Dit is de volgorde: ik keek naar \u2018Klassen\u2019, ik herlas een boek van Bruce Chatwin, ik dacht aan een jongen die jaren geleden bij mij in de klas zat. Aan Mick met zijn spreekbeurten. De eerste die hij hield ging over vrachtwagens. Mick begreep van de schoolse vakken bijna niets, de kinderen liepen over hem heen, \u2019s nachts plaste hij in zijn bed, maar met de plaatjes van de vrachtwagens had hij succes. Twee weken later hield hij een spreekbeurt over trekkers, daarna over zijn speelgoedautootjes. Hij had er een grote uitstalling van gemaakt en ze een voor een omhoog gehouden. Jongens hadden het een goede spreekbeurt gevonden.<\/p>\n\n\n\n
Het zal kort daarna geweest zijn dat we weer in een halve kring zaten. Mick zat aan de open kant achter een tafeltje, waarop hij twee dozen had neergezet. \u2018Mijn spreekbeurt gaat over modder,\u2019 zei hij. Nerveus schoof hij zijn bril over zijn neusbrug omhoog. De kinderen keken hem onbewogen aan, een enkeling peilde met een vlugge blik wat ik ervan vond. Ik vond er voorlopig nog niks van en zei: \u2018We zijn benieuwd, Mick!\u2019<\/p>\n\n\n\n
Mick stak zijn hand in een doos en haalde een kluit te voorschijn. \u2018Dit is een stekelbarchje<\/em>,\u2019 zei hij en hij hield het goed omhoog, zoals ik het hem geleerd had. \u2018En dit is een aal<\/em>.\u2019 Sommigen zeiden dat ze het niet goed konden zien. \u2018Ik geef het wel door,\u2019 zei Mick. \u2018Dit is ook een stekelbarchje<\/em>.\u2019 \u2018Mooie spreekbeurt!\u2019 riep er een. De aal lag inmiddels in drie brokken op de grond. \u2018Hoe kom je hieraan?\u2019 wilde iemand weten. \u2018Gewoon,\u2019 zei Mick, \u2018uit ons tuin.\u2019 \u2018Heb je die dingen gemaakt?\u2019 vroeg een ander. \u2018Nee, gewoon zo gevonden,\u2019 zei Mick. Zoals je in wolken schapen en zwanen kunt zien, zo had Mick van alles in de kluiten ontdekt. Hij had het spreekbeurtwaardig gevonden.<\/p>\n\n\n\n Chatwins roman, Utz<\/em> (1988), draait om een ontmoeting van de schrijver met de verzamelaar van meer dan duizend stuks Meissenporselein. Als hij niet de aandrang voelt om ze te strelen, bewaart baron Kasper Joachim Utz zijn zoete rococobeeldjes thuis, in Praag, in vitrinekasten. Van oudsher bezit porselein grote aantrekkingskracht. De geheimzinnige alchemistische receptuur ervan zou leiden naar de Steen der Wijzen, en daarmee naar het eeuwige leven. Ook het aardewerk zelf werd onvergankelijkheid toegedicht. Dat Utz zich als kwart-jood met zijn verzameling in de jaren veertig uit de klauwen van de Duitse bezetter weet te houden, en daarna uit die van stalinistisch Tsjecho-Slowakije, lijkt die claim te bevestigen. <\/p>\n\n\n\n Niettemin beseft hij dat er uiteindelijk geen redden aan is. Wanneer hij sterft zijn de beeldjes verdwenen: kapotgemaakt of weggegooid \u2013 Chatwin komt er niet achter. Utz had hem al voorbereid met een verhaal over rabbi L\u00f6w en diens golem<\/em>, gekneed uit de vette modder van de Vltava-rivier volgens richtlijnen van de kabbala en het Boek der Schepping. Dit robotachtige kleibeeld was een bediende en een figuur die hem beschermen moest tegen gevaarlijke lieden. Toen de rabbi hem, kortgezegd, vergat of verwaarloosde, sloeg de golem de boel zelf kort en klein en restte de rabbi niets anders dan het schepsel te vernietigen. Het geklei met de esoterie van de kabbala en de alchemie blijft, hoe godgelijk ook, mensenhandenwerk en is daardoor, waarschuwt Utz, blasfemisch en tot verbrijzeld-worden gedoemd.<\/p>\n\n\n\n Er zijn sociaal wetenschappers geweest die aan deze golem een psychologisch fenomeen hebben opgehangen, tegenovergesteld aan het Pygmalion-effect. De documentaireserie \u2018Klassen\u2019 bracht dit Golem-effect \u2013 de relatie tussen lage verwachtingen van leerkrachten en slechte prestaties van leerlingen, onder meer zichtbaar bij onderadvisering<\/em> \u2013 opnieuw voor het voetlicht.<\/p>\n\n\n\n Ik word altijd onzeker als ik over deze effecten lees of hoor. Als meester ben ik ook een mensenkneder. Ik blijf verre van esoterie, maar breekbaar zijn mijn schepsels regelmatig. En als ik ze met mijn mensenbrein dan ook nog vergeet, verwaarloos of niet op waarde schat \u2013 of ik nu golems maak of porseleinen Galatea\u2019s, ik ben gewaarschuwd. <\/p>\n\n\n\n Mick keek in zijn doos of er nog een mooie kluit in zat. Ondertussen vertelde ik dat Mick heel goed had aangetoond op wat voor grondsoort wij hier wonen, want kijk jongens, de kluiten van Mick zijn niet van modder, maar van klei! Ik noemde nog een aantal andere grondsoorten, waar die in Nederland voorkwamen en wat er zoal op groeit, en bedankte Mick voor zijn leerzame spreekbeurt.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"