Saaie mensen, dat zijn de beste. Voor een goed verhaal moet je bij hen zijn.<\/p>\n\n\n\n
In de film Being There<\/em>, gebaseerd op een roman van Jerzy Kosinski, <\/em>moet tuinier Chance (Peter Sellers) na het overlijden van zijn rijke werkgever de ommuurde tuin van zijn baas verlaten. Nooit heeft Chance \u2013 middelbare leeftijd \u2013 met eigen ogen gezien wat zich achter de tuinmuren afspeelt. Saaaai! Nu moet hij via de voordeur naar buiten want zijn werkgever is er niet meer. \u00a0Daar buiten loopt \u2019t goed af. Chance wordt bijna president van de Verenigde Staten en hij kan lopen over water.<\/p>\n\n\n\n *<\/p>\n\n\n\n Het zijn onverwachte gebeurtenissen \u2013 ziekte, werkloosheid, sterfgeval, brand, misdaad, oorlog \u2013 die van een nobody<\/em> een schitterend filmkarakter kunnen maken. Ook in ons eigen voortkabbelend bestaan kan zo\u2019n externe factor van u en van mij een profeet, een moordenaar maken. Dan staan we eindelijk op en begint ons verhaal.<\/p>\n\n\n\n Hendrik Nicolaas Werkman (1982\u20131945) was zo\u2019n onopvallende man: een goed huwelijk, kinderen en als chef werkzaam op een drukkerij. Lopend in zijn donkere pak over de Grote Markt van Groningen groette hij links, rechts en tikte daarbij tegen zijn hoed. Dat hij een groot liefhebber was van jazz, van moderne kunst en zich identificeerde met Charlie Chaplin, daar liep hij niet mee te koop. Zelf maakte hij ook kunst, soms schilderijen, maar vooral kleurige prints vol sterk gestileerde of geheel abstracte composities van in de ruimte zwevende letters, cijfers, contouren en symbolen.<\/p>\n\n\n\n Er zijn kunsthistorici die na Rembrandt, Van Gogh en Mondriaan Hendrik Nicolaas Werkman als nummer vier plaatsen in de rij van Nederlands grootste kunstenaars. Daar ben ik het mee eens.<\/p>\n\n\n\n Maar toen werd het oorlog.<\/p>\n\n\n\n Het ging slecht met de zaak. De moffen vonden drukkers verdacht, want zij konden persoonsbewijzen vervalsen. Maar wat Werkman tijdens de Bezetting het meest trof was de repressie tegen joden. Hij had onder hen vrienden en klanten, voor wie hij jarenlang kalenders, geboortebewijzen en ander drukwerk voor maakte.<\/p>\n\n\n\n Hendrik Werkman trok zich terug op een zolder, zes verdiepingen hoog aan Lage der A nummer 13. Daar richtte hij een priv\u00e9drukkerijtje in en zou daar gedurende de oorlogsjaren zijn mooiste werken maken, zoals de serie Vrouwen-eiland<\/em> en de reeks Chassidische legenden<\/em>.<\/p>\n\n\n\n *<\/p>\n\n\n\n De NOS-televisie vroeg of ik een scenario over Werkman wilde schrijven. Ik wist vrijwel niets over hem, besloot het te proberen en noemde de film Ik ga naar Tahiti<\/em>, Werkman was namelijk gek op de schilder Paul Gauguin, met zijn liefde voor dat Zuidzee-eiland en de heerlijk geurende vrouwen aldaar. Werkman noemde zijn atelier Mijn Tahiti.<\/p>\n\n\n\n In de eerste filmbeelden zien we Werkman \u2013 muzikaal gesteund door Burnin\u2019 the Iceberg <\/em>van Jelly Roll Morton \u2013 over de doodstille Lage der A lopen. Een zware, zwarte handschoen daalt neer op zijn schouder.<\/p>\n\n\n\n Waar ga we naar toe?<\/em><\/p>\n\n\n\n Ik\u2026 ga naar Tahiti.<\/em><\/p>\n\n\n\n Dan gaan wij met uw mee.<\/em><\/p>\n\n\n\n Naast Werkman staan daar jodenjager Pieter Schaap en zijn assistent Capelle. Er volgt een beklimming over al die trappen naar het atelier, waarbij Schaap grapjes maakt over zijn geboorteplaats Zandvoort. Daar verhuurde hij strandstoelen aan katholieke meisjes met katholieke kontjes. Eenmaal boven bekijken Schaap en Capelle al die rondom opgeprikte, kleurrijke prints van Werkman.<\/p>\n\n\n\n CAPELLE: In plaats van de schilder hebben ze z\u2019n werk maar opgehangen!<\/em><\/p>\n\n\n\n SCHAAP: Wie maakt er in godsnaam een groen paard met rode stippen?<\/em><\/p>\n\n\n\n WERKMAN: Ja, dat valt zeker niet goed te praten, mijnheer Schaap, maar ik heb geen persoonsbewijzen vervalst.<\/em><\/p>\n\n\n\n SCHAAP: En wat hebben we hier? Cha\u2026 ssii\u2026 Chassidische\u2026 dat is toch joodse Schweinerei!<\/em><\/p>\n\n\n\n Welke beeldend kunstenaar kan zijn werk verdedigen als er een gewapende po\u00ebzieloochenaar voor hem staat? Is deze strijd tussen beul en slachtoffer dus bij voorbaat beslist? Dat zou jammer zijn, want in een goed filmverhaal moeten slachtoffers ook een wapen hebben, moet een goede afloop voelbaar en\/of denkbaar zijn, anders is er geen spanning.<\/p>\n\n\n\n Maar Werkman kan geen kant op, dus m\u00f3\u00e9st ik een ontsnapping voor hem verzinnen: een letterlijke vluchtweg, of een goddelijke ingreep. Dat werd niemand minder dan Charlie Chaplin.<\/p>\n\n\n\n Tegen de binnenkant van zijn schedel projecteert Werkman oude filmsc\u00e8nes waarin Charlie \u2013 een eeuwig slachtoffer \u2013 het wint van zijn vaste vijand de reus Big Bully die, oh toeval, sprekend lijkt op Pieter Schaap. In de film Easy Street <\/em>bijvoorbeeld buigt Chaplin een gaslantaarn om, drukt het hoofd van Big Bully in de korf en zet de gaskraan open. Om deze herinneringen moet Werkman tijdens zijn arrestatie en latere gevangenschap weer glimlachen. De slapstick lijkt hem te verzoenen met zijn lot. Daarbij zorgt de gelijkenis tussen Werkman en Chaplin en tussen Big Bully en Pieter Schaap voor wat lichtheid in de film.<\/p>\n\n\n\n *<\/p>\n\n\n\n Drie dagen voor de bevrijding van Groningen, op 10 april 1945 \u2013 de Canadezen staan al in Assen \u2013 wordt Hendrik Nicolaas samen met negen anderen door Pieter Schaap op het Mandeveld te Bakkeveen middels een nekschot doodgeschoten. Geen aangifte, geen proces, geen veroordeling. Dat groene paard met rode stippen werd hem fataal.<\/p>\n\n\n\n Stalen vuist en rappe hand, zo is het volk van Nederland!<\/em><\/p>\n\n\n\n Het laatste wat Hendrik Werkman \u2013 \u00e9n dus ook de camera \u2013 ziet voor hij sterft, is een vrolijk dravend paard aan de overzijde van het veld, een wit paard met zwarte vlekken.<\/p>\n\n\n\n *<\/p>\n\n\n\n