre Dubois deed in ‘t Is vol van schatten hier<\/i>, waarin hij Morri\u00ebn noemt \u2018een romanticus, wiens verzen over liefde, verliefdheid, sensualiteit, verwachting, moederlijkheid, natuur, verlangen, een traditioneel-dichterlijke sfeer van verdroomde werkelijkheid opriepen\u2019.<\/p>\r\n\r\n

Voor die vermeende vrouwelijkheid en sensibiliteit in zijn werk heeft Morri\u00ebn zich nooit gegeneerd, integendeel. Als het al niet zou spreken uit de grote hoeveelheid verzen die aan alle mogelijke aspecten van het vrouwelijke, van jeugdige maagdelijkheid tot borstvoeding, zijn gewijd dan kun je het toch onmiskenbaar opmaken uit zijn eigen uitspraken. Hier bijvoorbeeld, in het gedicht \u2018Onderwereld,\u2019 ergens midden in zijn oeuvre: \u2018Als man ben ik een vrouw en daarom houd \/ ik lesbisch van vrouwen.\u2019 En al houdt Morri\u00ebn er in zijn po\u00ebzie een redelijk traditioneel vrouwbeeld op na, machistisch kun je z’n werk niet noemen; hij lijkt eerder een soort innerlijke verwantschap met de vrouw te belijden. \u2018Mijn roede is een schede die het zich herinnert,\u2019 schrijft hij in \u2018Winteravond\u2019 en in \u2018Tweeling\u2019 gaat het als volgt: \u2018Schede en roede zouden kindernamen kunnen \/ zijn in een andere taal dan de onze, een zusje en een broertje die verdwaald \/ zijn in het bos\u2019. Morri\u00ebns feminiene inslag treft de lezer nog meer als deze (en misschien de schrijver zelf ook) het niet eens direct in de gaten heeft. In het vroege gedicht \u2018Novemberavond in het sanatorium\u2019 is sprake van een \u2018wind \/ die bijna zusterlijk de bedden raakt\u2019. Een kamer met een man plus twee woorden die grammaticaal respectievelijk manne-<\/p>

[p. 110]<\/div>

lijk en onzijdig zijn, maar de kamer is vervuld van het vrouwelijke.<\/p>\r\n\r\n

Misschien is het juist dat tweeslachtige van Adriaan Morri\u00ebn, vrouw honoris causa, dat zijn positie in de Nederlandse letterkunde bepaalt. Of positie? Waar staat hij eigenlijk? Het opmerkelijke van de zaak is dat Morri\u00ebn al jaren een onmiskenbare aanwezigheid in de literaire wereld is maar dat men kennelijk moeite heeft om zijn werk te plaatsen en te omschrijven. Althans dat concludeer ik uit het feit dat hij als schrijver ontbreekt in de twee meest recente literatuurgeschiedenissen, die van Jaap Goedegebuure (Nederlandse literatuur<\/i> 1960-1988) en die van Ton Anbeek, (Geschiedenis van de Nederlandse literatuur<\/i>). Ook de twee delen Literair lustrum<\/i>, over de periode 1961-1971 doen geen moeite voor hem, evenmin als Het literair klimaat<\/i> 1970-1985. Kortom nogal wat monden vol tanden.<\/p>\r\n\r\n

Er is dus iets raars aan de hand met Morri\u00ebns aanwezigheid, hij is wel present maar je weet niet precies hoe. Het lijkt of zijn oeuvre iets non descripts heeft. Wie zich erin waagt begrijpt ook wel een beetje waarom. Hoe zacht, gevoelig en romantisch het ook allemaal mag ogen, Morri\u00ebn is toch ook een van de eerste publieke \u2018X-rated\u2019 Nederlandse dichters van deze eeuw, iemand die uitgesproken erotiek en een libertijnse levenshouding op het programma heeft gezet. En hoe \u2018wereldontheven\u2019 zijn inspiratie op een bepaalde manier ook moge zijn, hij is op een andere manier ook een erg lichamelijk en aards dichter met bijvoorbeeld een van de hoogste zelfbevredigings-moyennes in de Nederlandse po\u00ebzie. Hij beoefent dus een schrijverschap, dat je wellicht hybridisch zou kunnen noemen. Bovendien liggen de subtiliteiten ervan niet altijd in de afzonderlijke gedichten zelf maar in de onderlinge verbanden tussen die gedichten of zelfs daarbuiten, in suggesties om de tekst heen. Een moeilijk te betrappen en in kaart te brengen eigenschap. De beste karakteristiek van Morri\u00ebns werk las ik ooit in een recensie van Rogi Wieg, die me een van Morri\u00ebns weinige geestverwanten onder een jonge generatie lijkt. Wieg heeft het weliswaar over Morri\u00ebns essays maar wat hij zegt gaat ook op voor zijn po\u00ebzie: \u2018De stukken van Morri\u00ebn staan los van iedere actualiteit, dragen geen levensbeschouwing uit, zijn noch moreel, noch immoreel en hebben daardoor het karakter van een volwassene die zich, radeloos over zijn eigen sterfelijkheid, vastklampt aan zijn waarnemingen. Deze volwassene beschikt over een goed brein, maar net zomin als je aan kunt geven waarom dit brein zo goed is en hoe en op welk moment het net het juiste denkt, is het onmogelijk om de literaire producten van dit brein te defini\u00ebren.\u2019<\/p>\r\n

[p. 111]<\/div>\r\n

Morri\u00ebns gedichten zijn, dat kun je er in elk geval w\u00e9l van zeggen, op en top zintuiglijk, ze voeden zich door middel van ogen, mond, handen en vingers. Niet toevallig noemde de schrijver zelf een bloemlezing van zijn amoureuze po\u00ebzie, waarmee hij een hele bundel wist te vullen, ooit Oogappel<\/i> en draagt zijn laatste bundel de titel Een toegevoegd zintuig<\/i>. In dit verband is het ook niet helemaal toevallig dat het laatste gedicht in zijn Verzamelde gedichten<\/i> juist gaat over een blinde vrouw, die haar gebrek aan zicht compenseert met overmaat aan reuk. Al in een eerder gedicht \u2018Blinden\u2019 kwam blindheid aan de orde, haast als medicijn voor een soort voyeurisme. In de eerste regel daarvan schrijft Morri\u00ebn: \u2018Kijken doet pijn: de wereld wordt er niet werkelijker door\u2019 en het eindigt met de verzuchting: \u2018het bombarderend oog, de destructieve blik is hun bespaard gebleven.\u2019 Ook in \u2018Optiek\u2019 komt de gedachte dat kijken het object verandert, terug: \u2018Goed kijken! Maar als je goed kijkt verdwijnt het beminde gezicht.\u2019<\/p>\r\n\r\n

In de meeste gevallen ervaart Morri\u00ebn zijn eigen kijk-lust echter met minder spijt, zoals in \u2018Voorbijgangster\u2019, dat begint met de strofe:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Een meisje uit nabijgelegen straat<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
gaat vaak voorbij mijn raam met lome schreden.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Ik kijk verlangend naar haar mooie benen,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
het bruine haar dat op haar schouders staat.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

De dichter droomt dan verder van een toekomstige minnaar, nu nog niet vermoed, die haar later misschien zal inwijden en dan \u2018de afstand vinden die mij van haar scheidt.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Het is boeiend om dit vers met soortgelijke kijk-gedichten van andere dichters te vergelijken. Philip Larkins \u2018Hoge vensters\u2019 bijvoorbeeld, waarin de dichter een stel kinderen ziet lopen \u2018en denkt dat hij haar neukt en dat zij \/ aan de pil is of een schildje heeft\u2019 en weet \u2018dit is het paradijs\u2019 en zich afvraagt of men vroeger ook zo naar hem heeft gekeken. Of Remco Camperts gedicht met de beginregel \u2018Toen ik uit het raam keek \/ zag ik je lopen aan de overkant\u2019 en de slotregels: \u2018Er liep een jongen naast je \/ met een schooltas onder z’n arm \/ een slome bleke puistekop \/ maar wel van je leeftijd.\u2019 Bij Larkin verleidt het tafereeltje tot een beschouwing over hemzelf en zijn eigen angsten, bij Campert gaat het gedicht op humoristische wijze over op de jaloezie van de toeschouwer. Niets van dat alles bij Morri\u00ebn en dat lijkt me karakteristiek: hij geeft wat hij ziet alle krediet zonder zichzelf er in te mengen: een opmerkelijk gebrek aan het soort\r\n<\/p>

[p. 112]<\/div>

\r\ndichterlijk egocentrisme dat bij anderen het gedicht juist van peper en zout voorziet. Morri\u00ebn is echt een contrasterend dichter; vaak dringt zijn \u2018eigenzinnigheid\u2019 pas goed tot me door als ik zijn po\u00ebzie vergelijk met gedichten van andere dichters over hetzelfde onderwerp. Dat geldt ook zeker voor zijn gedicht \u2018Slapeloosheid\u2019, dat een scherpe en karakteristieke tegenstelling vormt met het veel bekendere \u2018Insomnia\u2019 van J.C. Bloem. Bloem die wakker ligt en niet kan slapen van gedachten aan de dood. Morri\u00ebn die zelfs in het eenzame donker als het ware nog anderen buiten zichzelf ziet: \u2018Ergens moeten er op een ster \/ mensen zijn die aan ons denken\u2019, \u2018Ergens moet er een man zijn\u2019, \u2018Ergens moet er een vrouw zijn\u2019, enzovoort. En zo lijkt ook het gedicht \u2018Licht\u2019 op een andere manier weer op een volstrekte inversie van Bloems verlammende gedachten aan de dood, \u2018Ik lig verlamd van denken aan het leven: \/ ik kan de harde kern van ‘t licht niet breken \/ en wegen vinden in de stilte van de zon.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Hoe hedonistisch en aards soms ook, Morri\u00ebn is in zijn po\u00ebzie in de eerste plaats een passief genieter. Hoe erotischer het gedicht hoe meer dat je opvalt. In \u2018Verstandhouding\u2019, dat een voor de erin beschreven paringsdaad al erg terughoudende titel heeft, beschrijft hij het als volgt:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Zij vroeg mij plaats te nemen in haar schoot.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Ik maakte ‘t mij gemakkelijk in haar,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
rekte mij uit als iemand die geslapen heeft<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
en speelde op de bodem van haar romp.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Het is allemaal een kwestie van zorgvuldig bewegen, betasten, proeven, afdalen. Al in zijn eerste bundel Hartslag<\/i> uit 1939 (nauwelijks te geloven eigenlijk, Ter Braak en Du Perron waren er nog, Vasalis had nog niet gedebuteerd) beschrijft Morri\u00ebn zijn zachtgestemde liefde. De eerste regels van \u2018Het gezin\u2019 geven eigenlijk een zeker voor die tijd opmerkelijk erotisch geladen beeld, maar door de \u2018Frauenliebe und -leben\u2019-achtige atmosfeer, valt het niet zo op:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Toen het kind voor ‘t eerst uit haar zou drinken<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
moest hij de aarzeling van haar melk<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
met zachte lippen van haar borsten drinken.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Het opmerkelijke is dat je, door po\u00ebtische conventies geconditioneerd, het gevoel hebt dat regel \u00e9\u00e9n en drie rijmen maar Morri\u00ebn gebruikt twee\r\n<\/p>

[p. 113]<\/div>

\r\nkeer hetzelfde woord voor dezelfde handeling. De hierdoor gesuggereerde identificatie van de volwassene met het kind is niet zonder betekenis. Als waarnemer en proever gedraagt Morri\u00ebn zich ook grotendeels als een kind, een onbevooroordeelde consument. Wat dat aangaat zou je het gedicht \u2018Wakker worden\u2019, dat zowel over het eerder vermelde ziendewaken als het ontdekkende kind gaat, voor het zelfde geld als een soort (gewenst) zelfportret of een spiegel kunnen lezen:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Het kind wordt wakker in de nacht,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
klaarwakker, nu pas goed geboren,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
met heldere ogen die verwonderd kijken,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
andere ogen vinden en begrijpen.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Het denkt eerst na voordat het lacht<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
en als ‘t gelachen heeft denkt het weer na.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Het kan nog niet ver denken, niet hoog<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
springen met zijn gedachten en herinnering.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Maar het kan kijken of het heel ver ging<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
en lachen of het heel hoog vloog.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Overigens komt het beeld van de \u2018gezoogde\u2019 man later terug (zoals je veel gedichten van Morri\u00ebn zichzelf ziet herhalen en wijzigen, een teken niet alleen voor de hechte thematiek maar ook voor een soort ongegeneerdheid ten aanzien van het eigen, onveranderlijke karakter):<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Melkborsten, niet voor mij bestemd<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
maar die ik kus.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Het ongeboren kind<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
mengt zich in mijn versmeltingslust.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Ietsje voorbariger dus ditmaal en haast een signaal dat het gedurende de inmiddels zestig jaar van Morri\u00ebns dichterschap een zaak van subtiele schakeringen en verschuivende belichtingen is. Zo publiceerde hij met een tussenpoos van zes jaar twee identiek getitelde gedichten \u2018Opstanding\u2019, beide over de paringsdaad; het eerste eindigt met de notie van een herlevende dode, in het tweede gaat de hoofdpersoon verder als \u2018een engel die zijn vleugels past \/ in ‘t luchtruim der toevalligheid\u2019. Het tweede gedicht is een vervolg van het eerste. Wie de Verzamelde gedichten<\/i> niet als een uitnodiging tot persoonlijke bloemlezing opvat maar ze als \u00e9\u00e9n\r\n<\/p>

[p. 114]<\/div>

\r\nverhaal van voren naar achter doorleest, begeeft zich dan ook in een (grotendeels pastoraal) landschap waarin op een klein aantal motieven fluisterende en modulerende stemmen elkaar aanvullen en vari\u00ebren.<\/p>\r\n\r\n

Enigszins eentonig kan zo’n tocht trouwens wel uitvallen. Zoals Morri\u00ebn maar een klein aantal evenementen bezingt, zo maakt hij ook gebruik van een beperkt aantal beelden. Zijn fauna bijvoorbeeld bestaat uit een opmerkelijk groot aantal herten, hier en daar wat lammeren en kalfjes, paarden en weiden met vee. Dieren met een hoofdzakelijk pacifistische connotatie. In zijn po\u00ebzie is het verder langdurig lente, pas in zijn laatste bundels, als de thematiek van het ouderworden begint te drukken, dringt de herfst zich op. De pakken sneeuw in Morri\u00ebns po\u00ebzie doen eerder aan maagdelijkheid dan aan barre winters denken.<\/p>\r\n\r\n

Een prominente symboolfunctie vervult bij hem de boom. Morri\u00ebn schreef tientallen gedichten over bomen, bomen die de vergetelheid verbeelden, het groeiende geluk in iemand, de liefde die men omhakt terwijl men juist liefheeft, en later bovenal het aftakelingsproces. In \u2018November\u2019 lees je \u2018Lief is de lucht achter de herfstige boom \/ en lief zijn al die blaadjes aan de lucht,\u2019 in \u2018Herfst en winter\u2019 \u2018Bomen ontbladeren in de wind \/ en gaandeweg wordt aan de aarde \/ ruimte geboden zich tot op de bodem \/ te ontbloten.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Het mooiste en toepasselijk genoeg ook kaalste gedicht in deze reeks is het haast emblematische \u2018Beginsel\u2019:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
De boom schudt zijn bladeren af<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
en brengt zich tot de bedelstaf.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Pas nu wordt zichtbaar hoe zijn stam verloopt<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
en wat hij met zijn takken heeft bedoeld.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Aftakeling die tegelijkertijd het beginsel toont, op die manier is de levenscyclus rond.<\/p>\r\n\r\n

Morri\u00ebn is een van de meest idyllische dichters in de Nederlandse literatuur. De stoffering van zijn gedichten illustreert dat; ze spelen zich af in parken en in de buurt van aangename vrouwenlichamen die als evenzovele paradijzen dienstdoen. De titel van zijn voorlopig voorlaatste bundel Avond in een tuin<\/i> (laten we hem de inmiddels buiten zijn schuld sterk naar Toon Hermans neigende titels Vriendschap voor een boom<\/i> en Kijken naar de wolken<\/i> niet aanrekenen) kan gelezen worden als een parafrase voor ouder\r\n<\/p>

[p. 115]<\/div>

\r\nworden in het paradijs. De grote stad lijkt aan Morri\u00ebn niet erg besteed, \u2018De engelen vermijden het rumoer der steden\u2019 schrijft hij in \u2018Engelen\u2019 en in \u2018Stadsgezicht\u2019 gaat hij nog een stapje verder en heeft het over \u2018een stad verslaafd aan Europees vergif\u2019. Weer zijn het de \u2018paradijserijke\u2019 elementen, sporen van vrouwen en bomen, die hem met het urbane verzoenen: \u2018Mijn onverschilligheid verandert en mijn mensenhaat \/ vindt bij de kleurigheid van laaggesneden blouses baat. \/ Een beukeblad is ruim voldoende voor ons paradijs.\u2019<\/p>\r\n\r\n

Morri\u00ebns dichterschap is nooit erg vatbaar geweest voor invloeden van buitenaf, ook daaruit blijkt op een bepaalde psychologische manier die paradijselijke inslag van de hortus conclusus. Het prominente woordgebruik en de plastiek van ten tijde van zijn debuut toonaangevende dichters zoals Achterberg, Du Perron, Vestdijk lijken hem nauwelijks te hebben geraakt – het meest nog lijkt zijn werk van dat moment verwant met dat van een vrouw, Vasalis. Het is minstens opvallend dat hij blijkens de achter in zijn Verzamelde gedichten<\/i> opgenomen \u2018Verspreide gedichten\u2019 zijn meest plastische, typologiserende gedichten (zoals \u2018De jongeling\u2019, \u2018De verpleegster\u2019, \u2018Dierentuin\u2019, \u2018IJmuiden\u2019) indertijd buiten zijn bundels hield.<\/p>\r\n\r\n

Ook in het vervolg trekt hij zich in zijn eigen werk van weinig dichters om zich heen iets aan. De Vijftigers hebben hem niet be\u00efnvloed (al kon hij ze waarderen), ook van de Zestigers geen spoor. Alleen in Het gebruik van een wandspiegel<\/i> schrijft hij een aantal onmiskenbaar po\u00ebticale gedichten over de rol van de taal voor de dichter, die misschien in de verte veroorzaakt zijn door de vooral door Gerrit Kouwenaar aangewakkerde golf immanente po\u00ebzie.<\/p>\r\n\r\n

Hier vind je ook zijn meest expliciete masturbatiegedichten, waaronder het titelgedicht, dat nogal realistisch maar ook humoristisch (\u2018Een pianist komt ook niet uit de hemel vallen\u2019) de zelfbevrediging als oefening voor het echte werk beschrijft, alweer een variant trouwens op een eerder gedicht, \u2018Voortijd\u2019, waarin de regel \u2018Ik oefen voor een vrouw\u2019. In Plantage Muidergracht<\/i> legt Morri\u00ebn zelf het verband tussen de aard van zijn po\u00ebzie en het masturberen: \u2018De po\u00ebzie spleet mij pas goed, kanaliseerde en versterkte de eenzelvigheid die ik uit mijn jeugd had overgehouden en die was ontstaan als reactie op mijn omgeving waarin ik mij slechts gedeeltelijk thuis had gevoeld, een houding van verzet, verzet dat in mijn binnenste werd gesmoord of in toekomstverwachtingen omgetoverd. In zekere zin was zij de weerspiegeling van mijn dagelijkse gewoonte te masturberen, een eenzijdige omhelzing van het leven.\u2019<\/p>\r\n

[p. 116]<\/div>\r\n

Het werk van Morri\u00ebn is meer geschikt om in z’n geheel te consumeren dan per gedicht of bundel. Het is te eenzelvig, te weinig naar buiten gericht om per gedicht te verrassen. Wie daarentegen alles tot zich neemt waardeert ook de veranderingen die zijn po\u00ebzie, bij overigens gelijkblijvende gerichtheid van de maker zelf, langzamerhand ondergaat. Morri\u00ebns twee laatste bundels, Avond in een tuin<\/i> en Een toegevoegd zintuig<\/i> staan onmiskenbaar in het teken van de levensavond. Misschien nog wel karakteristieker dan de \u2018brandnetels en dorens\u2019, \u2018de kevers, de torren \/ en de krekels\u2019 die in \u2018Landschap\u2019 de parken, bomen en herten uit een vroegere episode zijn komen vervangen, is een gedichtje als \u2018Moeder en kind\u2019:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Het kind zet zijn lippen aan haar borst en drinkt.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Zij voelt haar melk weggezogen worden.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Met haar ene hand ondersteunt zij het kind,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
met haar andere hand houdt zij borst en tepel vast.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Alleen wie Morri\u00ebns vorige borst-gedichten inmiddels kent vraagt zich af waar de dichter zelf opeens gebleven is – misschien is de suggestie dat hij in het kind is opgegaan wel mooi. Maar behalve de afwezigheid van de man als toeschouwer en deelnemer treft ook vooral de kaalheid van het latere gedicht. Er is bijna geen persoonlijke modulatie meer, het gedicht geeft als het ware een \u2018status quo\u2019 (ook de titel van een ander gedicht uit die tijd) weer.<\/p>\r\n\r\n

Ook de lente heeft een andere kleur gekregen; in \u2018Lente\u2019 worden dezelfde levenbrengende symbolen als voorheen nu ingezet om de doodsangst te begeleiden:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
(…) De angst<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
krijgt vleugels, tovert mij bloemen<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
voor het gezicht, vlinders en vrouwen.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Gedachten aan zelfmoord. Ik struikel.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Het mooie aan dit gedicht is niet de spectaculaire doodsinhoud maar dat er ten opzichte van vroeger eigenlijk niets veranderd is. Alleen de dichter kijkt er nu anders tegenaan en dat is direct ook het bedreigende. Morri\u00ebns gedichten van de oude dag laten geen sombere dichter zien voor wie de wereld grijs en doods aan het worden is: alles, moeder en kind, vrouwen,\r\n<\/p>

[p. 117]<\/div>

\r\nbuitenwereld, behoudt kleur en levendigheid – in tegenstelling tot de toeschouwer, vul je aan. In dat des te angstaanjagender perspectief moet ook \u2018Onweer a.d. 1923\u2019 gelezen worden, over een noodweer dat de dichter kennelijk als kind in de besloten huiskring meemaakte en dat hem, gereformeerd jochie, indertijd apocalyptische angsten opleverde:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Gedachten aan de ondergang<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
der wereld. Het Laatste Oordeel.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
De doden verrezen uit hun graven.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Het grote weerzien was begonnen.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Daar is dus, als bij zoveel religieuze eindtijden, niks van terechtgekomen. Zestig jaar later is de dichter er nog steeds om op zulke jeugdherinneringen terug te kijken, maar tegelijkertijd wordt het nu, juist door zijn onvervuldheid van t\u00f3en, realistischer dan ooit, gezien de leeftijd van de maker. D\u00e1t is een gedachte die Morri\u00ebn niet in het gedicht zelf hoeft uit te spreken, zoals hij ook het zogende kind niet langer met zijn eigen aanwezigheid hoeft te storen. Je denkt het buiten de eigenlijke gedichten om: waarom heeft hij ‘t nu hierover, waarom schiet ‘m opeens dit te binnen?<\/p>\r\n\r\n

Veel van Morri\u00ebns late gedichten zijn haast achteloos neergeschreven, de lyriek van vroeger werk lijkt vaak verdwenen. Om diezelfde reden zijn ze soms ook verrassend en open. Zoals het bij nader inzien sublieme:<\/p>\r\n\r\n

\r\n\r\n
Onherbergzaamheid<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Mijn hond let op heel andere dingen dan ik<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
omdat hij snuffelt en bijna niet kijkt.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Waarom heb je mijn brieven niet beantwoord?<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
De zomer is voorbijgegaan: warm, kil,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
winderig, geregeld regenachtig.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Van sommige dagen heb ik hartstochtelijk gehouden.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Ik kon geen afscheid van ze nemen.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
Ik zag ze gaan zoals je een vrouw ziet vertrekken,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
haar naar de trein brengt, haar koffer voor haar draagt,<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
een tijdschrift voor haar koopt, haar nawuift<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
op een leegstromend persoon, versteend door de tijd.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>
[p. 118]<\/div>
\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
In de lange donkere straat drie jonge negers<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n
\r\n
\u00a0<\/div>\r\n
\r\n
die mij wel zien maar niet doodslaan.<\/div>\r\n<\/div>\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n

Een gedicht over afstand en verwijdering, van het leven dat niet toevallig haast ongemerkt verandert in een vrouw (de beeldspraak duurt langer dan waar ze voor staat!), die vervolgens vertrekt. En die hele melancholieke overpeinzing wordt als het ware ingebed door twee realistische beelden, dat van de hond die zo heel anders naar het leven kijkt en dat van de drie jonge negers, een beetje sinister in de \u2018lange donkere straat\u2019. Aanvankelijk las ik die slotregel vooral humoristisch, als over een oude man die blij is dat hij niet in elkaar geslagen wordt, maar het kan ook anders: hij verbaast zich erover dat hij nog steeds in leven is, dat ze hem zouden moeten doodslaan maar het gebeurt niet.<\/p>\r\n\r\n

Het paradijs is wat onherbergzamer geworden maar de toeschouwer is er nog steeds.<\/p>\r\n<\/div>

\n

Over het gehele werk<\/h3>\n

Tirade<\/a><\/p>\n

Over dit hoofdstuk\/artikel<\/h3>\n

Rob Schouten<\/a><\/p>\n

over Adriaan Morri\u00ebn<\/a><\/p>\n
\n<\/div><\/div><\/div><\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

[p. 109] Rob Schouten Van paradijs tot onherbergzaamheid Wie de Nederlandse literatuur met enige ironie bekijkt zou kunnen veronderstellen dat de voornaamste reden dat Adriaan Morri\u00ebn niet in Maaike Meijers werk over vrouwenliteratuur De lust tot lezen figureert het ontbreken van ook maar het minste (pre-)feministisch onbehagen in zijn werk is. Want over vrouwelijke hormonen… Lees verder <\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","class_list":["post-303258","dbnl","type-dbnl","status-publish","hentry"],"acf":[],"yoast_head":"\nRob Schouten Van paradijs tot onherbergzaamheid · Uitgeverij Van Oorschot<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/rob-schoutenvan-paradijs-tot-onherbergzaamheid\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Rob Schouten Van paradijs tot onherbergzaamheid · Uitgeverij Van Oorschot\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"[p. 109] Rob Schouten Van paradijs tot onherbergzaamheid Wie de Nederlandse literatuur met enige ironie bekijkt zou kunnen veronderstellen dat de voornaamste reden dat Adriaan Morri\u00ebn niet in Maaike Meijers werk over vrouwenliteratuur De lust tot lezen figureert het ontbreken van ook maar het minste (pre-)feministisch onbehagen in zijn werk is. Want over vrouwelijke hormonen... Lees verder\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/rob-schoutenvan-paradijs-tot-onherbergzaamheid\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Uitgeverij Van Oorschot\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2021-06-04T17:26:55+00:00\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"17 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/rob-schoutenvan-paradijs-tot-onherbergzaamheid\/\",\"url\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/rob-schoutenvan-paradijs-tot-onherbergzaamheid\/\",\"name\":\"Rob Schouten Van paradijs tot onherbergzaamheid · Uitgeverij Van Oorschot\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website\"},\"datePublished\":\"1998-12-31T23:00:15+00:00\",\"dateModified\":\"2021-06-04T17:26:55+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/rob-schoutenvan-paradijs-tot-onherbergzaamheid\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/rob-schoutenvan-paradijs-tot-onherbergzaamheid\/\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/rob-schoutenvan-paradijs-tot-onherbergzaamheid\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"DBNL\",\"item\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":3,\"name\":\"Rob Schouten Van paradijs tot onherbergzaamheid\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website\",\"url\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/\",\"name\":\"Uitgeverij Van Oorschot\",\"description\":\"\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Rob Schouten Van paradijs tot onherbergzaamheid · Uitgeverij Van Oorschot","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/rob-schoutenvan-paradijs-tot-onherbergzaamheid\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Rob Schouten Van paradijs tot onherbergzaamheid · Uitgeverij Van Oorschot","og_description":"[p. 109] Rob Schouten Van paradijs tot onherbergzaamheid Wie de Nederlandse literatuur met enige ironie bekijkt zou kunnen veronderstellen dat de voornaamste reden dat Adriaan Morri\u00ebn niet in Maaike Meijers werk over vrouwenliteratuur De lust tot lezen figureert het ontbreken van ook maar het minste (pre-)feministisch onbehagen in zijn werk is. Want over vrouwelijke hormonen... Lees verder","og_url":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/rob-schoutenvan-paradijs-tot-onherbergzaamheid\/","og_site_name":"Uitgeverij Van Oorschot","article_modified_time":"2021-06-04T17:26:55+00:00","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Est. reading time":"17 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/rob-schoutenvan-paradijs-tot-onherbergzaamheid\/","url":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/rob-schoutenvan-paradijs-tot-onherbergzaamheid\/","name":"Rob Schouten Van paradijs tot onherbergzaamheid · Uitgeverij Van Oorschot","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website"},"datePublished":"1998-12-31T23:00:15+00:00","dateModified":"2021-06-04T17:26:55+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/rob-schoutenvan-paradijs-tot-onherbergzaamheid\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/rob-schoutenvan-paradijs-tot-onherbergzaamheid\/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/rob-schoutenvan-paradijs-tot-onherbergzaamheid\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"DBNL","item":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/dbnl\/"},{"@type":"ListItem","position":3,"name":"Rob Schouten Van paradijs tot onherbergzaamheid"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/#website","url":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/","name":"Uitgeverij Van Oorschot","description":"","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/dbnl\/303258","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/dbnl"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/dbnl"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=303258"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vanoorschot.nl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=303258"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}