Denkend aan Mark Rutte zie ik een appel en een fiets, bij Jan Peter Balkenende een skateboard en bij Ruud Lubbers vrijwel niets, maar denkend aan Joop de Uyl: de Lockheed Affaire!

Regisseur Hans Hylkema vroeg of van die monarchie-ondermijnende affaire een televisieserie gemaakt zou kunnen worden. De VARA was geïnteresseerd en later ook het Mediafonds.

We gingen aan de slag.

*

Op de achterzijde van de intussen uitgebrachte dvd-box staat:

‘Den Uyl en de Affaire Lockheed is een onthullende serie over het grootste corruptieschandaal dat Nederland ooit gekend heeft. In februari 1976 wordt bekend dat een hoge regeringsfunctionaris smeergeld heeft aangenomen van vliegtuigfabrikant Lockheed. Het wordt snel duidelijk dat hiermee prins Bernhard wordt bedoeld. Het land is in rep en roer. Juliana dreigt met aftreden. De monarchie wankelt. Wanneer uit solidariteit met de prins hoge militairen zich met de zaak gaan bemoeien en het volk openheid van zaken eist, kan minister-president Den Uyl een beslissing niet meer uitstellen.’

De serie moest honderdvijftig minuten lang worden. Dat is pittig. Wat laat je zien? Wat wordt het vertelperspectief? Willen we knallende ruzies tussen de koningin en haar man, geheime deals in exotische hotels, Joop op de koffie bij Juliana, geschreeuw in de ministerraad, de opstand der Uilskuikens – Joops zeven kinderen?

Dat hebben we allemaal gebruikt in de serie, maar het centrale conflict, het grootste gevecht, voltrekt zich toch in Joops hoofd. Kiest hij voor monarchie of republiek? Hij is geen monarchist maar is wel gevoelig voor de samenbindende symboliek van Oranje: ‘Ik weet niet of ik Nederland een sprookje moet afnemen. Zo’n koningshuis is… poëzie in een vaste vorm.’

En zo zitten we drie delen lang te kijken naar een al wat oudere, rommelig geklede politicus met een gewetenskwestie.

*

Drie delen lang kijken naar een aarzelende minister-president, is dat wel boeiend? Ja nou!

In dramatheorieën komt het begrip Twijfel er weliswaar bekaaid van af, maar toch speelt het in elke vertelling een rol van betekenis. De vraag: wil ik verder leven of maak ik er een eind aan, domineert ons dagelijks leven. Het antwoord daarop doet ons handelen, of opzettelijk niet-handelen.

De beroemdste twijfelaar ooit is Shakespeares Hamlet. Juist zijn níet-handelen na de moord op zijn vader is het fundament van dat lange, propvolle toneelstuk. Alle scènes komen voort uit Hamlets zelfonderzoek.

In duizenden films zijn twijfels de kern, de motor van het verhaal.

– Zal ik uit de kast komen?

– Is de verdachte ten onrechte veroordeeld?

– Gaat hij of zij toch weer vreemd?

– Kan ik… wel betalen?

– Is rechtvaardigheid belangrijker dan verliefdheid?

– Hoe ga ik mijn misdaad maskeren?

– Met welke leugens kan ik…?

– Moet ik Nederland verlossen van een koningshuis?

*

Deze laatste vraag geldt natuurlijk voor Joop den Uyl. In onze tv-serie is hij een spiegel die meningen, beschuldigingen, laster en dreigementen slechts incasseert en reflecteert. Hij besluit niet. En juist dat wordt spannend. Er wordt van alle kanten op hem ingepraat.

IN DE MINISTERRAAD:

‘Het kan bloederig worden, Joop.’

‘Hoe kunnen we de monarchie redden en toch Bernhard straffen?’

‘Hij hoort in de Bijlmerbajes.’

‘Die mof van Soestdijk is nu al bezig hoge officieren te mobiliseren voor een Burgeroorlog.’

Tot slot minister DRIES VAN AGT:

‘Een ieder is gelijk voor de wet, maar Gods Gratie treft alleen het koningshuis.’

PRINS BERNHARD:

‘Waar rook is, daar is vuur? Wat is dat voor geouwehoer, mijnheer Den Uyl!

‘Henry Kissinger, Amerikaans minister van Buitenlandse Zaken is van mening dat ons Atlantisch militair industrieel stelsel niet ondergraven moet worden door een linkse, wraakzuchtige rakker uit Holland!’

DE KINDEREN DEN UYL:

‘Hoe is het met de zakkenvuller van Soestdijk?

‘Pa… Je bent een kruiperige hermelijnluis.’

‘We zijn van plan het Paleis op de Dam te kraken.’

ECHTGENOTE LIESBETH:

‘Vind je het zwaar, Joop?’

JULIANA:

‘Ik zal mijn man nooit voor het oog van de wereld het schavot op duwen.’

‘U zelf heeft een doos sigaren van Fidel Castro aangenomen, mijnheer Den Uyl.’

GOLDA MEÏR (premier van Israël 1969-1974):

‘Jouw regering, Joop, heeft Israël gered, moreel en letterlijk, met wapens, gevechtsvliegtuigen, van alles. Prijs God daarvoor.’

BEATRIX

‘Als mijn vader een strafklacht aan de broek krijgt dan zal ik mijn moeder níet opvolgen.’

                                                       *

Aan het slot spreekt Den Uyl in de kamer van minister Vredeling de militaire top van Nederland toe: ‘Dit betekent dat Prins Bernhard eervol wordt ontslagen als inspecteur-generaal van de krijgsmacht, dat hij al zijn functies in het bedrijfsleven op moet geven en dat hij zich niet langer in het openbaar in uniform dient te vertonen.’

En Juliana schrijft: ‘Geachte heer Den Uyl, Ik ben u intens dankbaar voor de zware operatie die u op mijn man heeft uitgevoerd. Ik ben ervan overtuigd dat dit tot zijn uiteindelijke herstel zal leiden.’

                                                    *

Tijdens de aftiteling verschijnt de tekst: ‘Op dat moment wist vrijwel niemand van het bestaan van geheime bijlagen, waarin staat dat Prins Bernhard ook van de Northrop-vliegtuigfabriek en van andere multinationals smeergeld toegestopt heeft gekregen.’

*

• De rol van Joop Den Uyl werd schitterend gespeel door Joop Keesmaat. Medeauteur Hans Hylkema regisseerde prachtig. De serie Den Uyl en de Affaire Lockheed werd bekroond met de Lira-scenarioprijs 2013.